Trái xoay: Thức quà tuổi thơ và mối quan tâm khoa học
Cây xoay (tên khoa học: Dialium indum L., thuộc họ Đậu - Fabaceae) là loài cây rừng nhiệt đới bản địa rất quen thuộc tại khu vực Đông Nam Á [1]. Tại Việt Nam, quả xoay rừng (thường gọi là trái say) từ lâu đã trở thành món ăn vặt khoái khẩu nhờ lớp cơm quả chua ngọt, đậm đà [1].
Khi xu hướng tìm kiếm các nguồn hợp chất tự nhiên hỗ trợ sức khỏe gia tăng, nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi về hoạt tính sinh học của loại quả này. Liệu ngoài hương vị hấp dẫn, quả xoay có sở hữu khả năng chống oxy hóa hay các giá trị dược tính đáng chú ý nào hay không?
Các phân tích hóa học hiện đại đã xác nhận rằng quả xoay chứa các hợp chất phenolic tự nhiên và thể hiện khả năng dọn gốc tự do trong môi trường thí nghiệm [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng này hiện mới dừng lại ở quy mô phân tích hóa học, chưa có thử nghiệm can thiệp trên người [1].
Quả xoay chống oxy hóa bằng cách nào?
Chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ cơ thể thông qua việc ngăn chặn hoặc loại bỏ các tổn thương do gốc tự do gây ra [1]. Tổn thương oxy hóa kéo dài là một trong những căn nguyên làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính [1].
Các loại trái cây rừng ăn được đang được chú ý như nguồn thực phẩm chức năng tiềm năng nhờ hàm lượng chất chống oxy hóa và dưỡng chất thực vật phong phú [1]. Trong quả xoay, các hợp chất phenolic đóng vai trò trung tâm trong việc dập tắt phản ứng oxy hóa [1].
Khi phân tách các thành phần của quả, các nhà nghiên cứu nhận thấy các nhóm hoạt chất này có khả năng cho điện tử để trung hòa gốc tự do nhân tạo DPPH [1]. Đồng thời, một số phân đoạn chiết xuất từ vỏ ngoài của quả còn có khả năng ức chế hiện tượng peroxy hóa lipid (sự phân hủy chất béo do oxy hóa) [1].
Nghiên cứu phòng thí nghiệm: Hạt và vỏ quả mới là nơi tập trung hoạt tính
Trong đời sống thường ngày, phần thịt quả (trung bì) thường được thu hoạch để ăn vặt, làm mứt kẹo, trong khi vỏ ngoài và hạt thường bị vứt bỏ như rác thải sinh hoạt [1]. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã mang lại góc nhìn hoàn toàn mới về những bộ phận tưởng chừng bỏ đi này [1].
Nghiên cứu tiến hành đánh giá hoạt tính chống oxy hóa của các bộ phận trên quả xoay (Dialium indum L.) thông qua 4 phép thử nghiệm hóa học [1]. Các phương pháp bao gồm: khử thuốc thử phosphomolybdic-phosphotungstic acid, khử neocuproine, dọn gốc tự do DPPH và ức chế quá trình peroxy hóa acid linoleic [1]. Sau đó, các phân đoạn hoạt tính được phân tích nhận diện hợp chất bằng phương pháp sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy phân đoạn chiết xuất methanol từ hạt xoay (SMF) thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất [1]. Phân đoạn hạt này có giá trị đương lượng acid gallic (GAE), tổng khả năng chống oxy hóa (TAC) và hoạt tính dọn gốc tự do DPPH cao hơn rõ rệt (p < 0.05) so với các phân đoạn khác [1]. Nồng độ ức chế 50% gốc tự do (IC50) của phân đoạn hạt đạt mức 31,71 ± 0,88 microgam/mL [1].
Mặt khác, phân đoạn chiết xuất dichloromethane từ vỏ ngoài (EDF) lại nổi bật ở khả năng ức chế peroxy hóa acid linoleic với chỉ số IC50 đạt 121,43 ± 2,97 microgam/mL [1]. Qua phân tích GC-MS, các nhà khoa học đã phát hiện tổng cộng 38 chất chuyển hóa trong hai phân đoạn EDF và SMF, đặc trưng lần lượt bởi các nhóm hợp chất phenolic và amino acid [1]. Phân đoạn tách chiết định hướng sinh học từ vỏ ngoài tiếp tục thu được 5 phân đoạn nhỏ giàu chất chống oxy hóa cùng 4 hợp chất phenolic khác [1].
Nghiên cứu kết luận rằng quả xoay sở hữu tiềm năng ứng dụng giá trị trong các ngành dược phẩm, thực phẩm dinh dưỡng và mỹ phẩm [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế
Dữ liệu khoa học cho thấy quả xoay chứa các hợp chất phenolic có tiềm năng dập tắt các phản ứng oxy hóa và bảo vệ lipid khỏi bị phá hủy [1]. Việc tận dụng vỏ và hạt cũng mở ra tiềm năng khai thác nguồn phụ phẩm tự nhiên thành các chế phẩm chăm sóc sức khỏe trong tương lai [1].
Mặc dù vậy, khoảng cách giữa các thử nghiệm ống nghiệm hóa học và cơ thể người sống là rất lớn. Các thử nghiệm như dọn gốc tự do DPPH hay thử nghiệm với acid linoleic hoàn toàn diễn ra trong dung môi hóa chất tinh khiết [1].
Các phép thử này chưa phản ánh được quá trình tiêu hóa phức tạp trong đường ruột, mức độ hấp thu qua niêm mạc, chuyển hóa tại gan hay khả năng phân bố của polyphenol đến các mô đích. Nghiên cứu năm 2018 trên cây xoay hoàn toàn không có dữ liệu thử nghiệm trên động vật hay người [1]. Do đó, người tiêu dùng không nên xem quả xoay là "thần dược" chống lão hóa hay có khả năng điều trị bất kỳ bệnh tật nào.
Những hiểu lầm phổ biến khi ăn trái xoay
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều phần thịt quả xoay chua ngọt bán ngoài thị trường là đã nạp được một lượng lớn chất chống oxy hóa dồi dào. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng các hợp chất phenolic tập trung cao nhất ở hạt và vỏ ngoài – hai phần thường bị nhằn bỏ khi ăn [1]. Lượng chất chống oxy hóa thực tế đi vào cơ thể qua phần thịt quả vẫn chưa được định lượng đầy đủ trong nghiên cứu này [1].
Một ngộ nhận khác là việc chế biến quả xoay với đường hoặc muối ớt làm tăng dược tính của quả. Thực tế, ăn nhiều quả xoay rim đường hay lắc muối ớt vô tình nạp thêm một lượng lớn đường tinh luyện và natri vào cơ thể. Lối tiêu thụ này có thể gây tác động tiêu cực đến đường huyết, huyết áp và tim mạch, làm lu mờ mọi lợi ích chống oxy hóa tự nhiên vốn có [1].
Ngoài ra, không ít người tin rằng chiết xuất hạt xoay tốt thì có thể nhai nuốt hạt sống trực tiếp tại nhà. Trong nghiên cứu, hạt xoay được chiết tách bằng dung môi cồn công nghiệp (methanol) và tinh chế qua nhiều bước kỹ thuật nghiêm ngặt [1]. Hạt xoay thô rất cứng, khó tiêu hóa và chưa có nghiên cứu an toàn độc tính khi con người nhai nuốt trực tiếp hạt tươi hoặc hạt khô với số lượng lớn.
Ai nên thận trọng khi sử dụng quả xoay?
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về độ an toàn hay liều lượng của chiết xuất quả xoay trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh lý mạn tính nghiêm trọng [1]. Các nhóm đối tượng đặc thù này chỉ nên ăn thịt quả xoay chín tự nhiên như một loại trái cây thông thường với lượng vừa phải, không nên dùng các chế phẩm cô đặc từ hạt hoặc vỏ khi chưa có chỉ định y khoa.
Những người có tiền sử đau dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng nên cẩn trọng khi ăn thịt quả xoay. Vị chua đặc trưng của quả có thể kích thích niêm mạc dạ dày tiết acid, gây cồn cào hoặc khó chịu nếu ăn lúc đói.
Người bệnh đái tháo đường và người bị tăng huyết áp cần đặc biệt tránh các loại xoay ngào đường, xoay ngâm muối ớt chế biến sẵn. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị mạn tính, người dân cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hay chiết xuất thực vật nào.
Gợi ý sử dụng quả xoay an toàn trong đời sống
Để tận dụng hương vị tự nhiên của quả xoay mà không gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe, bạn có thể áp dụng một số lưu ý sau:
- Thưởng thức trực tiếp: Ưu tiên bóc vỏ ăn phần cơm quả tự nhiên, hạn chế chấm quá nhiều muối hoặc tẩm ướp nhiều đường tinh luyện.
- Liều lượng vừa phải: Do nghiên cứu không đưa ra khuyến cáo về lượng dùng hay số quả cụ thể [1], người tiêu dùng chỉ nên ăn một lượng nhỏ vừa phải như món tráng miệng sau bữa ăn chính, tránh ăn khi bụng đang rỗng.
- Không tự ý nghiền nuốt hạt thô: Nghiên cứu dùng dung môi kỹ thuật để trích ly hoạt chất từ hạt [1]; người tiêu dùng không nên tự ý xay hạt thô để uống vì có thể gây tắc ruột hoặc kích ứng tiêu hóa.
- Giữ chế độ ăn đa dạng: Quả xoay chỉ là một trong nhiều loại trái cây nhiệt đới. Thay vì phụ thuộc vào một loại quả duy nhất, hãy duy trì một chế độ ăn cân bằng với đa dạng các loại rau củ và trái cây quen thuộc để cung cấp nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên cho cơ thể.
Lời kết
Cây xoay (Dialium indum L.) chứa các hợp chất phenolic tự nhiên và cho thấy tiềm năng chống oxy hóa đáng chú ý trong các thử nghiệm hóa học trong ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành mới chỉ ghi nhận trên phân đoạn chiết xuất từ hạt và vỏ quả trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1]. Người tiêu dùng nên thưởng thức thịt quả xoay như một thức quà ăn vặt giải trí điều độ, kết hợp chế độ dinh dưỡng lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần điều trị các vấn đề sức khỏe.
