Băn khoăn về tác dụng kháng viêm của thảo dược quen thuộc

Trong y học cổ truyền ở một số nước châu Á, hổ nhĩ thảo (Saxifraga stolonifera) vốn được dùng làm kinh nghiệm dân gian để xử trí các tình trạng viêm da, mụn nhọt hay thậm chí là sơ cứu khi bị rắn cắn [1]. Khi xu hướng tìm kiếm các hợp chất kháng viêm tự nhiên nở rộ, nhiều người thắc mắc liệu loài cây này có thực sự ngăn chặn được các phản ứng viêm mạnh mẽ trong cơ thể hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu hiện đại bước đầu ghi nhận hổ nhĩ thảo chứa nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng kháng viêm và chống oxy hóa trong phòng thí nghiệm [1, 4]. Tuy nhiên, các dữ liệu này hoàn toàn dừng lại ở mức thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và mô hình động vật (in vivo) [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận cây thuốc này có thể ức chế các cytokin gây viêm cụ thể hay chữa khỏi các bệnh lý viêm nhiễm mạn tính.

Cơ chế tác động sinh hóa dưới góc nhìn khoa học

Hiện tượng viêm là phản ứng phòng vệ của cơ thể trước các tác nhân gây hại, nhưng viêm quá mức hoặc kéo dài có thể phá hủy các mô lành. Trong chuỗi phản ứng này, các enzyme như phospholipase A2 (PLA2) giữ vai trò then chốt khi kích hoạt quá trình giải phóng axit arachidonic – tiền chất tạo ra các chất trung gian gây viêm và đau.

Các phân tích hóa thực vật cho thấy chiết xuất phenolic của hổ nhĩ thảo chứa nhiều hoạt chất sinh học quan trọng, điển hình là bergenin, axit gallic và axit protocatechuic [1, 2, 3]. Trong môi trường thử nghiệm sinh hóa, các phân tử polyphenol này có khả năng liên kết và làm suy giảm hoạt tính của các enzyme phân giải protein và enzyme kích hoạt viêm [1]. Nhờ đó, chúng ngăn chặn sự hình thành phù nề và tổn thương mô cục bộ [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá chiết xuất phenolic từ hổ nhĩ thảo (Saxifraga stolonifera phenolic extracts - SSPE) đối phó với độc tố gây viêm và hoại tử của nọc rắn Deinagkistrodon acutus [1]. Trong thử nghiệm ống nghiệm, chiết xuất này ức chế hiệu quả enzyme phospholipase A2 với liều hiệu quả trung vị (ED50) là 0,115 mg/mL, ức chế enzyme phân giải protein (proteolytic enzyme) với ED50 là 0,026 mg/mL, và enzyme hyaluronidase với ED50 là 0,238 mg/mL, đồng thời ức chế hiện tượng tiêu sợi huyết [1].

Khi tiến hành thử nghiệm trên chuột sống, nhóm nghiên cứu ghi nhận chiết xuất SSPE ức chế tình trạng xuất huyết và phù nề do nọc rắn gây ra [1]. Đáng chú ý, ở nồng độ cao, chiết xuất có thể ức chế hoàn toàn hiện tượng xuất huyết và phù nề mà không gây hại cho chuột thí nghiệm [1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu dược động học năm 2018 trên huyết tương chuột cống chỉ ra rằng các chất trong hổ nhĩ thảo có sự tương tác chuyển hóa phức tạp [2]. Cụ thể, chất quercetin có tự nhiên trong cây giúp làm chậm quá trình chuyển hóa ở gan bằng cách ức chế các enzyme UGT1A1, UGT1A3 và catechol-O-methyltransferase [2]. Điều này làm tăng độ hấp thu và sinh khả dụng của bergenin cùng axit protocatechuic khi dùng qua đường uống [2].

Một nghiên cứu khác năm 2016 trên chuột mang khối u phổi Lewis cũng chỉ ra rằng chiết xuất hòa tan trong nước của hổ nhĩ thảo có chứa bergenin (24,559 mg/g), axit gallic (5,150 mg/g) và axit protocatechuic (1,492 mg/g) [3]. Chiết xuất này đạt tỷ lệ ức chế khối u 49,2% và cải thiện các chỉ số bạch cầu, tiểu cầu, hồng cầu ở chuột thử nghiệm [3]. Năm 2025, một nghiên cứu ống nghiệm và trên phôi cá ngựa vằn cũng ghi nhận chiết xuất ethanol của cây có khả năng chống oxy hóa và ức chế enzyme tyrosinase thông qua trục truyền tín hiệu tế bào [4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng

Các kết quả trên cho thấy hổ nhĩ thảo sở hữu tiềm năng sinh học rất phong phú, từ khả năng chống oxy hóa, bảo vệ tế bào cho tới việc trung hòa các phản ứng viêm cấp tính do độc tố [1, 4]. Hàm lượng hoạt chất phenolic cao tạo nền tảng tốt cho các định hướng bào chế dược phẩm hỗ trợ trong tương lai [1, 2].

Tuy vậy, giới hạn lớn nhất hiện nay là việc thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm có đối chứng trên cơ thể người. Dữ liệu kháng viêm chỉ mới được kiểm chứng trước tác nhân gây viêm cấp tính cục bộ (như nọc rắn) trên chuột hoặc tế bào cô lập [1]. Giữa môi trường ống nghiệm và cơ thể người là một khoảng cách sinh học rất lớn về liều lượng dung nạp, độc tính trường diễn và tương tác chuyển hóa phức tạp [2]. Do đó, chưa thể khẳng định chiết xuất này có hiệu quả tương đương các thuốc kháng viêm đường uống thông thường.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng dược liệu tự nhiên có thể thay thế thuốc kháng viêm đặc hiệu hoặc thuốc ức chế miễn dịch. Ví dụ, trong các bệnh lý viêm tự miễn mạn tính như viêm cột sống dính khớp, việc điều trị cần các thuốc ức chế yếu tố hoại tử khối u (anti-TNF) được chỉ định chặt chẽ dựa trên các dấu ấn sinh học nghiêm ngặt [5]. Thảo dược tự nhiên không thể tự ý dùng thay thế cho phác đồ chuẩn.

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng của cây tươi giã nát với chiết xuất tinh khiết trong nghiên cứu. Các nhà khoa học phải dùng dung môi và quy trình chiết xuất tối ưu hóa để thu gom các phân đoạn polyphenol đậm đặc [1, 8]. Việc tự ý hái cây tươi đắp lên vết thương hở hoặc uống nước sắc thô không thể đảm bảo nồng độ hoạt chất, thậm chí tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn mô hạt.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?

Do chưa có nghiên cứu an toàn trên người, các nhóm đối tượng đặc thù tuyệt đối không nên tự ý sử dụng hổ nhĩ thảo dưới bất kỳ hình thức tự chế nào:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu về tính an toàn cũng như nguy cơ qua hàng rào nhau thai hay sữa mẹ.
  • Trẻ nhỏ và người cao tuổi có chức năng gan, thận suy giảm: Quá trình chuyển hóa phức tạp của các polyphenol có thể tạo gánh nặng cho gan [2].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hoạt chất như quercetin trong cây có khả năng ức chế enzyme chuyển hóa thuốc ở gan (như UGT1A1) [2], từ đó có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc dùng kèm trong máu, gây nguy cơ ngộ độc thuốc.
  • Người có cơ địa dị ứng tiếp xúc: Việc đắp lá cây thô trực tiếp lên da có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng hoặc bội nhiễm vi khuẩn.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Hiện tại, người tiêu dùng không nên tự ý thu hái hoặc mua các bài thuốc truyền miệng từ hổ nhĩ thảo để uống hoặc tự đắp điều trị các ổ viêm sưng nặng, vết cắn động vật hay khối u. Đối với các tình trạng nhiễm độc hoặc viêm sưng cấp tính, việc đến cơ sở y tế gần nhất là bắt buộc.

Nếu quan tâm đến các sản phẩm mỹ phẩm hoặc thực phẩm bổ sung có chứa thành phần Saxifraga stolonifera, chỉ nên lựa chọn sản phẩm đã được cơ quan quản lý y tế cấp phép lưu hành rõ ràng [4]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào nếu bạn đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc theo đơn.

Hổ nhĩ thảo là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng với các hoạt chất sinh học đã được chứng minh khả năng ức chế enzyme gây viêm trên mô hình thực nghiệm tiền lâm sàng [1]. Tuy nhiên, từ tiềm năng trong phòng thí nghiệm đến ứng dụng điều trị thực tế trên người là một chặng đường dài cần thêm nhiều nghiên cứu kiểm chứng nghiêm ngặt. Duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống vẫn là biện pháp chăm sóc sức khỏe an toàn nhất.