Mỗi khi thời tiết chuyển mùa, cảm giác ngứa rát cổ họng, hắt hơi liên tục kèm theo những cơn ớn lạnh thường là dấu hiệu cảnh báo đợt cảm cúm đang ập tới. Giữa vô số mẹo dân gian truyền miệng, nhiều người mách nhau tìm mua ngay xuyên tâm liên để uống thật sớm nhằm chặn đứng cơn sốt và nghẹt mũi. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược có vị đắng ngắt này có thực sự giúp chúng ta nhanh khỏi bệnh hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?

Các dữ liệu nghiên cứu khoa học xác nhận rằng việc sử dụng xuyên tâm liên khi bị nhiễm trùng hô hấp trên không biến chứng giúp giảm nhẹ đáng kể mức độ các triệu chứng như ho, đau họng và rút ngắn thời gian điều trị [1], [2]. Dù vậy, thảo dược này đóng vai trò hỗ trợ điều trị cải thiện triệu chứng chứ không thể xem là “thần dược” thay thế hoàn toàn các chăm sóc y tế thông thường [3].

Xuyên tâm liên và cơ chế đẩy lùi triệu chứng cảm cúm

Cảm cúm và các đợt nhiễm trùng đường hô hấp trên phần lớn do virus gây ra, dẫn đến các phản ứng viêm niêm mạc dữ dội khiến người bệnh mệt mỏi, đau họng, sốt và nghẹt mũi. Trong cây xuyên tâm liên (tên khoa học là Andrographis paniculata), hoạt chất chính mang lại hoạt tính sinh học nổi bật nhất là andrographolide [3], [4]. Hoạt chất này từ lâu đã được biết đến với khả năng ức chế các yếu tố độc lực của vi sinh vật xâm lấn đồng thời tham gia điều hòa hệ miễn dịch của cơ thể vật chủ [5].

Khi cơ thể bị virus cúm tấn công, tình trạng viêm phổi quá mức thường là dấu hiệu đặc trưng của nhiễm trùng nghiêm trọng, đặc biệt là cúm chủng A [4]. Trên mô hình chuột nhiễm liều gây chết của chủng virus cúm A H1N1 (PR8A/PR/8/34), andrographolide đã được chứng minh có khả năng làm giảm tải lượng virus, giảm nhẹ tổn thương bệnh lý tại phổi và ức chế sự biểu hiện của các cytokine gây viêm do nhiễm trùng tạo ra [4]. Cơ chế phân tử cho thấy hoạt chất này can thiệp và ức chế các con đường truyền tín hiệu viêm quan trọng là NF-kappaB và JAK-STAT [4].

Không chỉ tác động ở cấp độ tế bào và miễn dịch, các nghiên cứu dược động học cũng làm sáng tỏ con đường hấp thu của thảo dược này trong cơ thể người. Khi dùng đường uống, andrographolide được hấp thu nhẹ vào tuần hoàn máu và có sinh khả dụng đường uống kém, nhưng quá trình phân bố của nó trong cơ thể lại không bị giới hạn [3]. Sau đó, các diterpenoid chính đi vào tuần hoàn toàn thân và chủ yếu trải qua quá trình chuyển hóa sinh học giai đoạn II để tạo thành các chất chuyển hóa liên hợp glucuronide và sulfate [6]. Cuối cùng, các chất chuyển hóa này được đào thải nhanh chóng ra khỏi cơ thể thông qua bài tiết qua nước tiểu và hệ thống gan mật [3], [6].

Các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nói lên điều gì?

Hiệu quả giảm triệu chứng cảm lạnh và viêm đường hô hấp của xuyên tâm liên đã được ghi nhận qua nhiều công trình tổng quan hệ thống và phân tích gộp có chất lượng phương pháp nghiêm ngặt.

Một tổng quan hệ thống được thực hiện vào năm 2004 đã tìm kiếm trên sáu cơ sở dữ liệu vi tính hóa cùng các báo cáo an toàn từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhằm đánh giá hiệu quả của thảo dược này [1]. Tổng quan đã lựa chọn được 7 thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng trên tổng số 896 bệnh nhân, trong đó tất cả các thử nghiệm đều đạt ít nhất 3 trên 5 điểm về chất lượng phương pháp theo thang điểm Jadad [1]. Dữ liệu tổng hợp khẳng định Andrographis paniculata vượt trội hơn giả dược trong việc làm giảm các triệu chứng chủ quan của nhiễm trùng hô hấp trên không biến chứng, đồng thời bước đầu cho thấy tiềm năng dự phòng [1].

Cũng trong năm 2004, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khác đã rà soát 4 nghiên cứu và tiến hành phân tích số liệu trên 433 bệnh nhân viêm đường hô hấp trên cấp tính không biến chứng từ 3 thử nghiệm [7]. Kết quả cho thấy dạng phối hợp cố định giữa Andrographis paniculata và Acanthopanax senticosus mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với giả dược [7]. Cụ thể, chênh lệch trung bình về mức giảm điểm mức độ nghiêm trọng của triệu chứng là 2,13 điểm (khoảng tin cậy 95%: 1,00 đến 3,26 điểm; p = 0,0002) [7]. Riêng với các thử nghiệm so sánh trực tiếp đơn độc chiết xuất xuyên tâm liên với giả dược, mức chênh lệch hiệu quả đạt tới 10,85 điểm (khoảng tin cậy 95%: 10,36 đến 11,34 điểm; p < 0,0001) nghiêng hoàn toàn về phía xuyên tâm liên [7].

Quy mô bằng chứng tiếp tục được mở rộng trong một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn công bố năm 2017, khảo sát dữ liệu đến tháng 3 năm 2016 với 33 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên 7.175 bệnh nhân [2]. Khi so với nhóm dùng giả dược, xuyên tâm liên giúp cải thiện triệu chứng ho rõ rệt trên 596 bệnh nhân (chênh lệch trung bình chuẩn hóa SMD = -0,39; khoảng tin cậy 95%: -0,67 đến -0,10) và giảm đau họng trên 314 bệnh nhân (SMD = -1,13; khoảng tin cậy 95%: -1,37 đến -0,89) [2]. Sử dụng xuyên tâm liên dưới dạng đơn trị liệu hoặc kết hợp với chăm sóc thông thường đều mang lại tác động có ý nghĩa thống kê trong việc cải thiện tổng thể các triệu chứng nhiễm trùng hô hấp cấp, đồng thời rút ngắn thời gian ho, đau họng và thời gian phải nghỉ ốm so với nhóm chỉ chăm sóc thường quy [2].

Trong thực hành lâm sàng đối với bệnh nhân cúm, phối hợp điều trị bằng Andrographis paniculata cùng với chế độ chăm sóc hỗ trợ chuẩn giúp giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh, rút ngắn thời gian điều trị và làm giảm nguy cơ phát triển các biến chứng sau cúm [3]. Thậm chí, việc sử dụng tại chỗ bằng đường xịt cũng mang lại kết quả đáng chú ý trên lâm sàng [8]. Một thử nghiệm mù đôi có đối chứng ngẫu nhiên năm 2023 trên 60 bệnh nhân trưởng thành bị viêm họng cấp do virus đã so sánh bình xịt xuyên tâm liên với bình xịt hoa cúc đối chứng [8]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng xịt xuyên tâm liên có thời gian đáp ứng điều trị rút ngắn xuống còn 1,9 ± 0,7 ngày, nhanh hơn đáng kể so với 2,5 ± 1,2 ngày ở nhóm dùng hoa cúc (p = 0,049), giúp giảm nhanh cảm giác khó nuốt, đau rát họng và ho mà không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào [8].

Điểm mạnh và những mặt hạn chế của các bằng chứng

Nhìn vào các phân tích khoa học, ưu điểm lớn nhất của xuyên tâm liên là hiệu quả cải thiện triệu chứng nhanh chóng, hỗ trợ người bệnh vượt qua đợt cảm cúm cấp tính mà không phải chịu đựng cơn đau họng hay ho kéo dài [2], [8]. Việc thảo dược này có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian nhiễm trùng hô hấp cấp tính mang ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng, bởi nó cung cấp một giải pháp thay thế an toàn giúp hạn chế tình trạng kê đơn kháng sinh bừa bãi và phòng chống hiện tượng kháng kháng sinh đang lan rộng [1], [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cũng cần nhìn nhận khách quan về những giới hạn nghiên cứu còn tồn tại. Đánh giá chất lượng trong phân tích gộp năm 2017 chỉ ra rằng chất lượng phương pháp tổng thể của các thử nghiệm được đưa vào còn kém [2]. Phần lớn các nghiên cứu sử dụng chế phẩm thương mại nhưng lại hiếm khi công bố chi tiết về quy trình sản xuất hay tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng của sản phẩm thử nghiệm [2].

Hơn nữa, nhiều nghiên cứu lâm sàng trước đây chỉ tập trung đo lường các triệu chứng chủ quan qua lời kể của người bệnh hoặc bảng điểm tự đánh giá [1]. Do đó, dù các tổng quan khẳng định xuyên tâm liên là ứng viên đầy hứa hẹn để làm giảm triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp như cảm lạnh, viêm xoang, các chuyên gia vẫn lưu ý cần có thêm nhiều nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ hơn nữa để củng cố các kết luận này [1], [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng xuyên tâm liên trị cảm cúm

Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ xuyên tâm liên là thuốc kháng sinh thực vật nên có thể tiêu diệt hoàn toàn mọi loại vi khuẩn và virus, từ đó tự ý dùng để “chữa khỏi” dứt điểm bệnh cúm. Trên thực tế, cảm cúm phần lớn do virus gây ra, và xuyên tâm liên chủ yếu phát huy vai trò ức chế yếu tố độc lực, điều hòa phản ứng miễn dịch và ngăn phản ứng viêm quá mức ở phổi hơn là diệt trừ mầm bệnh tức thì [5], [4]. Thảo dược này giúp rút ngắn thời gian phục hồi và giảm triệu chứng chứ không phải là thuốc kháng virus đặc hiệu để loại bỏ virus ra khỏi cơ thể ngay lập tức [3], [2].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng đã là thảo mộc tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng nhanh hết cảm cúm. Các đánh giá dược động học cho thấy hoạt chất andrographolide có khả năng hấp thu hạn chế và nhanh chóng được chuyển hóa rồi thải trừ qua thận và mật [3], [6]. Uống quá liều chỉ định không làm tăng nồng độ thuốc một cách hiệu quả trong cơ thể mà còn làm tăng nguy cơ kích ứng tiêu hóa [2].

Ngoài ra, quan niệm dùng xuyên tâm liên thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ sốt, thuốc giảm đau hay sự thăm khám của bác sĩ là hết sức nguy hiểm. Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng hiệu quả tối ưu nhất đạt được khi dùng thảo dược này như một liệu pháp hỗ trợ song hành cùng với các biện pháp chăm sóc chuẩn, chứ không phải bài trừ y học hiện đại [3], [2].

Những đối tượng nào cần phải thận trọng?

Mặc dù các dữ liệu lâm sàng cho thấy các biến cố bất lợi sau khi dùng xuyên tâm liên nhìn chung đều nhẹ, hiếm gặp và chủ yếu liên quan đến rối loạn tiêu hóa nhẹ, người bệnh vẫn không được chủ quan [1], [2].

Những người có tiền sử dị ứng hoặc quá mẫn với các thành phần của họ cây Ô rô (Acanthaceae) tuyệt đối không nên sử dụng [1], [6]. Do andrographolide chủ yếu được chuyển hóa sinh học tại gan và đào thải qua hệ bài tiết nước tiểu cùng hệ thống gan mật, người mắc các bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận nặng cần đặc biệt cẩn trọng và phải tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng [3], [6].

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc truyền thống không rõ hàm lượng hoạt chất. Đối với trẻ em, việc bổ sung chỉ nên thực hiện khi có chế phẩm đã chuẩn hóa liều lượng rõ ràng và có sự giám sát của người có chuyên môn y tế [3]. Bất kỳ ai đang mắc các bệnh nền mãn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa đều cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh các tương tác chuyển hóa thuốc không mong muốn tại gan [3], [6].

Hướng dẫn sử dụng xuyên tâm liên an toàn và đúng cách

Để thảo dược phát huy tác dụng tốt nhất, người bệnh nên sử dụng ngay khi các triệu chứng cảm cúm đầu tiên vừa xuất hiện [1], [8]. Việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời bằng dạng xịt tại chỗ niêm mạc họng có thể giúp rút ngắn thời gian đáp ứng điều trị xuống dưới 2 ngày [8].

Về mặt liều lượng đường uống, các tổng quan y khoa khuyến cáo liều dùng hoạt chất andrographolide đối với các trường hợp nhiễm trùng hô hấp trên không biến chứng như sau [3]:

  • Đối với trẻ em: Liều khuyến cáo là 30 mg andrographolide mỗi ngày [3].
  • Đối với người lớn: Liều khuyến cáo thông thường là 60 mg andrographolide mỗi ngày [3]. Trong các nghiên cứu đánh giá dược động học lâm sàng, mức liều chiết xuất tính tương đương 60 mg andrographolide cũng thường được lựa chọn để theo dõi độ an toàn và khả năng đào thải [6].
  • Trường hợp người lớn bị viêm họng, viêm amidan: Liều có thể tăng lên đến 180 mg andrographolide mỗi ngày, nhưng tuyệt đối không được vượt quá ngưỡng tối đa 360 mg/ngày [3].
  • Đối với bệnh nhân mắc COVID-19 mức độ nhẹ: Liều khởi đầu được khuyến cáo là 180 mg andrographolide mỗi ngày [3].

Người tiêu dùng nên ưu tiên các sản phẩm chiết xuất thương phẩm đã được định lượng rõ ràng hàm lượng andrographolide thay vì tự ý thu hái cây tươi sắc uống với nồng độ không kiểm soát [3], [2]. Trong quá trình điều trị, hãy kết hợp uống xuyên tâm liên với các biện pháp tự chăm sóc khoa học như uống nhiều nước ấm, nghỉ ngơi đầy đủ trong không gian thoáng khí, súc họng bằng nước muối sinh lý và duy trì dinh dưỡng thanh đạm, dễ tiêu [3], [2]. Nếu các triệu chứng sốt cao không hạ, khó thở hoặc ho nặng hơn sau 3 ngày, cần lập tức đến các cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác [3].

Lời khuyên cho mùa cảm cúm

Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện nay khẳng định xuyên tâm liên là một giải pháp thảo dược hỗ trợ an toàn và hiệu quả, giúp giảm nhẹ các cơn ho, đau rát cổ họng và rút ngắn thời gian mắc bệnh cảm cúm khi được dùng đúng lúc [1], [2]. Tuy nhiên, loại thảo dược này chỉ nên được xem là phương pháp hỗ trợ bổ sung chứ không thể thay thế việc thăm khám chuyên khoa khi có dấu hiệu chuyển nặng [3]. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo và lắng nghe cơ thể để vượt qua những đợt cảm cúm giao mùa một cách nhẹ nhàng nhất [3].