Khả năng hạ đường huyết của nọc xoài: Thử nghiệm sơ bộ nói lên điều gì?

Thực hư lời đồn về nọc xoài trị tiểu đường

Trong cộng đồng người mắc đái tháo đường, việc tìm kiếm các bài thuốc dân gian, thảo dược để kiểm soát lượng đường trong máu diễn ra rất phổ biến. Nhiều người truyền tai nhau rằng nọc xoài có khả năng trị dứt điểm chứng tăng đường huyết. Điều này khiến không ít bệnh nhân tò mò và muốn thử nghiệm để giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc tây.

Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu khoa học được cung cấp hiện nay hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ thử nghiệm lâm sàng hay tiền lâm sàng nào trực tiếp về "nọc xoài". Các bằng chứng hạ đường huyết thực nghiệm được ghi nhận lại đến từ những loài thực vật và thảo dược khác như cỏ cúc bạc Parthenium hysterophorus L. hay loài Spergularia purpurea. Do đó, người bệnh cần nhìn nhận tỉnh táo trước các tin đồn chưa được kiểm chứng.

Bằng chứng hạ glucose máu ở chuột: Nghiên cứu nói gì?

Để hiểu rõ cách các nhà khoa học thử nghiệm khả năng hạ đường huyết của thảo mộc trên động vật, chúng ta có thể nhìn vào các mô hình nghiên cứu dùng chất gây tiểu đường alloxan. Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành đánh giá chiết xuất nước từ hoa của cây cúc bạc Parthenium hysterophorus L. trên chuột bạch tạng ^[1].

Nghiên cứu này chia chuột bạch thành 6 nhóm, mỗi nhóm 6 con ^[1]. Trong đó gồm 3 nhóm chuột bình thường và 3 nhóm chuột bị gây tiểu đường bằng alloxan ^[1]. Các động vật thí nghiệm được cho dùng đối chứng với dung môi (vehicle), chiết xuất nước của hoa Parthenium hysterophorus L. liều 100 mg/kg, hoặc dùng thuốc hạ đường huyết chuẩn là glibenclamide liều 0,5 mg/kg ^[1]. Đường huyết lúc đói được đo bằng phương pháp glucose oxidase tại thời điểm trước và 2 giờ sau khi dùng chất can thiệp ^[1].

Kết quả cho thấy chiết xuất hoa Parthenium hysterophorus L. làm giảm nồng độ glucose máu có ý nghĩa thống kê ở chuột bị tiểu đường (P<0,01) ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này cũng thể hiện tác dụng hạ đường huyết ở chuột bình thường lúc đói (P<0,05) ^[1]. Dù vậy, mức độ giảm glucose máu của chiết xuất thảo mộc này vẫn kém hơn so với thuốc điều trị chuẩn glibenclamide ^[1]. Nghiên cứu kết luận phân đoạn hoạt tính này có tiềm năng để phát triển thuốc thảo dược chuẩn hóa cho bệnh đái tháo đường ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2003 trên chuột nhắt và chuột cống bị đái tháo đường do streptozotocin đã khảo sát chiết xuất nước của Spergularia purpurea ^[2]. Kết quả truyền tĩnh mạch chiết xuất ở liều 10 mg/kg làm giảm đáng kể mức đường huyết trong vòng 4 giờ ở chuột bình thường (P < 0,05) và giảm mạnh hơn ở chuột bị tiểu đường (P < 0,001) ^[2].

Cơ chế tác động thảo dược hạ đường huyết

Những thảo mộc có hoạt tính sinh học thường tác động qua nhiều con đường chuyển hóa khác nhau thay vì một cơ chế đơn lẻ. Đối với nghiên cứu năm 2003 trên cây Spergularia purpurea, các nhà khoa học nhận thấy nồng độ insulin huyết tương cơ bản không hề thay đổi sau điều trị ^[2]. Điều này chỉ ra tác dụng hạ đường huyết xảy ra ngoài tụy ^[2]. Đi sâu vào kiểm tra ở chuột đái tháo đường, dịch chiết nước ức chế mạnh mẽ quá trình sản xuất glucose nội sinh cơ bản (p < 0,001) ^[2]. Việc kìm hãm cơ thể tự sản xuất glucose chính là lời giải thích cơ chế cho tác dụng này ^[2].

Ở một khía cạnh khác, các nghiên cứu trên thực vật như Struchium sparganophora năm 2012 cho thấy dịch chiết ethanol 70% từ lá có khả năng ức chế enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase theo nồng độ (0,05 - 0,2 mg/ml) trong ống nghiệm ^[3]. Việc ức chế các enzym tiêu hóa này giúp làm chậm quá trình bẻ gãy tinh bột thành đường đơn ^[3]. Thao tác chần lá bằng nước sôi 10 phút làm tăng tính chống oxy hóa dọn gốc tự do DPPH nhưng lại làm giảm khả năng ức chế alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[3].

Ngoài ra, các hợp chất tự nhiên khác như saponin từ Polygonatum sibiricum qua nghiên cứu năm 2021 trên chuột đái tháo đường tuýp 2 cũng làm giảm đường huyết lúc đói, giảm bài tiết insulin, điều hòa lipid máu và thay đổi hệ vi sinh đường ruột ^[4]. Sự thay đổi các chi vi khuẩn như Lactobacillus, tăng vi khuẩn nhóm Bacteroidetes, giảm Firmicutes cũng như tác động lên chuyển hóa carbohydrate và axit amin đã góp phần ổn định đường huyết ^[4].

Giới hạn của các bằng chứng thực nghiệm

Mặc dù các số liệu từ nghiên cứu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người bệnh cần hiểu rõ khoảng cách rất lớn từ đĩa nghiệm hay cơ thể loài gặm nhấm đến cơ thể người. Các kết quả trên chuột đái tháo đường do alloxan hay streptozotocin chỉ diễn ra trong môi trường phòng thí nghiệm có kiểm soát nghiêm ngặt về liều lượng chuẩn hóa [1, 2].

Các nghiên cứu này chỉ theo dõi sự thay đổi ngắn hạn, ví dụ đo glucose máu sau 2 giờ hoặc 4 giờ tiêm truyền tĩnh mạch [1, 2]. Chúng không phản ánh hiệu quả lâu dài cũng như độ an toàn hay tác dụng phụ tích lũy khi sử dụng liên tục trên người. Hơn nữa, việc thiếu vắng dữ liệu cụ thể về nọc xoài đồng nghĩa với việc không có cơ sở khoa học để xác nhận tính an toàn hay tác dụng thực tế của loại thảo mộc này.

Hiểu lầm tai hại: Tự ý bỏ thuốc để uống thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất của bệnh nhân tiểu đường là tin rằng thảo mộc thiên nhiên luôn an toàn, lành tính và có thể thay thế thuốc tây y. Đái tháo đường là rối loạn chuyển hóa mạn tính gây thiếu hụt insulin tuyệt đối hoặc tương đối, dẫn đến tăng đường huyết kéo dài và gây biến chứng tim mạch, mạch máu lớn và nhỏ ^[1]. Việc chữa khỏi hoàn toàn bằng thuốc mà không có tác dụng phụ vẫn là một thách thức y khoa ^[1].

Nhiều người tự ý bỏ đơn thuốc của bác sĩ để chuyển sang dùng các bài thuốc tự mua, thuốc không rõ nguồn gốc lưu hành. Nghiên cứu năm 2017 tiến hành phân tích trên 194 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 bị hôn mê hạ đường huyết đã chỉ ra mối nguy hiểm chết người từ thói quen này ^[5].

Nghiên cứu chia bệnh nhân thành 4 nhóm gồm: nhóm dùng thuốc tự mua (thuốc hạ đường huyết không chính thức, không có số đăng ký), nhóm dùng insulin, nhóm dùng thuốc kích thích tiết insulin (sulfonylurea hoặc nhóm mới) và nhóm dùng thuốc không kích thích tiết insulin (metformin, acarbose, voglibose) ^[5]. Kết quả cho thấy mức đường huyết tại thời điểm khởi phát hôn mê hạ đường huyết ở nhóm dùng thuốc tự mua thấp hơn đáng kể so với 3 nhóm còn lại (P < 0,05) ^[5]. Điều này khẳng định việc tự ý dùng thảo mộc hay chế phẩm trôi nổi làm tụt đường huyết quá mức và tăng nguy cơ biến chứng cấp tính nguy hiểm ^[5].

Ai nên đặc biệt thận trọng với tình trạng hạ đường huyết?

Tụt đường huyết không kiểm soát là tình trạng tối cấp. Tình trạng này có thể biểu hiện từ tổn thương thần kinh cục bộ hồi phục được đến hôn mê không hồi phục hoặc tử vong ^[6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2018 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 17 tuổi mắc đái tháo đường tuýp 1 bị mất khả năng viết (agraphia) tạm thời do hạ đường huyết gây tổn thương thể chai trên hình ảnh cộng hưởng từ, triệu chứng chỉ cải thiện sau khi được quản lý lại mức đường huyết ^[6].

Nghiên cứu năm 2017 cũng lưu ý rằng mức đường huyết khi bị hôn mê hạ đường huyết có sự tương quan theo mùa ^[5]. Cụ thể, mức glucose máu khi hôn mê ở bệnh nhân nhập viện vào mùa đông hoặc mùa xuân thấp hơn đáng kể so với mùa hè hoặc mùa thu (P < 0,05), trong đó mùa đông ghi nhận mức đường huyết thấp nhất ^[5]. Bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 sống ở vùng nông thôn hoặc có bệnh phối hợp cũng là đối tượng cần hết sức cảnh giác với nguy cơ này ^[5]. Người đang dùng các phác đồ hạ áp, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi tuyệt đối không tự ý dùng các loại dược liệu truyền miệng khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để kiểm soát đường huyết an toàn, bệnh nhân phải luôn tuân thủ phác đồ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Mọi ý định bổ sung thảo mộc hay thay đổi chế độ dinh dưỡng cần được thảo luận kỹ với chuyên gia y tế, không bao giờ được tự ý dừng thuốc hạ đường huyết hay insulin.

Bên cạnh đó, người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục đều đặn và thường xuyên đo chỉ số glucose máu tại nhà. Việc hiểu đúng giá trị của các nghiên cứu khoa học giúp chúng ta không bị dẫn dắt bởi những lời đồn thổi chưa có căn cứ, bảo vệ sức khỏe bản thân một cách khoa học và bền vững.