Khoản đông hoa (Tussilago farfara) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền với công dụng giảm ho, hóa đờm [1]. Tuy nhiên, nhiều người dùng hiện nay e ngại khi biết thảo dược này chứa pyrrolizidine alkaloid (PA) – nhóm hợp chất tự nhiên có khả năng gây độc tính nghiêm trọng cho gan [2], [3]. Để giải quyết rào cản này, các dòng chiết xuất được quảng bá là "đã loại bỏ PA" ra đời.

Chiết xuất khoản đông hoa không chứa PA là nỗ lực công nghệ nhằm tách bỏ độc tố trong khi giữ lại hoạt tính sinh học [1], [4]. Dù vậy, tính an toàn tuyệt đối của các chế phẩm này trên thực tế vẫn còn phụ thuộc rất lớn vào độ nhạy của phương pháp kiểm nghiệm và thiếu hụt dữ liệu lâm sàng dài hạn trên người [5], [2].

Vì sao pyrrolizidine alkaloid trong khoản đông hoa lại nguy hiểm?

Pyrrolizidine alkaloid (PA) và dạng chuyển hóa N-oxide của chúng là các chất chuyển hóa thứ cấp ở thực vật gây lo ngại lớn cho sức khỏe cộng đồng [3]. Nhóm hợp chất này được chứng minh là có thể gây độc cho gan, độc cho phổi, gây độc tế bào và tổn hại vật chất di truyền [3]. Tình trạng ngộ độc PA từ thảo dược liên quan trực tiếp đến các tổn thương gan cấp tính và mạn tính [2].

Trong cây khoản đông hoa (Tussilago farfara), các nhà khoa học đã định danh được thành phần PA độc hại chính là senkirkine và một lượng nhỏ senecionine [6], [1]. Ngoài ra, trong tổng lượng alkaloid của cây còn phát hiện các hợp chất khác như methyl caffeate và dẫn xuất acid ferulic [6].

Mối nguy hiểm tiềm ẩn còn đến từ dạng PA N-oxide đi kèm [5], [3]. Nếu quy trình chiết xuất và phân tích chỉ tập trung vào PA tự do mà bỏ quên hoặc đánh giá không đầy đủ các dẫn xuất N-oxide độc hại, sản phẩm thương mại đưa ra thị trường vẫn có thể tiềm ẩn rủi ro cho người tiêu dùng [5].

Công nghệ bóc tách PA: Thách thức lớn về kiểm nghiệm

Việc tách hoàn toàn PA ra khỏi các thành phần có lợi của khoản đông hoa đòi hỏi công nghệ chiết xuất và tinh chế rất phức tạp. Các nhà khoa học đã thử nghiệm nhiều phương pháp như chiết có hỗ trợ vi sóng (MAE), chiết bằng nước nóng dưới áp suất (PHWE) hay chiết bằng chất lỏng điều áp (PLE) [3], [1]. Chiết bằng chất lỏng áp suất cao với dung môi có chất điều biến cho thấy khả năng thu hồi PA lên tới 156,5% ở khoản đông hoa, giúp rút triệt để độc tố ra khỏi mẫu [3].

Bên cạnh đó, công nghệ vật liệu mới như polyme in dấu phân tử dùng kỹ thuật vi chiết pha rắn (MIP-SPME) kết hợp đầu dò khối phổ đã được phát triển [4]. Bằng cách dùng natri allylsulfonate làm đơn phân chức năng để tạo liên kết ion mạnh, vật liệu này có khả năng hấp phụ chọn lọc các PA độc hại từ hoa khoản đông [4].

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất nằm ở độ tin cậy của quy trình kiểm định chất lượng sau tách chiết [5], [6]. Các nghiên cứu năm 2008 chỉ ra rằng nhiều quy trình phân tích thông thường không thể phát hiện và định lượng đầy đủ các dạng N-oxide nguy hiểm của PA [5]. Hơn nữa, nồng độ vết của PA trong dược liệu đòi hỏi các kỹ thuật làm giàu mẫu phức tạp như điện di mao quản quét chồng mẫu khuếch đại điện trường mới đạt giới hạn phát hiện 2–5 µg/L cho senkirkine và senecionine [6]. Nếu nhà sản xuất dùng phương pháp phân tích độ nhạy thấp, PA dư lượng vẫn tồn tại mà không bị phát hiện [5], [6].

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính thực tế?

Các dữ liệu nghiên cứu về độc tính của các chiết xuất thực vật chứa PA hiện mang lại nhiều kết quả đa chiều giữa phòng thí nghiệm và báo cáo lâm sàng [2], [7].

Năm 2016, một nghiên cứu độc tính đường uống trên động vật đánh giá một số chiết xuất thực vật chứa PA theo hướng dẫn của OECD [2]. Thử nghiệm độc tính cấp tính xếp các cao khô vào Nhóm V (GHS) với liều gây chết 50% cá thể (LD50) lớn hơn 5.000 mg/kg trọng lượng cơ thể [2]. Trong thử nghiệm bán cấp kéo dài 28 ngày dùng liều 250 mg/kg, các nhà nghiên cứu không ghi nhận trường hợp tử vong hay dấu hiệu ngộ độc rõ rệt nào trên các thông số sinh hóa gan mật, mô học gan [2]. Nghiên cứu kết luận rằng việc dùng chiết xuất trong 28 ngày ở liều lượng vượt ngưỡng PA cho phép của một số quốc gia vẫn chưa gây tổn thương gan mật trên mô hình động vật, nhưng cần thêm nghiên cứu dài hạn hơn để khẳng định [2].

Về mặt lâm sàng trên người, một đánh giá có hệ thống năm 2020 đã rà soát toàn bộ các báo cáo ca bệnh ghi nhận biến cố bất lợi liên quan đến khoản đông hoa, hoa lưu ly và liên mộc [7]. Kết quả cho thấy trong số 11 báo cáo ca bệnh thu thập được, chất lượng bằng chứng để quy kết độc tính cho dược liệu là rất yếu [7]. Có tới 3 mức độ nhầm lẫn nghiêm trọng: nhận diện sai loài thảo mộc, thiếu xác minh thực vật học chuẩn mực, hoặc quy kết một loại PA cụ thể cho cây trong khi chất đó lại thuộc loài thực vật độc hại khác [7]. Do đó, các ca bệnh này là nguồn bằng chứng không đáng tin cậy để đưa ra kết luận chắc chắn về độ an toàn lâm sàng [7].

Lợi ích dược lý và giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù chứa PA độc hại, khoản đông hoa vẫn thu hút sự chú ý của y học hiện đại nhờ nguồn hoạt chất sinh học phong phú [8]. Một nghiên cứu năm 2019 về thành phần hóa học của lá khoản đông hoa cho thấy hàm lượng dồi dào các hợp chất phenolic như acid chlorogenic và acid rosmarinic [8].

Các dịch chiết khác nhau từ khoản đông hoa thể hiện khả năng chống oxy hóa đáng kể thông qua việc dập tắt gốc tự do và khử kim loại [8]. Chiết xuất ethyl acetate của dược liệu này cho thấy hoạt tính ức chế mạnh men acetylcholinesterase và butyrylcholinesterase [8]. Trong khi đó, chiết xuất methanol của lá khoản đông hoa lại thể hiện tiềm năng ức chế men alpha-glucosidase – một enzym liên quan đến chuyển hóa đường [8].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là hầu hết thử nghiệm tác dụng sinh học mới dừng lại ở mức độ ống nghiệm (in vitro), tính toán mô phỏng liên kết phân tử và thử nghiệm tế bào [8]. Chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người sử dụng các chế phẩm chiết xuất khoản đông hoa đã tinh chế tách PA để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế tương đương dược liệu thô.

Những hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng

Nhiều người tiêu dùng tin rằng nhãn ghi "không chứa PA" đồng nghĩa với việc sản phẩm an toàn 100%. Đây là ngộ nhận phổ biến. Trên thực tế, khái niệm "không chứa" trong hóa phân tích phụ thuộc vào giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ) của thiết bị [6], [1]. Giới hạn phát hiện của phương pháp vi sóng và nước nóng điều áp dao động từ 0,26 đến 1,04 µg/g [1]. Nghĩa là sản phẩm vẫn có thể còn tồn dư một lượng vết PA dưới ngưỡng phát hiện của máy đo thông thường [6], [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng việc đun sôi, sắc thuốc truyền thống sẽ làm bay hơi hoặc phân hủy hết độc tố PA. Các nghiên cứu cho thấy PA có tính bền nhiệt và cần các điều kiện chiết áp suất cao, dung môi acid hóa hoặc vật liệu chuyên dụng mới tách lọc triệt để [3], [1], [4]. Việc tự chế biến thủ công không thể loại trừ nguy cơ nhiễm độc gan.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận chế phẩm khoản đông hoa?

Do đặc tính chuyển hóa của PA tác động trực tiếp lên gan và phổi [2], [3], việc thận trọng khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ khoản đông hoa là bắt buộc. Những đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan, viêm gan hoặc xơ gan: Việc tiếp xúc dù chỉ với lượng vết PA còn sót lại cũng có thể tạo thêm gánh nặng cho nhu mô gan [2], [3].
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên nhóm đối tượng đặc biệt này đối với các sản phẩm khoản đông hoa tinh chế; các nghiên cứu độc tính hiện có chủ yếu tiến hành trên chuột hoặc mô hình phân tích phòng thí nghiệm [2], [8]. Tuyệt đối không tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
  • Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những nhóm đối tượng có chức năng chuyển hóa, thải trừ qua gan mật nhạy cảm, dễ gặp nguy cơ tích lũy độc chất hơn người trưởng thành khỏe mạnh [2].

Cách tiếp cận và áp dụng thực tế an toàn

Khi cân nhắc sử dụng các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe có nguồn gốc từ khoản đông hoa, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Kiểm tra nguồn gốc và chứng nhận phân tích: Chỉ lựa chọn các thương hiệu uy tín có kết quả kiểm nghiệm minh bạch bằng các phương pháp hiện đại như LC-MS/MS, ghi rõ hàm lượng senkirkine, senecionine và cả PA N-oxide đạt ngưỡng an toàn [5], [1], [4].
  • Tuân thủ liều lượng khuyến cáo: Do thiếu hụt số liệu chuẩn hóa tuyệt đối cho từng cá nhân, chỉ nên sử dụng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc bác sĩ chuyên khoa; không tự ý kéo dài thời gian sử dụng liên tục [2].
  • Theo dõi sức khỏe định kỳ: Nếu sử dụng dài ngày, cần kiểm tra định kỳ các chỉ số men gan và chức năng mật để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường [2]. Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại thảo dược bổ sung đang dùng.

Chiết xuất khoản đông hoa đã tách bỏ PA là bước tiến công nghệ giá trị nhằm tận dụng dược tính quý của vị thuốc truyền thống [1], [4]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên xem đây là giải pháp an toàn tuyệt đối mà cần giữ thái độ cẩn trọng, kiểm chứng chất lượng phân tích của sản phẩm và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [5], [2].