Mai đồi mồi trong dân gian và góc nhìn khoa học hiện đại
Nhiều người truyền tai nhau rằng mai đồi mồi mài lấy nước uống có thể giúp giải độc, hạ sốt nhanh chóng, thậm chí dập tắt các cơn co giật do sốt cao. Lời đồn này khiến không ít gia đình lùng mua các mảnh mai đồi mồi với giá đắt đỏ để dự phòng mỗi khi trong nhà có người ốm sốt.
Tuy nhiên, theo các bằng chứng y học hiện đại, quan niệm mai đồi mồi có tác dụng thanh nhiệt, tiêu viêm hay giải độc là không có căn cứ xác thực. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh được khả năng hạ thân nhiệt hay thải độc của mai đồi mồi.
Về mặt sinh học và giải phẫu, mai rùa biển nói chung và mai đồi mồi nói riêng thực chất là một cấu trúc giáp bảo vệ cơ học gồm xương và chất sừng. Việc kỳ vọng một mảnh sừng trơ có thể đóng vai trò như thuốc kháng sinh hay thuốc hạ sốt là một sự ngộ nhận nguy hiểm đối với sức khỏe.
Cấu trúc thực tế của mai: Tấm khiên bảo vệ làm từ keratin
Để hiểu vì sao mai đồi mồi không thể chữa bệnh, trước hết cần nhìn nhận cấu trúc giải phẫu học thực tế của bộ phận này. Lớp vỏ của rùa gồm phần mai lưng phía trên và phần yếm phía bụng, được che phủ hoàn toàn bởi một lớp biểu mô sừng hóa [1]. Trên lớp vỏ này, các phiến sừng lớn xếp thành một mảng hoa văn đặc trưng, vốn là một cấu trúc biểu mô tiến hóa đặc thù của loài rùa [1].
Nghiên cứu về mặt vật liệu sinh học cho thấy lớp mai lưng của rùa là một bộ giáp đa quy mô được tối ưu hóa để chống lại các tác động lực mạnh từ môi trường tự nhiên [2]. Toàn bộ phần xương cứng bên ngoài được bao bọc bởi một lớp keratin cứng cáp [2]. Cấu trúc này gồm các thành phần cứng và linh hoạt xếp xen kẽ, phân tầng để bảo vệ con vật trước những cú va đập hoặc cắn xé của kẻ săn mồi [2].
Khi phân tích sâu hơn ở cấp độ vi mô trên loài rùa tai đỏ, các nhà khoa học nhận thấy mai rùa có cấu trúc dạng bánh kẹp phẳng [3]. Hai lớp vỏ xương cứng bên ngoài bao bọc lấy một lớp xương xốp rỗng ở giữa [3]. Cấu trúc này kết hợp với lớp phủ keratin trên cùng tạo ra khả năng phân tán năng lượng va đập vô cùng hiệu quả [3].
Như vậy, chức năng sinh học duy nhất được xác lập của lớp mai phủ keratin là bảo vệ cơ học [2], [3]. Thành phần keratin ở đây tương tự như chất sừng trong móng tay hay tóc của con người, hoàn toàn không chứa các dược chất kháng viêm hay phân tử hạ sốt đặc hiệu nào.
Các nghiên cứu sinh hóa: Mai rùa thực sự chứa những gì?
Khi tìm kiếm bằng chứng y học về mai rùa, các dữ liệu khoa học hiện nay hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng trên đồi mồi tự nhiên. Đa số các khảo sát sinh hóa chỉ tập trung vào loài ba ba (Pelodiscus sinensis), một loài thủy sản được nuôi phổ biến để làm thực phẩm và dược liệu truyền thống [4], [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã tiến hành phân lập và đánh giá đặc tính của collagen từ mô mai của loài ba ba này [4]. Các nhà khoa học thu được collagen hòa tan trong axit với hiệu suất 1,0% và collagen hòa tan trong pepsin với hiệu suất 2,8% [4]. Cả hai loại collagen này đều có glycine là axit amin chiếm tỷ lệ lớn nhất và có hàm lượng imino acid cao, với đỉnh hấp thụ tia cực tím cực đại tại bước sóng 220 nm [4].
Phân tích điện di gel SDS-PAGE cho thấy cấu trúc của chúng thuộc nhóm collagen loại I [4]. Cả hai mẫu collagen đều có cấu trúc vi mô dạng xốp với các lỗ sợi khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử quét [4]. Nghiên cứu kết luận rằng collagen từ mai ba ba có độ bền nhiệt cao, có tiềm năng thay thế collagen từ động vật có vú trong lĩnh vực y sinh hoặc thực phẩm, nhưng hoạt tính sinh học và dược lý của chúng vẫn cần phải tiếp tục nghiên cứu thêm [4].
Trong một nghiên cứu khác vào năm 2023, các nhà khoa học đã thủy phân protein từ mai ba ba bằng phương pháp kết hợp hai enzyme pepsin và trypsin nhằm tìm kiếm các chuỗi peptide có hoạt tính sinh học [5]. Các chuỗi peptide có khối lượng phân tử nhỏ hơn 6 kDa được phân tách và kiểm tra khả năng ức chế xơ gan [5]. Phương pháp mô phỏng gắn kết phân tử cho thấy hai chuỗi peptide mới có năng lượng liên kết thấp với thụ thể yếu tố tăng trưởng chuyển đổi beta-1 lần lượt là -8,18 kcal/mol và -8 kcal/mol [5].
Thử nghiệm in vitro trên tế bào bằng phương pháp đo độ sống của tế bào cho thấy chuỗi peptide GPPGVPGPGPL đạt chỉ số nồng độ ức chế một nửa IC50 là 80,13 micromol/L đối với hoạt tính chống xơ hóa tế bào gan [5]. Tuy nhiên, đây là thí nghiệm được thực hiện trên các chuỗi peptide tinh chế trong đĩa thí nghiệm tế bào, hoàn toàn không tương đồng với việc mài mai đồi mồi thô uống vào cơ thể.
Thử nghiệm trên tế bào da và khoảng cách xa xôi đến việc hạ sốt
Một số người tin rằng mai đồi mồi làm mát cơ thể và làm lành các tổn thương sưng viêm. Nhìn vào các dữ liệu tế bào, một nghiên cứu năm 2018 đã kiểm tra tác động của dịch chiết collagen từ mai ba ba lên dòng tế bào sừng da người HaCaT nuôi cấy [6].
Bằng phương pháp phân tích proteomic định lượng không nhãn, nghiên cứu đã xác định được 187 protein có mức độ biểu hiện thay đổi hơn hai lần sau khi được bổ sung dịch collagen này [6]. Phân tích chức năng sinh học cho thấy các protein này liên quan chặt chẽ đến sự kết dính giữa các tế bào [6]. Việc bổ sung collagen kích thích quá trình chuyển tiếp biểu mô - trung mô thông qua việc giảm biểu hiện của protein E-cadherin [6].
Đồng thời, trong thử nghiệm gây vết thương cào xước nhân tạo trên đĩa nuôi cấy in vitro, các tế bào sừng được xử lý bằng collagen đã thúc đẩy quá trình khép miệng vết thương nhanh hơn đáng kể so với nhóm đối chứng không xử lý [6]. Dù kết quả này cho thấy triển vọng ứng dụng collagen cho vật liệu chăm sóc da nhân tạo, các tác giả hoàn toàn không đề cập đến khả năng hạ nhiệt toàn thân hay tiêu trừ phản ứng sốt của cơ thể [6].
Những kết quả trong ống nghiệm nêu trên hoàn toàn tách biệt với quan niệm "thanh nhiệt, giải độc" trong dân gian. Cần nhấn mạnh rằng các chuỗi peptide hay collagen trong nghiên cứu đều phải trải qua quá trình chiết tách bằng enzyme phức tạp trong phòng thí nghiệm [4], [5]. Khi người dùng mài một mảnh mai đồi mồi thô bằng nước thường, các phân tử protein kích thước lớn này không thể hòa tan hay thẩm thấu vào máu để tạo ra bất kỳ tác dụng sinh học nào.
Cảnh báo từ góc độ bảo tồn và pháp y động vật hoang dã
Bên cạnh sự thiếu hụt bằng chứng y học, việc tìm kiếm và sử dụng mai đồi mồi còn vi phạm nghiêm trọng các quy định pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã nguy cấp. Đồi mồi là loài rùa biển quý hiếm đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do tình trạng săn bắt lấy mai làm đồ mỹ nghệ và dược liệu truyền thống.
Theo báo cáo khoa học pháp y tại Đài Loan năm 2011, các bộ phận của động vật nguy cấp như mật gấu, sừng tê giác hay xương hổ từ lâu đã bị lạm dụng trong y học cổ truyền [7]. Trước sự suy giảm nghiêm trọng của các quần thể tự nhiên, các cơ quan chức năng đã phải phát triển các phương pháp hình thái học, phân tích hóa học và xét nghiệm di truyền để nhận diện các sản phẩm mai rùa được giao dịch trái phép trên thị trường y học cổ truyền [7].
Nhiều loài rùa được buôn bán lấy vỏ hay mai đều nằm trong danh mục cấm của Công ước về thương mại quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp CITES [7]. Các phương pháp giám định hình thái và phân tích phổ hấp thụ đã được thiết lập để hỗ trợ cơ quan thực thi pháp luật triệt phá các đường dây mua bán mai rùa bất hợp pháp [7].
Do đó, việc mua bán, tàng trữ hoặc sử dụng mai đồi mồi không chỉ đem lại rủi ro sức khỏe do tin vào bài thuốc vô căn cứ, mà còn tiếp tay cho các hành vi săn trộm và buôn bán trái phép động vật nguy cấp được quốc tế bảo vệ [7].
Những hiểu lầm nguy hại cần được xóa bỏ
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi mai đồi mồi như một dạng "sừng tê giác giá mềm", có thể hạ nhanh các cơn sốt co giật ở trẻ nhỏ. Trên thực tế, sốt là một phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể trước các tác nhân gây nhiễm trùng như virus hoặc vi khuẩn.
Cơn sốt được điều hòa thông qua trung tâm điều nhiệt tại vùng dưới đồi của não bộ, chịu sự chi phối của các chất trung gian hóa học gây viêm. Việc hạ sốt y khoa đòi hỏi các hoạt chất có khả năng ức chế các thụ thể gây sốt chuyên biệt hoặc loại bỏ căn nguyên nhiễm trùng. Bột mai đồi mồi với thành phần chủ yếu là keratin và khoáng chất không có cơ chế nào để can thiệp vào quá trình điều nhiệt này [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là việc mài mai rùa uống có thể "giải độc gan, lọc máu". Độc tố trong cơ thể được chuyển hóa tại gan và đào thải chủ yếu qua thận và đường tiêu hóa. Chưa từng có thử nghiệm nào trên người cho thấy bột mai đồi mồi thô có thể hỗ trợ gan khử độc hay tăng cường chức năng bài tiết. Thậm chí, việc uống bột sừng chưa qua xử lý tiệt trùng còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm vi sinh vật hoặc kim loại nặng tồn dư từ môi trường biển.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Trẻ nhỏ bị sốt cao là nhóm đối tượng gặp rủi ro lớn nhất nếu gia đình áp dụng bài thuốc truyền miệng này. Trẻ em có hệ thần kinh chưa hoàn thiện, khi sốt cao rất dễ dẫn đến co giật do sốt. Nếu cha mẹ mất thời gian mài mai đồi mồi cho trẻ uống thay vì dùng thuốc hạ sốt được bác sĩ chỉ định, trẻ có thể rơi vào tình trạng sốt kéo dài dẫn đến tổn thương thần kinh hoặc biến chứng nguy hiểm.
Người mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính, viêm phổi, viêm màng não hoặc nhiễm trùng huyết tuyệt đối không được dùng mai đồi mồi để "tiêu viêm". Những bệnh lý này đòi hỏi phác đồ điều trị khẩn cấp bằng kháng sinh hoặc thuốc kháng virus chuẩn hóa. Trì hoãn điều trị y tế để tự chữa bằng bột mai rùa có thể khiến bệnh nhân bỏ lỡ khung giờ vàng can thiệp.
Bệnh nhân mắc các bệnh lý mãn tính về gan, thận cũng cần tránh xa việc uống các loại bột sừng hay mai rùa trôi nổi. Các mảnh mai không rõ nguồn gốc có thể chứa các chất bảo quản độc hại được người buôn bán sử dụng để chống mốc mọt, gây thêm gánh nặng giải độc cho gan và thận đang suy yếu. Khi có bất kỳ biểu hiện sức khỏe bất thường nào, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng dược liệu lạ.
Khuyến nghị y khoa và cách xử trí thực tế
Khi gặp tình trạng sốt hoặc có dấu hiệu viêm nhiễm, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học cơ bản đã được chứng minh. Người bệnh cần uống đủ nước, nghỉ ngơi tại không gian thoáng mát và theo dõi thân nhiệt thường xuyên bằng nhiệt kế.
Nếu sốt cao gây mệt mỏi, người bệnh có thể sử dụng các thuốc hạ sốt thông thường theo đúng liều lượng và hướng dẫn của nhân viên y tế hoặc tờ hướng dẫn sử dụng. Trường hợp sốt kéo dài trên 3 ngày, sốt không đáp ứng với thuốc hoặc kèm theo các dấu hiệu như khó thở, co giật, lơ mơ, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám.
Tuyệt đối không tìm kiếm, mua bán hay sử dụng các sản phẩm từ mai đồi mồi hoặc các loài rùa hoang dã. Việc từ chối các sản phẩm truyền miệng vô căn cứ này vừa giúp bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, vừa góp phần bảo vệ các loài sinh vật biển quý hiếm đang trên bờ vực tuyệt chủng.
Tóm lại, y học hiện đại khẳng định mai đồi mồi chỉ là một cấu trúc giáp bảo vệ sinh học cơ học làm từ chất sừng keratin và xương [2], [3], [1]. Mọi lời đồn về công dụng thanh nhiệt, giải độc hay trị sốt từ mai đồi mồi đều không có căn cứ khoa học và cần được loại bỏ khỏi thực hành chăm sóc sức khỏe hàng ngày.
