Thảo dược quen thuộc và thắc mắc về công dụng giảm đau, hạ sốt
Trong đời sống thường nhật, nhiều người dân vẫn tìm đến các bài thuốc nam mọc hoang quanh nhà để giải cảm, hạ nhiệt hay làm dịu các cơn đau nhức thông thường. Cây hàn the ba hoa (tên khoa học là Desmodium triflorum), loài cỏ nhỏ thuộc họ Đậu mọc bò sát đất ở bờ ruộng ven đường, là một trong những cây thuốc dân gian như vậy.
Liệu loài cây mộc mạc này có thực sự giúp hạ sốt và giảm đau như lời truyền miệng, hay đó chỉ là những lời đồn thổi chưa có căn cứ? Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm hiện đại đã bắt đầu bước vào phân tích để tìm câu trả lời xác đáng về hoạt tính sinh học của loại thảo mộc này.
Giảm đau và chống viêm trên mô hình thực nghiệm
Câu trả lời ngắn gọn: Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật xác nhận chiết xuất hàn the ba hoa có đặc tính giảm đau và chống phù nề do phản ứng viêm [1]. Tuy nhiên, về công dụng hạ sốt, dữ liệu khoa học trực tiếp chuyên biệt trên chính cây hàn the ba hoa vẫn còn rất hạn chế, mà phần lớn được ghi nhận thông qua các nghiên cứu tổng quan về chi thực vật Desmodium nói chung [2].
Một công bố khoa học năm 2009 đã tiến hành đánh giá chi tiết hoạt tính của dịch chiết methanol từ cây hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) trên chuột [1]. Trong thử nghiệm giảm đau, các nhà nghiên cứu sử dụng mô hình gây quặn đau bằng acid acetic và phản ứng liếm bàn chân do tiêm formalin [1]. Khi cho chuột dùng dịch chiết methanol hàn the ba hoa ở hai mức liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg thể trọng, phản ứng đau quặn bụng do acid acetic đã giảm rõ rệt [1]. Đồng thời, thời gian liếm chân ở giai đoạn muộn của thử nghiệm formalin cũng được rút ngắn đáng kể [1].
Cũng trong công trình này, tác dụng chống viêm được khảo sát qua mô hình gây phù bàn chân chuột bằng lambda-carrageenan [1]. Kết quả cho thấy cả hai mức liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg dịch chiết đều làm giảm sưng phù bàn chân tại các mốc thời gian 3, 4, 5 và 6 giờ sau khi tiêm chất gây viêm [1].
Cơ chế tác động: Chống oxy hóa và kiểm soát phản ứng viêm
Để làm rõ nguyên nhân giúp hàn the ba hoa giảm đau và chống sưng viêm, các nhà khoa học đã phân tích sâu các chỉ số sinh hóa bên trong mô bị tổn thương [1].
Khi phản ứng viêm xảy ra, các tế bào miễn dịch bị kích thích sẽ sản sinh hàng loạt chất trung gian hóa học gây sưng đau, cùng với các chất oxy hóa phá hủy màng tế bào. Nghiên cứu năm 2009 ghi nhận chiết xuất hàn the ba hoa làm tăng hoạt lực của các enzyme chống oxy hóa nội sinh gồm superoxide dismutase (SOD) và glutathione reductase (GRd) ở mô gan chuột [1]. Đồng thời, chiết xuất làm giảm nồng độ malondialdehyde (MDA) - một sản phẩm biểu thị tổn thương oxy hóa chất béo màng tế bào - tại mô chân bị phù ở giờ thứ 3 [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết cây còn tác động trực tiếp và điều hòa nồng độ các chất chỉ thị viêm quan trọng do carrageenan kích hoạt, bao gồm interleukin-1beta (IL-1beta), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), nitric oxide (NO) và MDA [1]. Việc giảm NO thông qua điều hòa IL-1beta và TNF-alpha tại mô viêm chính là chìa khóa then chốt giải thích khả năng ức chế sưng đau của thảo mộc này [1].
Năng lực chống oxy hóa bảo vệ mô của hàn the ba hoa tiếp tục được khẳng định trong nghiên cứu năm 2010 [3]. Thử nghiệm phân tích thành phần cho thấy tổng hàm lượng phenolic của dịch chiết thô tương đương 36,60 mg catechin/g và flavonoid tương đương 45,6 mg rutin/g [3]. Phân đoạn ethyl acetate thể hiện năng lực bắt giữ gốc tự do DPPH và TEAC mạnh nhất; trong đó 0,4 mg phân đoạn này tương đương lần lượt 186,6 microg alpha-tocopherol và 82,5 microg trolox [3]. Thử nghiệm khử cho thấy 1,25 mg dịch chiết thô tương đương 61,2 microg acid ascorbic [3].
Khả năng hạ sốt: Dữ liệu thực sự đến từ đâu?
Nhiều người mặc định hàn the ba hoa có thể dùng hạ sốt thay thế thuốc tây y. Tuy nhiên, khi nhìn vào các công bố khoa học, cần phải phân biệt rõ ràng giữa các loài cây khác nhau cùng thuộc chi Desmodium.
Một bài tổng quan năm 2013 về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học của các loài thuộc chi Desmodium ghi nhận chi này chứa nhiều hợp chất như terpenoid, flavonoid, steroid, alkaloid [2]. Các nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy các loài thuộc chi Desmodium sở hữu nhiều hoạt tính như chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống viêm, bảo vệ gan, lợi tiểu, hạ sốt, giảm đau và lợi mật [2].
Đối với hoạt tính hạ sốt cụ thể trên động vật, một nghiên cứu năm 2011 đã thử nghiệm phân đoạn ether dầu hỏa (PEF) chiết từ cồn của loài cây cùng chi là Desmodium podocarpum [4]. Ở các mức liều 50, 100 và 200 mg/kg, PEF không chỉ ức chế phản ứng quặn đau do acid acetic, kéo dài thời gian phản xạ trên tấm sưởi nóng, giảm sưng phù chân và tai, mà còn hạ sốt rõ rệt trên mô hình chuột cống bị gây sốt bởi lipopolysaccharide (LPS) [4].
Như vậy, hoạt tính hạ sốt đã được xác nhận thực nghiệm cụ thể trên loài Desmodium podocarpum và ghi nhận trong hồ sơ hoạt tính chung của chi Desmodium, chứ chưa có nghiên cứu thực nghiệm riêng biệt về mô hình hạ thân nhiệt đối với loài hàn the ba hoa (Desmodium triflorum) trong các tài liệu hiện có [1, 2, 3]. Việc kết luận hàn the ba hoa hạ sốt mạnh mẽ như các thuốc đặc hiệu là một sự suy diễn chưa đủ bằng chứng thực nghiệm trực tiếp.
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm phổ biến là xem các thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên như hàn the ba hoa là "thần dược" có thể thay thế hoàn toàn paracetamol hay các thuốc giảm đau không steroid (NSAID). Điều này hoàn toàn sai lầm.
Tất cả các thử nghiệm ghi nhận hoạt tính giảm sưng đau của hàn the ba hoa mới dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm [1]. Y học hiện đại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người để xác định hiệu quả thực tế khi bị đau nhức hay sốt cao trong đời sống.
Một số nghiên cứu khác về hàn the ba hoa còn phát hiện các hoạt tính hoàn toàn khác. Năm 2023, nghiên cứu thành phần hóa học đã phân lập được 7 hợp chất từ phân đoạn n-butanol của dịch chiết methanol cây, trong đó có 6 hợp chất C-glycoside flavone [5]. Các hợp chất này (chẳng hạn hợp chất 1 với nồng độ 0,846% và hợp chất 2 với 0,759%) cùng dạng nano nhũ tương thể hiện hoạt tính kháng nấm thực vật trong ống nghiệm, cho thấy tiềm năng phát triển thuốc diệt nấm hại cây trồng hơn là ứng dụng y học con người [5].
Về mặt độc tính cấp, hàn the ba hoa cho thấy mức độ dung nạp tương đối rộng trên động vật gặm nhấm [3]. Nghiên cứu năm 2010 ghi nhận liều gây chết một nửa (LD50) của dịch chiết thô qua đường bơm dạ dày trên chuột là lớn hơn 10 g/kg thể trọng [3]. Tương tự, nghiên cứu trên loài cùng chi Desmodium podocarpum cũng không ghi nhận trường hợp chuột chết nào khi cho uống phân đoạn PEF tới liều 4,2 g/kg [4]. Dù cho thấy độ an toàn ban đầu trên chuột thực nghiệm, việc dùng thảo mộc tự phát chưa qua tinh chế ở người vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì chưa có các nghiên cứu lâm sàng trên người xác định liều an toàn và tương tác sinh học, một số đối tượng bắt buộc phải thận trọng:
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng đặc biệt này. Dữ liệu hiện có hoàn toàn chỉ nằm trên động vật thực nghiệm đực hoặc cái thông thường [1, 4]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không nên tùy tiện sắc uống loại cây này.
Người mắc bệnh gan thận mạn tính: Mặc dù nghiên cứu cho thấy chiết xuất tác động lên hệ enzyme gan SOD và GRd ở chuột [1], sự chuyển hóa các hợp chất phức tạp chưa kiểm soát trong cây tươi có thể tạo gánh nặng thêm cho các cơ quan giải độc đang suy yếu.
Người đang sốt cao hoặc nhiễm trùng cấp: Không tự ý dùng hàn the ba hoa để thay thế các can thiệp y tế đã được chuẩn hóa.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn
Hàn the ba hoa chứa nhiều hoạt chất chống oxy hóa nhóm polyphenol và flavonoid có ích [3]. Tuy nhiên, để bảo vệ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không tự ý hái cây mọc hoang: Cây mọc sát mặt đất ở bờ mương, bãi cỏ rất dễ nhiễm ký sinh trùng, vi khuẩn gây bệnh, kim loại nặng hoặc tồn dư thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ.
Không tự định liều lượng: Nghiên cứu trên chuột dùng các mức liều dịch chiết tinh chế như 0,5 g/kg hay 1,0 g/kg được bào chế theo quy chuẩn dung môi phòng thí nghiệm [1]. Các liều này không thể suy diễn cơ học thành số lượng gam cây khô hay nắm lá tươi cho người uống. Nếu sử dụng, người dùng chỉ nên dùng như một vị thuốc hỗ trợ trong các bài thuốc cổ truyền có liều lượng vừa phải và đã được thầy thuốc y học cổ truyền chỉ định.
Hỏi ý kiến nhân viên y tế: Khi gặp phải tình trạng đau nhức kéo dài hoặc sốt cao, người bệnh cần đến cơ sở y tế để thăm khám, xác định chính xác nguyên nhân và được kê đơn điều trị đúng phác đồ.
Hàn the ba hoa sở hữu tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc chống viêm và giảm đau ở các mô hình phòng thí nghiệm [1]. Dẫu vậy, thảo dược này chỉ nên được xem như một nguồn dược liệu tự nhiên nhiều hứa hẹn cho các nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo, không thể tự ý dùng thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa chính thống.
