Uống bột quế hạ đường huyết: Bằng chứng lâm sàng ở người tiểu đường type 2

Nhiều người bệnh tiểu đường thường truyền tai nhau mẹo pha bột quế vào nước ấm uống mỗi sáng để nhanh hạ đường huyết. Mùi thơm ấm áp và vị cay ngọt khiến quế trở thành gia vị quen thuộc, nhưng liệu bột quế có thực sự kiểm soát được đường huyết hay không?

Các bằng chứng lâm sàng hiện đại cho thấy quế có thể hỗ trợ cải thiện đường huyết lúc đói và chỉ số HbA1c ở mức khiêm tốn ^{[1] [2]}. Tuy nhiên, loại thảo mộc này tuyệt đối không thể thay thế thuốc điều trị hay phác đồ tiêm insulin từ bác sĩ ^[3].

Cơ chế tác động hỗ trợ kiểm soát đường huyết

Bệnh tiểu đường type 2 đặc trưng bởi tình trạng đề kháng insulin, khi các tế bào của cơ thể không phản ứng hiệu quả với hormone insulin khiến đường tích tụ trong máu ^[4]. Tình trạng này kéo theo rối loạn chuyển hóa chất béo và làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch ^[4].

Quế được cho là can thiệp vào quá trình này thông qua việc cải thiện độ nhạy insulin. Một số phân tích gộp chỉ ra rằng bổ sung quế giúp giảm chỉ số đánh giá mức độ kháng insulin HOMA-IR ở bệnh nhân đái tháo đường ^{[1] [2]}. Điều này giúp cơ thể sử dụng lượng đường lưu thông tốt hơn mà không làm tăng tiết insulin đột ngột từ tuyến tụy ^[1].

Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn

Nhiều phân tích tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng đã đánh giá định lượng tác động của quế trên bệnh nhân tiểu đường type 2.

Một phân tích gộp cập nhật đến tháng 12/2022 bao gồm 24 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã đánh giá tác động của quế ^[1]. Kết quả cho thấy quế làm giảm có ý nghĩa thống kê chỉ số đường huyết lúc đói với độ chênh lệch trung bình chuẩn SMD là -1,32 (khoảng tin cậy 95%: -1,77 đến -0,87, p < 0,001) ^[1]. Chỉ số kháng insulin HOMA-IR cũng giảm tương đương với SMD là -1,32 (khoảng tin cậy 95%: -1,77 đến -0,87, p < 0,001) ^[1]. Chỉ số HbA1c giảm có ý nghĩa thống kê với SMD là -0,67 (khoảng tin cậy 95%: -1,18 đến -0,15, p = 0,011) ^[1]. Nồng độ insulin trong huyết thanh không thay đổi đáng kể với SMD là -0,17 (khoảng tin cậy 95%: -0,34 đến 0,01, p = 0,058) ^[1]. Nhóm nghiên cứu kết luận quế chỉ có tiềm năng như một liệu pháp hỗ trợ ^[1].

Năm 2023, một phân tích gộp dạng tổng quan bao gồm 11 phân tích gộp thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên bệnh nhân tiểu đường type 2 hoặc hội chứng buồng trứng đa nang được công bố ^[2]. Kết quả ghi nhận quế giúp giảm đường huyết lúc đói với hiệu số trung bình có trọng số WMD là -10,93 mg/dL (khoảng tin cậy 95%: -16,22 đến -5,65) ^[2]. Chỉ số HbA1c giảm ở mức khiêm tốn là -0,10% (khoảng tin cậy 95%: -0,17 đến -0,03) ^[2]. Mức insulin giảm với WMD là -2,01 IU/mL (khoảng tin cậy 95%: -3,96 đến -0,07) và chỉ số HOMA-IR giảm với WMD là -0,61 (khoảng tin cậy 95%: -0,91 đến -0,31) ^[2].

Một bài tổng quan khác tổng hợp dữ liệu người từ năm 2003 đến 2018 cho thấy việc dùng quế giúp giảm đường huyết lúc đói từ 12,9 đến 52,2 mg/dL và giảm HbA1c từ 0,27 đến 0,83% ^[5]. Các nghiên cứu này kéo dài từ 6 đến 17 tuần với mức liều khoảng 1 đến 6 g mỗi ngày ^[5].

Các thử nghiệm lâm sàng cụ thể nói gì?

Bên cạnh các phân tích gộp lớn, từng thử nghiệm lâm sàng ghi nhận những phản hồi khác nhau giữa các nhóm bệnh nhân.

Một nghiên cứu mù ba, đối chứng giả dược năm 2019 thực hiện trên 140 bệnh nhân tiểu đường type 2, phân chia dựa trên chỉ số khối cơ thể BMI từ 27 trở lên hoặc dưới 27 ^[6]. Người tham gia dùng bột vỏ quế 500 mg dạng viên nang, ngày 2 lần trong 3 tháng ^[6]. Kết quả cho thấy quế cải thiện toàn diện các chỉ số đường huyết lúc đói, đường huyết 2 giờ sau ăn, chỉ số HbA1c, insulin lúc đói và độ kháng insulin ^[6]. Các thay đổi này thể hiện rõ rệt hơn đáng kể ở nhóm bệnh nhân có chỉ số BMI ban đầu từ 27 trở lên ^[6].

Một thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược năm 2012 theo dõi 44 bệnh nhân tiểu đường type 2 dùng 3 g quế mỗi ngày hoặc giả dược trong 8 tuần, với 37 người hoàn thành ^[4]. Trong nhóm dùng quế, đường huyết lúc đói, HbA1c, mỡ máu triglyceride, cân nặng và chỉ số khối cơ thể giảm đáng kể so với thời điểm ban đầu ^[4]. Tuy nhiên, khi so sánh đối đầu trực tiếp giữa nhóm dùng quế và nhóm dùng giả dược ở thời điểm kết thúc, sự khác biệt này không đạt ý nghĩa thống kê ^[4].

Một nghiên cứu năm 2017 với thiết kế tương tự gồm 44 bệnh nhân dùng 3 g quế mỗi ngày trong 8 tuần (39 người hoàn thành) lại cho kết quả không đồng thuận ^[7]. Sự thay đổi về đường huyết lúc đói, insulin, HbA1c, chỉ số HOMA-IR và các dấu ấn oxy hóa không có ý nghĩa thống kê ở cả hai nhóm và không có sự khác biệt giữa hai nhóm ^[7].

Các nghiên cứu khác được tổng hợp lại cũng cho thấy sự dao động: một thử nghiệm trên 79 người dùng 3 g dịch chiết quế dạng nước trong 4 tháng giúp giảm đường huyết đói và sau ăn so với giả dược, nhưng không làm thay đổi HbA1c ^[8]. Một thử nghiệm khác trên 109 bệnh nhân dùng 1 g bột quế trong 90 ngày cho thấy HbA1c giảm đáng kể so với nhóm không bổ sung ^[8]. Nghiên cứu trên 58 bệnh nhân dùng 2 g quế trong 12 tuần ghi nhận HbA1c giảm so với giả dược, nhưng mức giảm đường huyết lúc đói chỉ có ý nghĩa khi so với mức ban đầu của chính nhóm quế ^[8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên cho thấy tác dụng hạ đường huyết của quế là có thực nhưng ở mức khiêm tốn ^{[3] [5]}. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng quế hỗ trợ hạ đường huyết tốt hơn ở những người có mức đường ban đầu cao hoặc chỉ số khối cơ thể cao từ 27 trở lên ^{[6] [8]}.

Tuy nhiên, tính nhất quán giữa các bằng chứng khoa học vẫn là một rào cản lớn. Một bài tổng quan năm 2017 đánh giá 11 thử nghiệm lâm sàng trên 694 người lớn mắc tiểu đường type 2 cho thấy dù cả 11 nghiên cứu đều ghi nhận đường huyết lúc đói có giảm, chỉ có 4 nghiên cứu đạt được mục tiêu điều trị của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ là đường huyết lúc đói dưới 7,2 mmol/L (130 mg/dL) hoặc HbA1c dưới 7,0% ^[3]. Mức độ giảm HbA1c giữa các nghiên cứu nhìn chung rất nhỏ ^[3].

Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng hiện tại có thời gian can thiệp khá ngắn, chỉ kéo dài từ 4 đến 17 tuần với số lượng bệnh nhân tương đối hạn chế trong từng nghiên cứu ^{[3] [5]}. Các nghiên cứu dùng nhiều loài quế khác nhau, chủ yếu là quế Cassia (Cinnamomum cassia hay C. aromaticum) và quế Tích Lan (Cinnamomum zeylanicum hay C. verum), tạo nên sự không đồng nhất về hoạt chất ^{[3] [5]}. Do đó, hiệu quả lâu dài qua nhiều năm vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn.

Hiểu lầm phổ biến: Quế thay thế được insulin?

Hiểu lầm nguy hiểm nhất hiện nay là nghĩ rằng uống bột quế có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc việc tiêm insulin định kỳ.

Các nghiên cứu khoa học đều khẳng định quế chỉ đóng vai trò như một liệu pháp hỗ trợ ^{[1] [3] [5]}. Trong phần lớn các thử nghiệm lâm sàng, người bệnh vẫn duy trì việc dùng thuốc điều trị tiểu đường thông thường và chỉ thêm quế vào chế độ ăn uống ^{[3] [8]}. Việc tự ý ngưng insulin hoặc thuốc chỉ định để chuyển sang uống bột quế có thể dẫn đến cơn tăng đường huyết cấp tính và đe dọa tính mạng.

Các chuyên gia khuyến cáo người bệnh tiểu đường không được tự ý thay đổi liệu trình thuốc của bác sĩ mà cần kiên trì tuân thủ chế độ dùng thuốc, dinh dưỡng và vận động ^[3].

Ai nên thận trọng khi dùng quế?

Mặc dù là gia vị an toàn trong nấu nướng hàng ngày, việc dùng quế dưới dạng bổ sung liều cao liên tục cần sự cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng.

Người đang dùng các thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc tiêm insulin cần đặc biệt lưu ý nguy cơ hạ đường huyết quá mức khi kết hợp thêm quế. Nếu đường huyết hạ thấp đột ngột mà không được phát hiện kịp thời, người bệnh có thể bị run rẩy, vã mồ hôi, thậm chí hôn mê.

Người có tiền sử mắc các bệnh về gan cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng bột quế liều lượng lớn. Phần lớn các nghiên cứu sử dụng giống quế Cinnamomum cassia, loài quế này vốn chứa hàm lượng coumarin tự nhiên cao hơn so với quế Tích Lan (Cinnamomum zeylanicum) ^{[3] [5]}. Việc tích tụ quá nhiều hợp chất này trong thời gian dài có thể gây gánh nặng cho chức năng gan.

Hiện tại chưa có nghiên cứu cụ thể về độ an toàn của bột quế liều hỗ trợ điều trị trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hoặc trẻ em mắc tiểu đường. Do đó, các đối tượng này không nên tự ý dùng quế dạng bổ sung nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

Cách áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu muốn tận dụng hương vị và lợi ích của quế để hỗ trợ chế độ ăn lành mạnh, người bệnh có thể áp dụng theo các hướng dẫn khoa học:

• Liều lượng áp dụng: Các thử nghiệm lâm sàng can thiệp an toàn thường dùng liều từ 1 đến 6 g bột quế mỗi ngày, tương đương với khoảng 1/2 đến 1 thìa cà phê ^[5]. Tránh dùng vượt quá mức này để hạn chế tích lũy chất có hại cho gan.
• Cách dùng thực tế: Có thể chia nhỏ lượng bột quế (ví dụ 500 mg quế bột dùng 2 lần mỗi ngày) pha vào nước ấm uống sau bữa ăn, hoặc rắc lên cháo yến mạch, sinh tố không đường và các món tráng miệng ^[6].
• Chế độ kiểm tra: Luôn mang theo máy đo đường huyết cá nhân để theo dõi sát sao sự thay đổi của đường huyết lúc đói và sau ăn trong vài tuần đầu sử dụng. Bất kỳ sự thay đổi bất thường nào cũng cần được thông báo cho bác sĩ điều trị để điều chỉnh đơn thuốc nếu cần.

Quế là một loại gia vị có lợi ích nhất định trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện đề kháng insulin ở người tiểu đường type 2 ^{[1] [2]}. Dù vậy, bột quế chỉ là giải pháp đi kèm và không bao giờ có thể thay thế thuốc điều trị hay lối sống cân bằng do bác sĩ chỉ định ^[3]. Hãy coi quế như một gia vị tăng cường trong chế độ ăn uống chứ không phải là thần dược chữa dứt điểm bệnh tiểu đường.