Khi đang bị ho, viêm họng có nên kiêng tuyệt đối đồ ngọt?

Mỗi khi thời tiết giao mùa, những cơn ho khan, đau rát cổ họng hay sổ mũi lại xuất hiện và quấy rầy sinh hoạt hàng ngày. Giữa lúc mệt mỏi, nhiều người thường tìm đến một ly trà sữa ngọt ngào, một viên kẹo ngậm hoặc cốc nước đường ấm với mong muốn làm dịu cổ họng đang bỏng rát. Tuy nhiên, dân gian lại thường khuyên rằng đang viêm họng, ốm sốt thì phải kiêng tuyệt đối đồ ngọt vì đường sẽ khiến bệnh nặng thêm và ho dai dẳng.

Liệu việc cắt bỏ hoàn toàn đồ ngọt có thực sự cần thiết, hay đây chỉ là nỗi sợ hãi quá mức? Câu trả lời ngắn gọn: bạn không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối từng hạt đường, nhưng việc nạp vào lượng đường nồng độ cao trong giai đoạn này thực sự tạo ra rào cản lớn cho hệ miễn dịch, đặc biệt là hoạt động của các tế bào bạch cầu chống nhiễm trùng. Hiểu đúng bản chất khoa học sẽ giúp bạn lựa chọn chế độ ăn uống khoa học, tránh kiêng khem mù quáng gây kiệt sức.

Đường nồng độ cao "khóa tay" tế bào bạch cầu như thế nào?

Khi vi khuẩn hoặc virus tấn công đường hô hấp trên, cơ thể sẽ ngay lập tức huy động các tế bào miễn dịch bẩm sinh, trong đó bạch cầu trung tính (neutrophil) đóng vai trò như những người lính tuyến đầu. Tế bào này tiêu diệt mầm bệnh thông qua hai cơ chế chính: thực bào (nuốt và phân giải mầm bệnh) và bùng nổ oxy hóa (tiết ra các gốc oxy hóa mạnh để tiêu diệt vi khuẩn). Để hoạt động hiệu quả, bạch cầu cần môi trường sinh hóa ổn định.

Tuy nhiên, lượng đường trong máu tăng vọt sau khi dung nạp đồ ngọt nồng độ cao có thể làm tê liệt cơ chế tự vệ này. Tình trạng tăng đường huyết kích hoạt enzyme protein kinase C, từ đó ức chế quá trình di chuyển của bạch cầu trung tính đến ổ viêm, làm giảm khả năng thực bào và suy giảm hoạt động tiêu diệt vi sinh vật ^[1]. Bên cạnh đó, nồng độ đường cao còn làm giảm khả năng hình thành bẫy ngoại bào của bạch cầu trung tính (NETs) – một mạng lưới sinh học quan trọng giúp giữ chân và vô hiệu hóa vi khuẩn ^[1].

Hiện tượng tăng đường huyết cấp tính cũng gây tổn hại đến hệ thống bổ thể – các protein miễn dịch hỗ trợ nhận diện kẻ xâm nhập. Nồng độ đường trong máu tăng làm glycosyl hóa trực tiếp các protein và biến đổi cấu trúc bậc ba của bổ thể, dẫn đến ức chế quá trình opsonin hóa trung gian qua kháng thể và giảm gắn kết bổ thể vào bề mặt vi khuẩn, khiến bạch cầu khó nhận diện và tiêu diệt tác nhân gây bệnh hơn ^[1]. Hơn nữa, đường huyết cao còn kích thích sản sinh các cytokine gây viêm và làm tăng tính thấm thành mạch, khiến phản ứng viêm tại chỗ trở nên phức tạp ^[1].

Bạch cầu tại đường hô hấp phản ứng ra sao khi bị viêm?

Để hiểu vì sao chức năng bạch cầu lại quan trọng với người bị ho và viêm họng, chúng ta cần nhìn vào phản ứng của cơ thể khi đường hô hấp bị tấn công. Năm 1995, một nghiên cứu lâm sàng trên 136 đối tượng được chia thành 6 nhóm nhằm đánh giá số lượng và chức năng của bạch cầu hạt ở đường hô hấp trên ^[2]. Các nhóm gồm: nhóm đối chứng (khỏe mạnh), người hút dưới 10 điếu thuốc/ngày, người hút trên 10 điếu thuốc/ngày, bệnh nhân viêm mũi dị ứng, bệnh nhân ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, và bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính do virus ^[2].

Kết quả phân tích dịch rửa mũi (NAL) cho thấy số lượng tuyệt đối của bạch cầu trung tính tăng cao ở tất cả các nhóm bệnh lý so với nhóm đối chứng, trong khi lượng tế bào này trong máu toàn phần không có sự thay đổi rõ rệt ^[2]. Đáng chú ý, mức tăng bạch cầu trung tính cao nhất được ghi nhận ở nhóm viêm mũi dị ứng (tăng gấp 7 lần) và nhóm nhiễm trùng hô hấp trên cấp tính do virus (tăng vọt tới 25 lần) với ý nghĩa thống kê p < 0,01 ^[2]. Đồng thời, khả năng thực bào và bùng nổ oxy hóa của bạch cầu hạt trong dịch rửa mũi tăng lần lượt 25% và 15% ở nhóm viêm mũi dị ứng, tăng 35% và 21% ở nhóm nhiễm virus cấp tính ^[2].

Điều này chứng minh rằng khi bị ho hoặc viêm đường hô hấp cấp, cơ thể dồn toàn lực huy động bạch cầu đến niêm mạc hô hấp và kích hoạt tối đa khả năng bắt nuốt mầm bệnh ^[2]. Thế nhưng ở các tình trạng viêm mạn tính, chức năng của bạch cầu lại suy giảm ^[2]. Do đó, việc duy trì thể trạng và môi trường thuận lợi để bạch cầu hoạt động hết công suất tại niêm mạc họng là yếu tố quyết định tốc độ hồi phục.

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Nồng độ đường nào làm bạch cầu yếu đi?

Mối liên hệ giữa nồng độ glucose và khả năng thực bào đã được chứng minh cụ thể qua thực nghiệm trong ống nghiệm từ năm 1971 trên bạch cầu trung tính của người ^[3]. Thử nghiệm theo dõi khả năng thực bào đối với các loại vi khuẩn phổ biến gồm Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus aureus và Escherichia coli dưới nhiều mức nồng độ glucose khác nhau ^[3].

Kết quả cho thấy các mức glucose cao (200, 400 và 800 mg/100 ml) đã ức chế đáng kể khả năng thực bào của bạch cầu trung tính đối với cả ba loại vi khuẩn nêu trên ^[3]. Không những thế, ở các nồng độ glucose cao này (200, 400 và 800 mg/100 ml), độ bám dính của bạch cầu trung tính vào các bề mặt rắn cũng bị suy giảm nghiêm trọng ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng áp lực thẩm thấu không phải là nguyên nhân gây ra hiện tượng này, bởi ethanol ở cùng nồng độ thẩm thấu hoặc thậm chí cao hơn đều không làm giảm thực bào ^[3].

Đáng chú ý, nồng độ glucose mang lại hoạt tính thực bào mạnh mẽ nhất của bạch cầu trung tính là từ 50 đến 100 mg/100 ml ^[3]. Khi nồng độ glucose rơi vào mức quá thấp, khả năng thực bào cũng bị ghi nhận là giảm nhẹ ^[3]. Điều này cho thấy hệ miễn dịch cần một mức đường huyết sinh lý vừa phải để hoạt động tối ưu; việc để đường huyết vọt lên quá cao sẽ trực tiếp làm tê liệt khả năng bám dính và bắt giữ vi khuẩn của bạch cầu ^[3].

Năm 2008, một nghiên cứu khác trên các dòng tế bào biệt hóa dạng bạch cầu trung tính ở người (dHL-60, dTHP-1, dNB-4) khi tiếp xúc với các mức đường 5,5 mM, 11 mM và 35 mM cũng ghi nhận các biến đổi bất thường ^[4]. Ở tế bào dHL-60, việc ủ trong môi trường đường cao (35 mM) dẫn đến tăng ngưng kết tế bào, giảm độ mỏng manh của màng tế bào, suy giảm khả năng thực bào và thúc đẩy sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) khi bị kích thích bởi phorbol myristate acetate (PMA) ^[4]. Với tế bào dTHP-1, nồng độ glucose 35 mM gây tổn hại nghiêm trọng đến khả năng thực bào ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng đường nồng độ cao đóng vai trò như một yếu tố mồi (priming effect) làm bạch cầu bị rối loạn chức năng hoặc kích hoạt quá mức gây hại ^[4].

Đường thừa nuôi dưỡng phản ứng viêm tại đường thở

Không chỉ ức chế tế bào miễn dịch, lượng đường dư thừa còn có thể trực tiếp thúc đẩy quá trình viêm ngay tại dịch tiết đường hô hấp. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 27 bệnh nhân xơ nang (CF) đã tiến hành nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) với liều 75 g glucose để theo dõi nồng độ đường và lactate trong đờm ^[5]. Các mẫu đờm được thu thập ở thời điểm nhịn ăn, sau 1 giờ và sau 2 giờ uống đường ^[5].

Kết quả thu thập 62 mẫu đờm cho thấy nồng độ glucose huyết tương tăng rõ rệt trong suốt nghiệm pháp (p < 0,001) ^[5]. Đồng thời, nồng độ lactate trong đờm đã tăng lên đáng kể ở mốc 2 giờ sau khi uống glucose (p = 0,024), trong khi nồng độ glucose tự do trong đờm không phản ánh sự thay đổi này ^[5]. Hiện tượng tăng lactate trong đờm cho thấy lượng đường từ huyết tương đã tràn vào dịch tiết đường thở và nhanh chóng bị vi khuẩn hoặc bạch cầu trung tính chuyển hóa yếm khí qua con đường đường phân (glycolysis) ^[5]. Sự gia tăng chuyển hóa này được nhận định là tiếp thêm nhiên liệu cho phản ứng viêm do bạch cầu trung tính dẫn dắt tại đường hô hấp ^[5].

Các nghiên cứu trên động vật cũng cho thấy biến động miễn dịch tương tự. Năm 1997, một thử nghiệm duy trì nồng độ glucose huyết tương ở mức 300 mg/dL trong 3 giờ trên chuột không bị tiểu đường cho thấy tình trạng tăng đường huyết cấp tính làm giảm đáng kể đợt bùng nổ hô hấp của đại thực bào phế nang (p < 0,05), dù có làm tăng thực bào ở nhóm tế bào này (p < 0,002) ^[6]. Năm 2006, nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường do tiêm streptozotocin cho thấy khả năng thực bào và sản xuất H2O2 của bạch cầu trung tính giảm sút cùng với những rối loạn chuyển hóa enzyme nội bào như giảm hoạt tính G6PDH và glutaminase ^[7].

Mặt khác, suy giảm thực bào cũng thường xuất hiện ở những bệnh nhân dễ nhiễm trùng. Năm 1994, nghiên cứu trên 152 trẻ em bị nhiễm trùng tái phát (độ tuổi trung bình 3 tuổi 7 tháng) cho thấy sự suy giảm khả năng thực bào của bạch cầu trung tính do rối loạn opsonin hóa xảy ra đáng kể ở nhóm trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp trên (p < 0,01) và nhiễm trùng thường xuyên, nghiêm trọng (p < 0,05) ^[8].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Nhìn nhận một cách khách quan, các dữ liệu khoa học hiện tại mang lại cái nhìn rõ nét về mối nguy của lượng đường cao đối với hệ miễn dịch:

• Lợi ích của bằng chứng: Các nghiên cứu đã vạch rõ cơ chế phân tử, từ việc ức chế enzyme, giảm opsonin hóa vi khuẩn, suy yếu khả năng thực bào cho đến việc nuôi dưỡng phản ứng viêm tại đờm ^{[3] [1] [5]}. Điều này bác bỏ quan điểm cho rằng "ăn ngọt thoải mái để có sức chống bệnh".
• Giới hạn của nghiên cứu: Phần lớn các bằng chứng về ức chế bạch cầu được thực hiện trong điều kiện ống nghiệm (in vitro) với nồng độ glucose cố định hoặc trên mô hình động vật bị truyền glucose liên tục ^{[3] [6] [4]}. Nghiên cứu về đờm được thực hiện trên nhóm bệnh nhân xơ nang uống lượng đường chuẩn 75 g ^[5]. Vì vậy, kết quả này phản ánh nguy cơ khi nạp một lượng lớn đường tinh luyện gây tăng đường huyết cấp, chứ không đồng nghĩa với việc ăn một lượng nhỏ đồ ngọt tự nhiên sẽ lập tức dập tắt hệ miễn dịch.

Những hiểu lầm thường gặp khi bị viêm họng, ho

Rất nhiều người bệnh hiện nay đang rơi vào hai thái cực cực đoan do hiểu sai bản chất:

• Hiểu lầm 1: Kiêng tuyệt đối tinh bột và đường tự nhiên. Nhiều người cắt bỏ hoàn toàn cơm, cháo, hoa quả vì sợ "đường làm nuôi vi khuẩn". Thực tế, cơ thể khi bị sốt, viêm họng rất cần năng lượng để sản sinh kháng thể. Nồng độ glucose ở mức sinh lý bình thường (50 - 100 mg/100 ml) mới chính là môi trường giúp bạch cầu thực bào tốt nhất ^[3]. Nhịn ăn hoặc kiêng quá mức làm đường huyết tụt sâu cũng khiến hoạt tính thực bào giảm nhẹ ^[3].
• Hiểu lầm 2: Nước ngọt, trà sữa giúp lấy lại năng lượng nhanh khi mệt. Uống một cốc trà sữa nhiều đường hay lon nước ngọt đậm đặc sẽ đẩy nồng độ glucose trong máu tăng vọt, kích hoạt ức chế bạch cầu bám dính và làm suy giảm thực bào ^{[3] [1]}. Ngoài ra, đồ uống quá ngọt còn kích thích niêm mạc họng, làm đặc quánh đờm dịch.

Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ ngọt khi bị viêm họng?

Mặc dù người khỏe mạnh bình thường có cơ chế điều hòa đường huyết tốt, một số nhóm đối tượng sau cần kiểm soát lượng đường nạp vào hết sức nghiêm ngặt khi bị ho, viêm họng:

• Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường: Khả năng kiểm soát đường huyết kém khiến nồng độ glucose máu dễ duy trì ở mức cao kéo dài, làm tê liệt hoạt động của bạch cầu trung tính và tăng nguy cơ nhiễm trùng bội nhiễm ^{[1] [7]}.
• Trẻ nhỏ có cơ địa nhiễm trùng tái phát: Nhóm trẻ thường xuyên bị viêm đường hô hấp trên vốn đã có nguy cơ rối loạn opsonin hóa và suy giảm thực bào tạm thời ^[8]. Dung nạp nhiều bánh kẹo ngọt lúc ốm sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng này.
• Người đang nằm viện hoặc phẫu thuật: Tình trạng tăng đường huyết cấp tính làm tăng tỷ lệ nhiễm trùng bệnh viện và nhiễm trùng vết mổ ^[1].

Nếu bạn có các bệnh nền mạn tính hoặc triệu chứng sốt cao, ho kéo dài không dứt, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được hướng dẫn điều trị và dùng thuốc đúng cách.

Cách áp dụng thực tế: Ăn ngọt thế nào để không hại họng?

Bạn không cần biến thực đơn của mình thành một cực hình không đường, mà hãy áp dụng nguyên tắc kiểm soát nồng độ và nguồn gốc:

• Thời điểm và lượng dùng: Tránh xa các loại nước giải khát đóng chai, trà sữa, bánh ngọt chứa đường tinh luyện đậm đặc trong những ngày họng đang sưng đỏ. Nếu muốn uống nước ấm có vị ngọt nhẹ, bạn chỉ nên pha một thìa nhỏ mật ong loãng vào cốc nước ấm, tránh pha quá đặc gây kích ứng niêm mạc.
• Lựa chọn thực phẩm thay thế: Cung cấp năng lượng qua carbohydrate phức hợp như cháo yến mạch, súp gà hạt sen loãng, khoai lang hấp. Vị ngọt tự nhiên từ rau củ quả nấu chín dễ tiêu hóa và không gây tăng vọt đường huyết đột ngột.
• Cách chế biến và chăm sóc cổ họng: Giữ thức ăn ở nhiệt độ ấm vừa phải, mềm lỏng để tránh cọ xát vào vùng niêm mạc họng đang tổn thương. Bổ sung nhiều nước lọc ấm để làm loãng đờm và hỗ trợ đào thải các chất chuyển hóa gây viêm.

Như vậy, khi bị ho và viêm họng, bạn không cần phải kiêng khem đồ ngọt một cách tuyệt đối đến mức suy kiệt cơ thể. Điều quan trọng nhất là cắt giảm các loại đường tinh luyện nồng độ cao – thủ phạm làm suy yếu hoạt động bắt giữ vi khuẩn của bạch cầu và nuôi dưỡng phản ứng viêm tại đường thở. Lựa chọn nguồn dinh dưỡng lành mạnh với vị ngọt nhẹ tự nhiên sẽ giúp hệ miễn dịch duy trì phong độ tối đa để nhanh chóng đẩy lùi bệnh tật.