Cơn sốt rét với biểu hiện rét run rồi sốt cao từng cơn từ lâu đã là nỗi ám ảnh tại nhiều vùng nhiệt đới. Trong dân gian, nhiều bài thuốc truyền miệng dùng cỏ cây quanh nhà, trong đó có kim tước chi (Parkinsonia aculeata), được người dân đun sắc uống nhằm mục đích "cắt cơn sốt" hoặc trị bệnh sốt rét. Tuy nhiên, việc đánh đồng tác dụng hạ sốt hay kinh nghiệm truyền miệng với khả năng tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét là một sai lầm phổ biến có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng.

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở khoa học hiện tại: Dùng kim tước chi trị sốt rét là quan niệm truyền miệng chưa có cơ sở khoa học xác thực. Hiện không có bằng chứng lâm sàng hay thử nghiệm chiết xuất nào chứng minh loài cây này có khả năng tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét. Nghiên cứu thực tế trên cây kim tước chi chủ yếu ghi nhận tác dụng chống oxy hóa và cải thiện kháng insulin [1].

Nhầm lẫn phổ biến giữa hạ sốt và trị ký sinh trùng

Trong y học cổ truyền và dân gian ở nhiều nơi, khái niệm "chữa sốt rét" thường bắt nguồn từ việc người bệnh uống một loại nước thuốc và thấy cơ thể hạ thân nhiệt hoặc giảm bớt mệt mỏi. Sốt là phản ứng viêm toàn thân của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh, bao gồm vi khuẩn, virus và ký sinh trùng. Khi một loại cây có hoạt tính kháng viêm hoặc làm mát, người dùng có thể nhầm tưởng rằng căn bệnh đã được chữa dứt điểm.

Ký sinh trùng Plasmodium gây bệnh sốt rét tấn công vào tế bào gan và hồng cầu, phá hủy hồng cầu và gây ra các biến chứng nguy hiểm nếu không bị tiêu diệt tận gốc [2, 7]. Một thảo dược làm giảm triệu chứng sốt hoàn toàn không đồng nghĩa với việc nó có khả năng quét sạch ký sinh trùng trong máu. Việc ngưng dùng thuốc đặc trị để dùng các loại lá cây truyền miệng có thể khiến ký sinh trùng tiếp tục nhân lên âm thầm, dẫn đến sốt rét ác tính và đe dọa tính mạng [2].

Nghiên cứu thực tế về kim tước chi nói gì?

Kim tước chi, tên khoa học là Parkinsonia aculeata L., thuộc phân họ Vang (Caesalpiniaceae hoặc Fabaceae). Trong khi họ Đậu (Fabaceae) là một trong những nhóm thực vật được dân gian dùng nhiều nhất để làm các bài thuốc chữa sốt [3], các nghiên cứu khoa học thực tế về loài kim tước chi lại hướng tới các bệnh lý chuyển hóa chứ không phải sốt rét.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành kiểm tra dịch chiết hydroethanolic phân đoạn ethyl acetate từ các bộ phận trên mặt đất của cây kim tước chi (HEPa/EtOAc) trên chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo [1]. Trong thử nghiệm này, các cá thể chuột được cho uống dịch chiết với hai mức liều 125 mg/kg/ngày và 250 mg/kg/ngày, so sánh đối chứng với thuốc pioglitazone (5 mg/kg/ngày) trong thời gian 16 ngày [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết kim tước chi giúp làm giảm mức đường huyết và insulin lúc đói, đồng thời cải thiện tình trạng kháng insulin và tình trạng không dung nạp glucose [1].

Ở cấp độ phân tử, nghiên cứu ghi nhận dịch chiết làm giảm các yếu tố gây viêm trong tuần hoàn như TNF-alpha và IL-6 [1]. Cơ chế tác động được chứng minh là kích hoạt thụ thể PPARgamma và tăng cường biểu hiện của trục PPARgamma/CuZn-SOD ở mô gan và mô mỡ, từ đó cải thiện stress oxy hóa do kháng insulin gây ra [1]. Toàn bộ dữ liệu này chỉ phản ánh tiềm năng chống oxy hóa, kháng viêm và hỗ trợ chuyển hóa đường của kim tước chi trên động vật, hoàn toàn không có hoạt tính diệt ký sinh trùng sốt rét [1].

Bức tranh thực tế về cây cỏ trị sốt rét trong y học dân gian

Các nguồn tài liệu dân gian thường ghi nhận rất nhiều loài cây được dùng để trị sốt và sốt rét, nhưng tỷ lệ được khoa học chứng thực lại rất khiêm tốn. Một tổng quan hệ thống theo hướng dẫn PRISMA thu thập dữ liệu từ 25 bài báo tại Tanzania đã ghi nhận tới 227 loài cây thuốc thuộc 67 họ và 180 chi được người dân dùng trị sốt rét [3]. Trong đó, họ Fabaceae chiếm tỷ lệ cao nhất (15,9%), bộ phận được dùng nhiều nhất là lá (40%), và phương pháp chuẩn bị chủ yếu là sắc lấy nước (chiếm 67%) [3].

Tuy nhiên, nghiên cứu tổng quan này chỉ ra một thực tế đáng lưu ý: Trong số 227 loài cây được ghi nhận, chỉ có 25,9% loài từng được khảo sát khoa học về hoạt tính kháng sốt rét với kết quả khả quan [3]. Có tới 74,1% loài cây còn lại hoàn toàn chưa có bất kỳ hồ sơ hay bằng chứng khoa học nào ghi nhận về khả năng kháng sốt rét, dù vẫn được người dân sử dụng theo thói quen truyền miệng [3].

Một khảo sát thực vật dân tộc học kéo dài từ năm 1993 đến 1999 tại quần đảo São Tomé và Príncipe (STP) phối hợp cùng 37 thầy lang địa phương đã thử nghiệm 13 loài cây thuốc dân gian dùng trị sốt và sốt rét [4]. Kết quả sàng lọc cho thấy chỉ có 4 dịch chiết thực vật thể hiện hoạt tính kháng chủng Plasmodium falciparum kháng chloroquine trong ống nghiệm với giá trị IC50 dưới 10 microg/ml và ức chế thể phân liệt ở gan trong khoảng dưới 5 đến 35 microg/ml, đồng thời chỉ làm giảm một phần lượng ký sinh trùng Plasmodium berghei trên chuột thí nghiệm [4]. Tương tự, một nghiên cứu tại Papua (Indonesia) ghi nhận 72 loài thực vật được dùng trong y học cổ truyền trị sốt rét, nhưng chỉ có một số ít loài như Andrographis paniculata, Alstonia scholaris hay Carica papaya là có tiềm năng và dữ liệu chiết xuất kháng ký sinh trùng rõ ràng [5].

Nước sắc hạ sốt không thể thay thế phác đồ diệt ký sinh trùng

Nhiều người tin rằng các bài thuốc dân gian lành tính hoặc nước dùng thảo mộc giải cảm hạ nhiệt có thể tiêu trừ được căn nguyên bệnh. Năm 2019, một thử nghiệm mù đôi độc đáo đã đánh giá 56 món nước súp/nước hầm dân gian vốn được truyền miệng có tác dụng hạ sốt để kiểm tra khả năng ức chế ký sinh trùng sốt rét trong ống nghiệm [6]. Sau 72 giờ ủ cùng chủng Plasmodium falciparum, chỉ có 5 mẫu nước ức chế được trên 50% sự phát triển của giai đoạn vô tính trong máu và 4 mẫu ức chế trên 50% giai đoạn hữu tính của ký sinh trùng [6].

Dù lịch sử y học từng chứng kiến những hoạt chất tự nhiên vĩ đại chiết xuất từ thảo dược trị sốt truyền thống như quinine từ vỏ cây Cinchona vào năm 1820 hay artemisinin từ cây thanh hao hoa vàng (Artemisia annua) [7, 8], quy trình chiết xuất và kiểm nghiệm dược lý đòi hỏi độ tinh khiết và nồng độ hoạt chất nghiêm ngặt. Việc tự ý uống nước sắc từ cây cỏ như kim tước chi không đảm bảo được nồng độ hoạt chất tiêu diệt ký sinh trùng, chưa kể hàm lượng các chất không đồng đều và có thể tiềm ẩn độc tính.

Hơn thế nữa, việc tự ý kết hợp thảo dược truyền thống với thuốc điều trị chuẩn có thể dẫn tới tương tác bất lợi. Nghiên cứu trong ống nghiệm trên loài cây Aspilia africana – một thảo mộc được dùng trị triệu chứng sốt rét phổ biến ở Đông và Trung Phi – đã phát hiện dịch chiết của cây này có tương tác đối kháng với thuốc artemisinin trên cả chủng Plasmodium falciparum nhạy cảm chloroquine (D10) lẫn chủng kháng thuốc (K1) [7]. Cụ thể, dịch chiết làm giảm sự tích tụ của dihydroartemisinin đánh dấu phóng xạ trong hồng cầu nhiễm chủng kháng K1 [7]. Điều này cảnh báo rằng việc tùy tiện uống thảo mộc khi đang trị sốt rét có thể làm giảm hiệu lực của thuốc cứu mạng.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả những người đang có triệu chứng nghi ngờ sốt rét như sốt cao, rét run, vã mồ hôi, đặc biệt là người vừa trở về từ các vùng dịch tễ có lưu hành sốt rét, tuyệt đối không được tự ý điều trị bằng kim tước chi hay bất kỳ bài thuốc dân gian nào. Sốt rét là bệnh truyền nhiễm tối cấp, có thể diễn tiến nhanh thành thể ác tính, suy đa tạng và tử vong nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời bằng các thuốc kháng ký sinh trùng tiêu chuẩn [2].

Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh nền suy gan, suy thận là những nhóm đối tượng có nguy cơ biến chứng cao nhất khi mắc sốt rét. Nhóm người này càng phải tránh xa các loại nước sắc thảo dược không rõ nguồn gốc và chưa được kiểm chứng lâm sàng để phòng ngừa ngộ độc hoặc tương tác thuốc bất lợi.

Bệnh nhân mắc tiểu đường hoặc các hội chứng chuyển hóa cũng không nên tự ý dùng kim tước chi thay thế cho thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định. Dù dịch chiết kim tước chi từng thể hiện hiệu quả giảm đường huyết và giảm viêm ở chuột với liều 125 và 250 mg/kg/ngày qua 16 ngày [1], nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng trên động vật và chưa có dữ liệu thử nghiệm an toàn hay hiệu quả trên người.

Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn

Nếu bạn hoặc người thân bị sốt kéo dài hoặc sốt thành từng cơn không rõ nguyên nhân, nguyên tắc đầu tiên là đến ngay các cơ sở y tế gần nhất để thực hiện xét nghiệm máu (soi lam tìm ký sinh trùng sốt rét hoặc test nhanh). Việc chẩn đoán chính xác căn nguyên gây sốt là bước then chốt quyết định thành công của quá trình điều trị.

Tuyệt đối không tìm mua hoặc tự ý hái các bộ phận của cây kim tước chi về đun sắc để "cắt cơn sốt". Trong trường hợp mắc sốt rét, người bệnh bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ thuốc kháng sốt rét do bác sĩ chỉ định, uống đúng loại và đủ liều lượng để tránh nguy cơ ký sinh trùng kháng thuốc – một vấn đề nhức nhối đang đe dọa nhiều khu vực trên thế giới bao gồm Đông Nam Á và châu Phi [5, 7].

Đối với các bài thuốc dân gian hay dược liệu nói chung, người dân chỉ nên xem như tài liệu tham khảo và luôn trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại trà, nước sắc hay thảo dược bổ trợ nào, tránh nguy cơ đối kháng làm mất tác dụng của các thuốc đặc trị chính [7].

Kết luận

Quan niệm truyền miệng cho rằng cây kim tước chi có thể điều trị bệnh sốt rét là hoàn toàn sai lầm và thiếu căn cứ khoa học. Các dữ liệu thực nghiệm hiện có chỉ ghi nhận tiềm năng kháng viêm và cải thiện đề kháng insulin của loài cây này trên mô hình động vật béo phì, không có tác dụng diệt ký sinh trùng Plasmodium. Khi đối mặt với các cơn sốt nghi ngờ sốt rét, giải pháp duy nhất an toàn và hiệu quả là thăm khám y tế kịp thời và tuân thủ phác đồ điều trị khoa học.