Nhiều người gặp phải tình trạng ho khan dai dẳng suốt nhiều tháng, đã khám hô hấp, chụp X-quang phổi và nội soi dạ dày nhưng kết quả hoàn toàn bình thường. Ít ai ngờ rằng, một sợi tóc rụng hay một mẩu ráy tai nhỏ mắc kẹt sâu trong ống tai lại có thể chính là thủ phạm kích hoạt những cơn ho kéo dài này [1], [2].

Nguyên nhân nằm ở hiện tượng y khoa gọi là phản xạ Arnold (hay phản xạ tai - ho), xảy ra khi nhánh tai của dây thần kinh phế vị bị kích thích cơ học bởi dị vật hoặc tổn thương trong ống tai ngoài [1], [3].

Phản xạ Arnold: Khi tai và đường thở "nói chuyện" với nhau

Ống tai ngoài của con người được chi phối cảm giác một phần bởi nhánh tai của dây thần kinh phế vị, mang tên dây thần kinh Arnold [1], [4]. Dây thần kinh phế vị là một trong những dây thần kinh sọ quan trọng nhất, phụ trách cảm giác cho cả thanh quản, phế quản và đường tiêu hóa [5], [6].

Ở người bình thường, kích thích cơ học lên ống tai ngoài chỉ gây cảm giác chạm hoặc nhột nhẹ [4]. Tuy nhiên, do nhánh tai dẫn truyền tín hiệu cảm giác hướng tâm về nhân bó đơn độc (nTS) ở thân não – nơi tiếp nhận tín hiệu điều hòa cơn ho từ đường hô hấp dưới, hai luồng tín hiệu này có thể giao thoa [4]. Khi nhánh Arnold bị kích thích bởi một vật thể lạ cọ xát, thân não có thể hiểu nhầm rằng đường hô hấp đang có dị vật, từ đó kích hoạt phản xạ ho tống xuất để tự vệ [1], [4].

"Oto-tricho-tussia" và các thủ phạm gây kích ứng tai

Tình trạng ho do sợi tóc cọ xát vào màng nhĩ hoặc ống tai được định danh bằng thuật ngữ y khoa là "Oto-tricho-tussia" [1], [2]. Bên cạnh sợi tóc, bất kỳ dị vật nào khác hoặc khối ráy tai đóng chặt bên trong ống tai ngoài cũng có thể tác động trực tiếp lên nhánh thần kinh Arnold gây ho khan mạn tính [1], [3].

Khi các dị vật này tồn tại âm thầm, người bệnh thường chỉ có cảm giác ngứa nhẹ trong tai hoặc thậm chí không nhận thấy triệu chứng gì ở tai ngoài cơn ho dồn dập [1], [2]. Do ho thường được mặc định là bệnh lý của đường hô hấp hoặc trào ngược dạ dày, bệnh nhân thường bỏ qua tai và trải qua nhiều đợt điều trị kháng sinh hay thuốc giảm ho đắt đỏ mà không thuyên giảm [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về tỷ lệ phản xạ này?

Trong quần thể người khỏe mạnh, phản xạ Arnold chỉ xuất hiện ở tỷ lệ rất thấp, khoảng 2% đến 3% [5], [6]. Thậm chí có báo cáo chỉ ra dưới 5% cá nhân có thể bị kích hoạt các phản xạ tạng (như ho) khi kích thích cơ học vào tai [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ này tăng vọt ở nhóm bệnh nhân có bệnh lý ho mạn tính [5], [6].

Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá trên 200 người lớn và 100 trẻ em bị ho mạn tính, so sánh với 100 người lớn và 100 trẻ em tình nguyện khỏe mạnh [6]. Quy trình sử dụng que bông kích thích vào ống tai ngoài mỗi bên trong 10 giây [6]. Kết quả ghi nhận phản xạ Arnold xuất hiện ở 25,5% người lớn ho mạn tính, nhưng chỉ có 3% ở trẻ em ho mạn tính và 2% ở nhóm người khỏe mạnh [6]. Trong nhóm người lớn ho mạn tính có phản xạ dương tính, nữ giới chiếm tỷ lệ cao hơn (31,6%) so với nam giới (12,5%), và đa số là phản xạ một bên tai (90,2%) [6].

Tiếp đó, một nghiên cứu công bố năm 2019 tiếp tục mở rộng quy mô trên 300 người lớn và 100 trẻ em ho mạn tính, 50 người lớn có bệnh phổi ổn định nhưng không ho mạn tính, cùng 200 người tình nguyện đối chứng [5]. Kết quả khẳng định phản xạ Arnold xuất hiện ở 23,3% người lớn bị ho mạn tính, 3% ở trẻ em ho mạn tính và 2% ở nhóm có bệnh phổi không ho cũng như người khỏe mạnh [5]. Phản xạ này ở người lớn ho mạn tính gặp ở nữ giới (29,3%) nhiều hơn nam giới (10,5%), với 88,6% trường hợp chỉ bị ở một bên tai [5]. Sự chênh lệch tỷ lệ hơn 11 đến 12 lần giữa người lớn ho mạn tính và người khỏe mạnh củng cố giả thuyết về hội chứng tăng nhạy cảm ho (CHS) [5], [6].

Năm 2025, một nghiên cứu quan sát tiến cứu trên 404 bệnh nhân thực hiện thủ thuật lấy ráy tai cả hai bên tại một phòng khám tai mũi họng cho thấy phản xạ ho xuất hiện ở 52 bệnh nhân (chiếm 12,9%) [7]. Cơn ho xuất hiện chủ yếu khi thao tác ở tai bên phải (73,1%) và dụng cụ móc nạo (curette) gây kích hoạt phản xạ nhiều nhất (84,6%) [7].

Tăng nhạy cảm thần kinh: Căn nguyên của những cơn ho dai dẳng

Việc tỷ lệ phản xạ Arnold ở trẻ em ho mạn tính rất thấp (3%) tương đương trẻ khỏe mạnh, trong khi ở người lớn ho mạn tính lại lên đến khoảng 23,3% - 25,5%, cho thấy sự tăng nhạy cảm của phản xạ này không phải bẩm sinh mà là một tình trạng mắc phải theo thời gian [1], [5], [6]. Các chuyên gia nhận định tình trạng này có thể khởi phát sau tổn thương thần kinh cảm giác do viêm nhiễm, nhiễm trùng đường hô hấp trên (như nhiễm virus) hoặc dị ứng [1], [5], [6].

Khi dây thần kinh phế vị rơi vào trạng thái tăng nhạy cảm, bệnh nhân ho mạn tính thường đi kèm cảm giác ngứa, châm chích vùng họng (laryngeal paraesthesia) [1]. Thậm chí, những kích thích vô hại không gây ho thông thường như hít phải không khí lạnh hoặc hoạt động ăn uống cũng có thể gây ra cơn ho dữ dội (hiện tượng allotussia) [1]. Đôi khi, ho mạn tính liên quan đến dây thần kinh phế vị còn nằm trong các bệnh lý thần kinh tự chủ hiếm gặp như hội chứng Holmes-Adie, biểu hiện qua mất phản xạ gân xương, đồng tử giãn phản xạ chậm với ánh sáng và rối loạn tiết mồ hôi [1], [3].

Giới hạn của bằng chứng và hiệu quả điều trị

Cần nhấn mạnh rằng một phản xạ Arnold dương tính không phải là công cụ chỉ điểm nguyên nhân chắc chắn của cơn ho mạn tính, mà chỉ đóng vai trò là một dấu hiệu gợi ý cần thăm dò sâu hơn [1]. Đáng chú ý, khi ho mạn tính được điều trị thành công, phản xạ Arnold tăng nhạy cảm này có thể thoái lui và trở về bình thường [1].

Trong y văn năm 2020, một báo cáo theo dõi 3 trường hợp "Oto-tricho-tussia" cho thấy cả 3 bệnh nhân đều cải thiện rõ rệt hoặc dứt hẳn cơn ho mạn tính ngay sau khi bác sĩ gắp bỏ sợi tóc nằm tựa trên màng nhĩ và thành ống tai ngoài [2]. Với những trường hợp ho kháng trị do bệnh lý thần kinh cảm giác phế vị liên quan đến phản xạ Arnold, việc điều trị bằng thuốc điều hòa thần kinh như gabapentin cũng đã được ghi nhận mang lại hiệu quả thành công [8].

Hiểu lầm thường gặp khi bị ho mạn tính

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ho khan dai dẳng là do viêm phế quản tái phát hoặc phổi có tổn thương nặng. Thực tế, ho là một phản xạ bảo vệ quan trọng của cơ thể để làm sạch dị vật và dịch nhầy [3], [2]. Tuy nhiên, nếu phản xạ bị kích thích quá mức, nó dẫn tới các cơn co thắt ho liên tục, gây nhiều biến chứng nghiêm trọng như vỡ mạch máu, gãy xương sườn, són tiểu, đau đầu, chóng mặt, đau cơ xương, khàn tiếng, mất ngủ và kiệt sức [2].

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý dùng tăm bông ngoáy sâu vào tai để vệ sinh khi ngứa họng hoặc ho. Việc này vô tình đẩy ráy tai hoặc sợi tóc vào sâu sát màng nhĩ hơn, làm tăng diện tích tiếp xúc với các nhánh thần kinh Arnold và khiến cơn ho bùng phát dữ dội hơn [1], [2].

Ai nên thận trọng và đi kiểm tra tai?

Người cao tuổi bị ho khan kéo dài không rõ nguyên nhân là nhóm đối tượng đặc biệt cần được soi ống tai ngoài thường quy [1]. Người già thường có nguy cơ tích tụ ráy tai khô cứng hoặc lông tai mọc dài rơi rụng vào bên trong [1].

Những người đã điều trị ho theo các phác đồ trào ngược, hen suyễn hay viêm xoang dị ứng nhiều tuần nhưng không bớt, kèm theo cảm giác nhột, vướng bên trong tai, cũng nên tới chuyên khoa tai mũi họng để kiểm tra [1], [2]. Ngoài ra, những người mắc các hội chứng thần kinh cơ hoặc có biểu hiện bất thường ở mắt, phản xạ gân xương kèm ho dai dẳng cần được khám toàn diện bởi bác sĩ chuyên khoa [1], [3].

Cách áp dụng thực tế và chăm sóc tai đúng cách

Để phòng tránh các cơn ho do phản xạ tai và bảo vệ thính giác, người dân cần xây dựng thói quen chăm sóc tai khoa học:

  • Từ bỏ thói quen dùng tăm bông, que nhọn hoặc dụng cụ kim loại tự ngoáy sâu vào ống tai; các thao tác này dễ đẩy dị vật vào màng nhĩ hoặc làm trầy xước thành ống tai gây kích thích thần kinh [2], [7].
  • Thăm khám chuyên khoa Tai Mũi Họng để nội soi tai khi bị ho kéo dài không rõ nguyên nhân, đặc biệt là ho khan tái phát [1], [2].
  • Khi cần lấy ráy tai tích tụ hoặc dị vật, hãy đến các cơ sở y tế để được bác sĩ xử lý bằng dụng cụ chuyên dụng một cách nhẹ nhàng, tránh kích thích phản xạ ho đột ngột [2], [7].

Ho khan kéo dài đôi khi không bắt nguồn từ những tổn thương phức tạp trong lồng ngực mà xuất phát từ một sợi tóc nhỏ trong tai [1], [2]. Việc hiểu rõ mối liên kết thần kinh giữa tai và đường thở sẽ giúp người bệnh tránh được những lo âu không cần thiết và tiếp cận đúng hướng điều trị. Khi có triệu chứng ho dai dẳng kèm bất thường sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được chẩn đoán toàn diện và chính xác.