Đau răng là trải nghiệm khó chịu mà hầu như ai cũng từng trải qua ít nhất một lần trong đời. Khi cơn đau nhức buốt xuất hiện đột ngột giữa đêm hoặc chưa thể đi khám nha khoa ngay, nhiều người thường tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng để mong tìm kiếm sự xoa dịu tạm thời. Trong số các thảo dược được truyền tai nhau, cây đắng cay (danh pháp khoa học: Zanthoxylum armatum) hay còn gọi là hoa tiêu rừng thường được nhắc tới như một vị thuốc "cứu tinh" làm tê liệt cơn đau răng nhanh chóng.

Vậy thực hư tác dụng này là đúng hay sai? Câu trả lời ngắn gọn: Quan niệm cây đắng cay giúp giảm đau răng có cơ sở dược lý tiền lâm sàng, bắt nguồn từ khả năng gây tê cục bộ của hoạt chất hydroxy-alpha-sanshool và đặc tính kháng viêm của cây, nhưng đến nay vẫn CHƯA có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên bệnh nhân đau răng để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế.

Tác dụng gây tê của cây đắng cay đến từ đâu?

Cây đắng cay thuộc chi Zanthoxylum, họ Cam chanh (Rutaceae), vốn là loài thực vật có giá trị kinh tế và y học phổ biến ở nhiều nước châu Á [1]. Khi nếm thử quả hoặc lá của cây, cảm giác đầu tiên xuất hiện ở đầu lưỡi là sự tê rần, châm chích đặc trưng [2]. Cảm giác này không chỉ đơn thuần là vị giác mà thực chất là phản ứng thần kinh do hoạt chất alkylamide có tên hydroxy-alpha-sanshool gây ra [2].

Hoạt chất hydroxy-alpha-sanshool hiện diện chủ yếu trong vỏ quả, hoa, lá non và hạt của cây đắng cay [2]. Khi tiếp xúc với niêm mạc, hợp chất này có khả năng tương tác với hệ thống dẫn truyền cảm giác [3]. Chính cảm giác tê bì, mất nhạy cảm tạm thời này là nguồn gốc dẫn đến việc người dân từ xa xưa đã dùng quả hoặc bột đắng cay chấm vào chỗ chân răng bị đau nhức để giảm bớt cảm giác buốt nhức khó chịu [1, 6].

Cơ chế tác động: Khóa tín hiệu đau cơ học và ức chế viêm

Để hiểu tại sao cây đắng cay có thể xoa dịu cảm giác đau buốt, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích sâu ở cấp độ phân tử và tế bào thần kinh.

Nghiên cứu trên tế bào thần kinh cảm giác nuôi cấy công bố năm 2013 cho thấy hydroxy-alpha-sanshool nhắm thẳng vào các thụ thể cơ học sợi A-delta (Adelta mechanonociceptors) [4]. Đây là các sợi thần kinh chuyên dẫn truyền các cơn đau nhói cấp tính và đau do viêm [4]. Cụ thể, sanshool ngăn chặn quá trình khử cực của tế bào thần kinh bằng cách ức chế các dòng natri phụ thuộc điện thế [4]. Đáng chú ý, kênh Nav1.7 bị ức chế mạnh nhất so với các kênh natri khác trên tế bào cảm giác [4]. Việc khóa kênh natri này làm giảm kích thích thần kinh, từ đó ngăn chặn tín hiệu "đau nhanh" truyền về não bộ [4]. Cơ chế này rất giống với cách hoạt động của một số chất gây tê cục bộ thường dùng trong nha khoa.

Bên cạnh khả năng gây tê thần kinh, cây đắng cay còn có cơ chế giảm đau gián tiếp thông qua kháng viêm. Cơn đau răng thực tế phần lớn xuất phát từ phản ứng viêm nhiễm của tủy răng hoặc mô nha chu. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy các alkaloid thô chiết xuất từ quả và lá của Zanthoxylum armatum có khả năng ức chế mạnh mẽ hai enzym gây viêm quan trọng là COX và LOX [5]. Cụ thể, giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) đối với COX lần lượt là 15 và 69 mcg/ml, còn đối với LOX là 21 và 62 mcg/ml [5]. Việc ức chế chuỗi phản ứng viêm này giúp làm dịu áp lực và cơn đau tại mô tổn thương.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tác dụng giảm đau của cây đắng cay?

Dù được dùng rộng rãi trong dân gian, các bằng chứng khoa học hiện đại về cây đắng cay hiện nay chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và mô hình tế bào.

Nghiên cứu công bố năm 2013 kiểm tra tác dụng của hydroxy-alpha-sanshool trên chuột thí nghiệm [4]. Kết quả cho thấy hoạt chất này làm giảm có chọn lọc độ nhạy cảm với các kích thích đau cơ học ở cả chuột bình thường lẫn chuột đang bị viêm [4]. Tuy nhiên, hoạt chất không làm thay đổi độ nhạy cảm với nhiệt [4]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới chỉ tiến hành trên chuột và nuôi cấy tế bào thần kinh cảm giác, chưa thực hiện trực tiếp trên người bị đau răng [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2020 trên chuột để đánh giá dịch chiết và tổng alkaloid từ các bộ phận của Zanthoxylum armatum [5]. Kết quả chỉ ra dịch chiết và alkaloid từ quả làm giảm đáng kể số cơn quặn thắt do kích thích đau (p < 0,05) và kéo dài thời gian vẫy đuôi trước kích thích nhiệt (p < 0,001) [5]. Ngoài ra, dịch chiết quả còn làm giảm đáng kể hiện tượng sưng phù bàn chân ở chuột do viêm gây ra (p < 0,01) và hạ thân nhiệt ở chuột bị sốt (p < 0,001) [5]. Dù vậy, mô hình gây đau bằng cách tiêm hóa chất trên chuột không hoàn toàn tương đồng với tổn thương tủy hay sâu răng ở người.

Nghiên cứu năm 2011 phân lập phân đoạn ethyl acetate từ dịch chiết cồn của cây đắng cay và thử nghiệm trên chuột [6]. Phân đoạn này làm giảm rõ rệt số lần quặn mình do acid acetic và giảm thời gian liếm chân do formalin gây ra [6]. Dịch chiết cũng ức chế hiện tượng sưng tai do xylene gây ra phụ thuộc vào liều dùng [6]. Nghiên cứu xác định 8 hợp chất lignan chính có thể đóng vai trò chống viêm [6]. Tuy nhiên, thử nghiệm này vẫn chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm [6].

Về mặt thử nghiệm trên người, hiện chỉ có nghiên cứu lâm sàng đánh giá trên phương diện thần kinh và tuần hoàn não chứ chưa có thử nghiệm trên bệnh nhân nha khoa. Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng giả dược năm 2019 thực hiện trên 82 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi 30-55) sử dụng dịch chiết lipid của Zanthoxylum armatum trong 56 ngày [3]. Nghiên cứu ghi nhận dịch chiết có ảnh hưởng đến tốc độ chú ý, giảm mệt mỏi tinh thần và điều hòa lưu lượng máu ở vỏ não trước trán [3]. Thử nghiệm này chứng minh cây có hoạt tính sinh học trên cơ thể người, nhưng không nhằm mục đích đánh giá hiệu quả giảm đau răng.

Lợi ích thực tế và giới hạn lớn của các bằng chứng

Từ các dữ liệu hiện có, có thể thấy cây đắng cay sở hữu các hoạt chất giảm đau và kháng viêm thực sự [1, 2, 4]. Việc ngậm hoặc bôi thảo dược này có thể tạo cảm giác tê bì nhanh chóng tại khoang miệng, giúp người bệnh "đánh lừa" cảm giác đau nhức trong chốc lát [1, 3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên người bị sâu răng, viêm tủy hay viêm quanh chóp răng. Cơn đau răng ở người bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân phức tạp như vi khuẩn tấn công tủy, áp xe chân răng, tụt lợi hay nứt vỡ răng. Cảm giác tê do sanshool chỉ tác động tạm thời lên đầu dây thần kinh ngoại vi [4], không thể loại bỏ được ổ vi khuẩn hay sửa chữa mô răng đã bị phá hủy.

Hiểu lầm thường gặp: Tê miệng không đồng nghĩa với "chữa khỏi đau răng"

Nhiều người lầm tưởng rằng khi ngậm quả hoặc lá cây đắng cay thấy miệng tê rần và hết buốt răng tức là bệnh đã khỏi. Đây là hiểu lầm rất nguy hiểm.

Cảm giác tê chỉ là tác động phong bế tạm thời của hydroxy-alpha-sanshool lên kênh dẫn truyền cảm giác đau Nav1.7 [4]. Khi hoạt chất hết tác dụng, cơn đau sẽ quay trở lại. Việc lạm dụng thảo dược để át cơn đau mà không đi khám có thể khiến tình trạng nhiễm trùng tủy răng âm thầm tiến triển nặng hơn, dẫn đến viêm xương ổ răng, áp xe mô mềm quanh hàm hoặc mất răng vĩnh viễn. Cây đắng cay không phải là thuốc điều trị triệt để bệnh lý răng miệng.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với cây đắng cay?

Mặc dù là loại gia vị và thảo dược tự nhiên quen thuộc, cây đắng cay không hoàn toàn vô hại nếu sử dụng bừa bãi hoặc dùng ở dạng chiết xuất không kiểm soát.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên mô hình tế bào gan BRL-3A đã phát hiện phân đoạn ethyl acetate từ quả đắng cay có thể gây độc cho tế bào gan với giá trị IC50 là 62,43 mcg/ml [7]. Chiết xuất này làm giảm khả năng sống của tế bào theo thời gian và liều lượng, đồng thời làm tăng nồng độ các men gan AST, ALT và enzym LDH [7]. Cơ chế độc tính được xác định là do kích hoạt hiện tượng stress mạng lưới nội chất, ức chế quá trình thực bào tế bào (autophagy) và thúc đẩy quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào gan [7].

Do đó, những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan (viêm gan, men gan cao, suy gan) không nên tự ý nuốt hoặc uống các dịch chiết thô từ cây đắng cay [7].
  • Hiện chưa có nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện tại chủ yếu là trên động vật gặm nhấm và tế bào [1, 2, 4, 5]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý dùng để trị đau răng.
  • Người đang có vết loét hở lớn trong miệng hoặc viêm loét dạ dày cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm chứa thảo dược có tính cay nồng này.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu bạn đang bị cơn đau răng hành hạ và trong nhà có sẵn hạt hoặc quả đắng cay, bạn chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ tạm thời trong lúc chờ tới phòng khám nha khoa:

  • Cách dùng tham khảo: Chỉ dùng một lượng nhỏ bột hoặc nhai nhẹ một mẩu quả khô gần vị trí răng đau để hoạt chất tiết ra làm tê nhẹ vùng nướu, sau đó nhổ bỏ bã và súc miệng lại bằng nước sạch. Tránh nuốt một lượng lớn nước chiết xuất.
  • Không tự ý ngâm rượu nồng độ cao: Việc tự ngâm các dịch chiết đậm đặc để uống dài ngày tiềm ẩn rủi ro tích tụ độc tính cho gan [7].
  • Đến gặp nha sĩ càng sớm càng tốt: Đây là bước quan trọng nhất. Chỉ có các thủ thuật nha khoa chuyên nghiệp (hàn trám, điều trị tủy, nhổ bỏ răng hỏng hoặc dùng kháng sinh phù hợp theo đơn) mới có thể xử lý dứt điểm nguyên nhân gây đau răng.

Nhìn chung, quan niệm cây đắng cay làm giảm đau răng là đúng một phần về mặt hiện tượng gây tê và kháng viêm tạm thời dựa trên các nghiên cứu tiền lâm sàng [1, 2]. Tuy nhiên, quan niệm này sai nếu xem đây là bài thuốc chữa khỏi bệnh răng miệng. Hãy sử dụng thảo dược một cách tỉnh táo, chừng mực và luôn ưu tiên thăm khám chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe răng miệng dài lâu.