Nhiều người gặp các cơn đau thượng vị thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây khôi để giảm bớt sự khó chịu. Tuy nhiên, sự nhầm lẫn giữa khôi nhung và khôi nước đang là một thực trạng đáng lo ngại trên thị trường dược liệu hiện nay. Việc dùng sai cây thuốc không những không mang lại tác dụng điều trị như mong muốn mà còn có thể tiềm ẩn những tác dụng phụ khó lường.
Thực tế, cây khôi nhung (Ardisia silvestris) là vị thuốc dân gian quen thuộc chuyên dùng để hỗ trợ giảm đau dạ dày, trong khi khôi nước (tên khoa học là Baliospermum montanum) lại là một loài thực vật hoàn toàn khác. Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy khôi nước chủ yếu được nghiên cứu về khả năng kháng khuẩn, chống giun sán và kháng viêm chứ chưa có dữ liệu nào chứng minh công dụng chữa bệnh dạ dày.
Nhầm lẫn phổ biến giữa khôi nhung và khôi nước
Trong đời sống thường ngày, khi nghe đến tên "lá khôi", nhiều người bệnh mặc định rằng loại khôi nào cũng có tác dụng trung hòa axit và làm dịu niêm mạc dạ dày. Khôi nhung thuộc họ Anh thảo (Primulaceae) với đặc điểm lá có lông mịn như nhung màu tím tía ở mặt dưới, từ lâu đã đi vào kinh nghiệm dân gian để giảm ợ chua, viêm loét đường tiêu hóa.
Ngược lại, khôi nước hay còn gọi là cây Danti, thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với danh pháp khoa học Baliospermum montanum [1]. Cây này mọc hoang ở nhiều vùng đồi núi, phân bố rộng rãi tại Ấn Độ, Miến Điện và Malaysia [1]. Việc gọi chung tên "khôi" khiến không ít người thu hái hoặc mua nhầm rễ và lá cây khôi nước để sắc uống điều trị dạ dày.
Sự nhầm lẫn danh pháp thực vật này rất nguy hiểm bởi thành phần hoạt chất sinh học của hai họ thực vật này hoàn toàn khác biệt. Trong khi khôi nhung nhắm vào các tổn thương viêm loét tiêu hóa trên, thì các bộ phận của khôi nước lại sở hữu các đặc tính dược lý khác, thậm chí hạt của nó còn có tác dụng tẩy xổ cực mạnh [1].
Khoa học nói gì về thành phần và công dụng của khôi nước
Dù không có bằng chứng về việc làm lành niêm mạc dạ dày, cây khôi nước (Baliospermum montanum) lại thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu ở các mảng dược lý khác. Y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ từ lâu đã ghi nhận việc dùng các bộ phận của cây này để giải quyết các vấn đề như vàng da, hen suyễn và táo bón [2].
Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy rễ và mô của cây khôi nước chứa nhiều hợp chất tự nhiên đa dạng như tannin, saponin, flavonoid, glycoside và các dẫn xuất propiophenone [5, 6]. Bên cạnh đó, hệ vi sinh vật nấm nội sinh sống bên trong cây khôi nước cũng tạo ra các enzyme ngoại bào đáng chú ý như amylase, cellulase, protease và lipase [2].
Thay vì hỗ trợ chứng dư axit hay đau thượng vị, các nghiên cứu tập trung kiểm nghiệm hoạt tính kháng vi sinh vật gây hại, giảm viêm tế bào và độc tính ức chế khối u trong điều kiện phòng thí nghiệm [1, 4, 5].
Điểm lại các nghiên cứu thực nghiệm nổi bật về khôi nước
Các dữ liệu nghiên cứu về khôi nước hiện nay chủ yếu được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật không xương sống, cụ thể:
Thứ nhất, nghiên cứu công bố năm 2024 đánh giá hiệu quả kháng khuẩn của bốn dịch chiết thực vật, bao gồm cây khôi nước (Baliospermum montanum) [3]. Thử nghiệm đo lường hoạt tính đối kháng hai vi khuẩn gây bệnh nha chu là Actinobacillus actinomycetemcomitans và Prophyromonas gingivalis [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất khôi nước có hoạt tính ức chế vi khuẩn P. gingivalis với đường kính vòng kháng khuẩn đạt mức 25 mm ở nồng độ 100 mg/ml [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi vi khuẩn khoang miệng, không liên quan đến vi khuẩn dạ dày Helicobacter pylori [3].
Thứ hai, nghiên cứu năm 2008 tiến hành thử nghiệm hoạt tính diệt giun sán trong ống nghiệm từ chiết xuất cồn và chiết xuất nước của rễ cây khôi nước Baliospermum montanum [1]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm trên hai loại giun Pheretima posthuma và Ascardia galli ở các nồng độ từ 10 đến 100 mg/ml, so sánh với thuốc đối chứng piperazine citrate (10 mg/ml) và nước cất [1]. Cả hai loại dịch chiết đều thể hiện hoạt tính diệt giun rõ rệt ở nồng độ cao nhất là 100 mg/ml thông qua việc rút ngắn thời gian làm tê liệt và gây chết giun [1].
Thứ ba, một nghiên cứu năm 2019 tập trung phân lập các hợp chất chính từ rễ khôi nước và khảo sát hoạt tính kháng viêm, chống dị ứng trong phòng thí nghiệm [4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết thô từ rễ cây có khả năng ức chế giải phóng beta-hexosaminidase từ tế bào RBL-2H3 (chống dị ứng) và ức chế sản sinh oxit nitric (NO) từ đại thực bào RAW 264.7 (kháng viêm) với nồng độ ức chế một nửa (IC50) dưới 6 mcg/mL [4]. Đồng thời, chiết xuất thô cũng thể hiện độc tính tế bào mạnh với IC50 dưới 1 mcg/mL trên các dòng tế bào ung thư gan thực nghiệm [4].
Thứ tư, nghiên cứu năm 2009 tìm hiểu tác động của dịch chiết nước từ rễ khôi nước lên khả năng thực bào của bạch cầu trung tính ở người [5]. Phép đo hóa thực vật sơ bộ cho thấy rễ cây chứa tannin, saponin, flavonoid và glycoside [5]. Khi thử nghiệm ở các nồng độ 25, 50 và 100 mcg/ml, dịch chiết đã làm tăng đáng kể (p < 0.001) sự di chuyển của bạch cầu trung tính và kích thích quá trình thực bào nấm men Candida albicans theo mức độ phụ thuộc vào liều lượng [5].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2015 đã bào chế hạt nano từ chiết xuất nước và cồn của khôi nước với kích thước lần lượt là 100 ± 50 nm và 150 ± 50 nm [6]. Dạng hạt nano này làm giảm tỷ lệ sống của tế bào ung thư tuyến tiền liệt nuôi cấy xuống còn 22% (với dịch chiết nước) và 6% (với dịch chiết cồn) sau 48 giờ tiếp xúc [6].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi dùng sai cây thuốc
Toàn bộ các thử nghiệm khoa học nêu trên về cây khôi nước mới chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu ống nghiệm (in vitro) hoặc trên giun sán [1, 2, 4, 5, 6]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định tính an toàn và hiệu quả điều trị bệnh của loài cây này.
Đặc biệt, không có bất kỳ dòng dữ liệu nào ghi nhận khôi nước có khả năng làm giảm tiết axit dịch vị, bảo vệ niêm mạc dạ dày hay hỗ trợ lành vết loét tiêu hóa. Do đó, việc dùng khôi nước thay thế cho khôi nhung dựa trên sự truyền miệng về "cây khôi trị dạ dày" là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.
Hơn thế nữa, trong y học cổ truyền, hạt của cây khôi nước được cảnh báo là một chất tẩy xổ cực kỳ mạnh [1]. Việc tự ý đào rễ hoặc hái lá, quả cây khôi nước đem về sắc uống đậm đặc có thể kích thích niêm mạc ruột quá mức, gây đau quặn bụng, tiêu chảy dữ dội hoặc mất nước nghiêm trọng.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do bằng chứng khoa học trên người còn thiếu thốn và dược tính tẩy mạnh của các bộ phận trong cây khôi nước, những nhóm đối tượng sau cần tránh tự ý sử dụng:
Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng không nên tìm đến khôi nước. Việc dùng nhầm một loại thảo dược có tính tẩy và kích thích tiêu hóa có thể khiến tổn thương niêm mạc thêm trầm trọng, gây đau bụng dữ dội hơn [1].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần hết sức cẩn trọng. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc sử dụng khôi nước trên nhóm đối tượng đặc biệt này. Độc tính tế bào được ghi nhận trong nghiên cứu có thể tiềm ẩn rủi ro cho sự phát triển của thai nhi [4].
Trẻ nhỏ, người lớn tuổi có thể trạng suy nhược và người có tiền sử bệnh gan, thận cũng không nên thử nghiệm các loại thuốc tự sắc từ khôi nước. Những hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh khi chưa được chuẩn hóa liều lượng có thể gây gánh nặng chuyển hóa lớn lên cơ thể.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng dược liệu đúng cách
Để bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa và tránh những tai biến do nhầm lẫn thảo dược, người bệnh nên thực hiện theo các hướng dẫn sau:
Khi tìm mua thảo dược hỗ trợ dạ dày, cần quan sát kỹ đặc điểm hình thái hoặc yêu cầu cung cấp đúng tên khoa học. Khôi nhung chuẩn thường có mặt trên lá màu xanh lục xỉn, mặt dưới màu tím đậm và phủ một lớp lông mịn như nhung. Tuyệt đối không mua các loại rễ hoặc lá cây trôi nổi được phơi khô cắt nhỏ không rõ nguồn gốc.
Nếu không may mua phải hoặc nghi ngờ dược liệu là khôi nước, người bệnh không được tự ý sắc uống để trị đau dạ dày. Hiện tại không có liều dùng tiêu chuẩn nào của khôi nước được công nhận cho bệnh đường tiêu hóa trên lâm sàng.
Khi có các biểu hiện ợ hơi, ợ chua, nóng rát vùng thượng vị hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn dạ dày, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được nội soi và chẩn đoán chính xác. Các biện pháp từ cây thuốc dân gian chỉ nên mang tính chất tham khảo hỗ trợ và phải được sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đúng giờ, hạn chế đồ cay chua và tránh căng thẳng thần kinh vẫn là nền tảng cốt lõi giúp hệ tiêu hóa khỏe mạnh.
