Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang trong tự nhiên về làm thuốc nam hoặc ngâm rượu bồi bổ, trong đó có loài thường gọi là "khế rừng". Tuy nhiên, cái tên dân dã này rất dễ gây hiểu lầm tai hại với cây khế ăn quả quen thuộc trồng trong vườn nhà.
Hai loại cây này hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc thực vật: khế ăn quả thông thường có tên khoa học là Averrhoa carambola thuộc họ Chua me đất (Oxalidaceae), trong khi khế rừng thường chỉ loài Rourea minor thuộc họ Dây khế (Connaraceae). Đáng chú ý, toàn bộ các nghiên cứu khoa học chuyên sâu hiện có trong y văn chỉ tập trung ghi nhận thành phần và độc tính của cây khế ăn quả Averrhoa carambola, hoàn toàn chưa có dữ liệu lâm sàng đối chứng an toàn cho việc tự ý dùng dược liệu khế rừng Rourea minor làm thuốc uống.
Nhầm lẫn tai hại giữa hai loài thực vật khác họ
Trong dân gian, cây khế ăn quả (Averrhoa carambola) là cây thân gỗ quen thuộc, cho quả có 5 múi khía hình ngôi sao, vị chua ngọt đặc trưng [1], [2]. Cây này thuộc họ thực vật Oxalidaceae (Chua me đất), các bộ phận từ quả, lá đến rễ đều từng được khai thác trong chế độ ăn hoặc y học dân gian ở nhiều nước [2], [3].
Ngược lại, cây "khế rừng" (Rourea minor) là một loài thực vật thuộc họ Dây khế (Connaraceae), dạng dây leo gỗ hoặc bụi trườn, sinh trưởng chủ yếu ở các vùng rừng đồi hoang vu. Sự trùng lặp tên gọi "khế" trong tiếng Việt khiến không ít người lầm tưởng chúng có cùng đặc tính, từ đó tự ý thu hái thân, rễ khế rừng để sắc uống trị bệnh mà không nắm rõ nguồn gốc hay rủi ro ngộ độc. Cần nhấn mạnh rằng, các bằng chứng y khoa hiện đại hiện nay chưa cung cấp các thử nghiệm an toàn chuẩn hóa cho loài Rourea minor, do đó việc đánh đồng hai loài cây này tiềm ẩn nhiều mối nguy cho sức khỏe.
Bằng chứng khoa học về độc tính của khế ăn quả
Dù là loại trái cây ăn quả phổ biến, bản thân cây khế thông thường (Averrhoa carambola) cũng mang trong mình những độc chất nguy hiểm có thể gây tổn thương thận và thần kinh nếu dùng không đúng cách [1], [2]. Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân lập và xác nhận hai thành phần gây hại chính trong quả khế là axit oxalic (oxalate) và caramboxin [1], [2].
Axit oxalic khi vào cơ thể với lượng lớn sẽ lắng đọng tại các ống thận, hình thành tinh thể dẫn đến viêm ống kẽ thận hoặc hoại tử ống thận cấp tính [1], [2]. Trong khi đó, caramboxin là một axit amin không cấu tạo protein, có khả năng ức chế thụ thể GABA và kích thích thụ thể glutamate ở hệ thần kinh trung ương [1]. Ở người có chức năng thận khỏe mạnh, các độc chất này có thể được lọc và đào thải, nhưng ở người suy giảm chức năng thận, caramboxin tích tụ sẽ gây rối loạn dẫn truyền thần kinh từ nấc cụt dai dẳng đến co giật [1].
Các nghiên cứu độc học: Từ ống nghiệm đến động vật
Năm 2021, một tổng quan y văn đã tổng hợp dữ liệu từ các báo cáo trên người từ năm 1995 đến tháng 7 năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu quốc tế lớn [1]. Tổng cộng có 10 loạt ca bệnh và 28 báo cáo ca bệnh riêng lẻ trên người được phân tích, ghi nhận tổng cộng 136 cá nhân bị nhiễm độc [1]. Trong số này, có tới 94 bệnh nhân (chiếm 69,1%) đã có tiền sử suy giảm chức năng thận trước đó [1]. Các biểu hiện thần kinh dao động từ nấc cụt thông thường đến trạng thái động kinh co giật liên tục; sinh thiết thận phát hiện bệnh thận oxalate cấp với tổn thương hoại tử ống thận [1]. Đáng chú ý, lọc máu (chạy thận nhân tạo) đã giúp cải thiện đáng kể kết cục lâm sàng ở các ca có biểu hiện ngộ độc thần kinh [1].
Bên cạnh quan sát trên người, các thử nghiệm độc học trên động vật cũng làm sáng tỏ cơ chế gây hại khi dùng liều cao. Một nghiên cứu độc tính cấp trên chuột cống trắng cái cho thấy nước ép khế dùng đường uống ở các mức liều từ 250, 500, 1000, 2000, 4000 đến 5000 mg/kg trọng lượng không làm chuột chết hay bộc lộ phản ứng độc cấp tính sau 48 giờ [2], [4]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm bán cấp kéo dài 28 ngày liên tục với 20 con chuột chia làm 4 nhóm uống nước ép ở các liều 0, 200, 400 và 600 mg/kg, tổn thương bắt đầu xuất hiện [2], [4]. Dù các chỉ số huyết học, protein toàn phần, albumin và globulin không đổi, nồng độ các men gan gồm AST, ALT, ALP cùng urea, creatinine và malondialdehyde (MDA) trong huyết thanh đều tăng cao rõ rệt phụ thuộc theo liều lượng so với nhóm đối chứng [2], [4]. Hình ảnh giải phẫu bệnh thận và gan chuột cho thấy rõ các tổn thương thoái hóa và hoại tử mô [2], [4].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên vô hại" hoặc tự suy diễn rằng nếu cây khế nhà có một số hoạt chất sinh học thì cây khế rừng cũng dùng được tương tự. Mặc dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất lá hay rễ khế Averrhoa carambola có khả năng chống oxy hóa, kháng ký sinh trùng Leishmania donovani trên mô hình tế bào (chiết xuất chloroform có IC50 = 50,76 +- 1,7 microg/mL) [5] hay ức chế tế bào ung thư vú bộ ba âm tính MDA-MB-231 trong ống nghiệm (IC50 đạt 20,89 microg/mL sau 48 giờ) [6], các kết quả này mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào. Chúng tuyệt đối không mang ý nghĩa rằng khế hay bất kỳ loài cây nào tên "khế" có thể chữa khỏi bệnh hay thay thế thuốc điều trị.
Ngoài ra, khế quả tự nhiên còn có nguy cơ tích lũy kim loại nặng từ môi trường. Một nghiên cứu năm 2007 khảo sát khế bán tại Quảng Châu và Hồng Kông phát hiện nồng độ niken (Ni) dao động từ 0,134 đến 0,676 mg/kg, cao hơn đáng kể so với mức khuyến cáo [7]. Thậm chí 51% mẫu khế thu thập tại Quảng Châu có nồng độ cadmi (Cd) vượt quá giới hạn tối đa cho phép ở Trung Quốc (0,03 mg/kg), và việc tiêu thụ khoảng 0,385 kg khế nhiễm bẩn mỗi ngày có thể khiến người dùng vượt ngưỡng dung nạp cadmi hàng ngày [7].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Dựa trên dữ liệu lâm sàng đã ghi nhận, người có tiền sử suy thận hoặc chức năng thận suy giảm là đối tượng nguy cơ cao nhất, tuyệt đối không nên ăn khế ăn quả hoặc uống nước ép khế vì khả năng đào thải oxalate và caramboxin rất kém, dễ dẫn đến tử vong hoặc tổn thương thần kinh nghiêm trọng [1], [2]. Ngay cả những người có chức năng thận hoàn toàn bình thường cũng đã được ghi nhận tình trạng ngộ độc thận và thần kinh nếu nạp một lượng quá lớn nước ép khế chua trong thời gian ngắn [1].
Đối với cây khế rừng (Rourea minor), phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh nền gan thận mạn tính tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng, không hái dây lá ngâm rượu. Sự thiếu hụt nghiên cứu về thành phần độc tố của loài dây rừng này có thể dẫn tới các tương tác thuốc không lường trước hoặc suy đa cơ quan cấp tính.
Cách sử dụng an toàn trong đời sống
Để bảo đảm an toàn cho sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc phân biệt và sử dụng thực phẩm rõ ràng:
Chỉ sử dụng khế ăn quả (Averrhoa carambola) có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, mua từ các vùng canh tác an toàn để hạn chế nguy cơ nhiễm kim loại nặng từ đất [7].
Người khỏe mạnh chỉ nên ăn khế chín với lượng vừa phải như một loại trái cây thông thường trong khẩu phần tráng miệng, không nên uống nước ép khế đậm đặc khi đói hoặc uống liên tục nhiều ngày liền [2], [4].
Kiên quyết nói không với việc hái các loại dây leo hoang dại mang tên "khế rừng" về phơi khô sắc thuốc, ngâm rượu trị bệnh theo lời mách bảo không có căn cứ chuyên môn. Khi có vấn đề về sức khỏe, người bệnh cần thăm khám tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.
Hiểu đúng tên cây và bản chất khoa học của từng loài thực vật giúp người tiêu dùng chủ động phòng tránh rủi ro ngộ độc đáng tiếc. Việc tiêu thụ thực phẩm hay dược liệu từ thiên nhiên luôn cần sự điều độ, đúng liều lượng và có tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa.
