Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường có xu hướng tìm đến các bài thuốc thảo mộc dân gian với hy vọng kiểm soát chỉ số đường huyết an toàn và lành tính hơn. Trong số các loại thảo dược tự nhiên, kim tước chi (tên khoa học là Parkinsonia aculeata) được biết đến như một loại thảo dược hỗ trợ hạ đường huyết truyền thống [1]. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu này cùng với các loại thuốc hạ đường huyết kê đơn như metformin hay liệu pháp tiêm insulin tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Sự phối hợp không có kiểm soát giữa thuốc Tây y và thảo dược dân gian có thể dẫn đến hiện tượng tương tác thuốc - thảo dược, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức và gây hại cho cơ thể người bệnh [2]. Hiện tại, các bằng chứng khoa học trực tiếp về việc sử dụng kết hợp kim tước chi với metformin hay insulin trên cơ thể người vẫn còn rất hạn chế [3]. Do đó, người bệnh cần nắm vững các nguyên lý dược học cơ bản để tránh những biến cố khó lường.
Nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn và thói quen thường gặp
Bệnh đái tháo đường là một bệnh lý mạn tính có nguyên nhân và sinh lý bệnh học phức tạp [2]. Để kiểm soát bệnh lý này, y học hiện đại đã phát triển nhiều nhóm thuốc hạ đường huyết tổng hợp mang lại hiệu quả cao [2]. Dù vậy, phần lớn người bệnh trên toàn cầu vẫn có xu hướng ưa chuộng các liệu pháp bổ trợ và thảo dược truyền thống tại nhà [2]. Lý do chính là người dân thường mặc định thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ [2].
Thực tế lâm sàng cho thấy, nhiều người bệnh đái tháo đường sử dụng thảo dược kết hợp cùng lúc với thuốc kê đơn mà không có sự giám sát của nhân viên y tế [2]. Một cuộc khảo sát tại bệnh viện năm 2021 ghi nhận khoảng 44% bệnh nhân đái tháo đường sử dụng các bài thuốc truyền thống đồng thời cùng với thuốc điều trị thông thường do bác sĩ chỉ định [4]. Đáng lo ngại hơn, có 22,5% bệnh nhân hoàn toàn không để ý đến cách thức sử dụng thuốc kết hợp và không hề biết về các tương tác thuốc có thể xảy ra [4]. Việc dùng chung thuốc hạ đường huyết thông thường với các sản phẩm thảo dược có thể dẫn đến các tương tác mang tính bất lợi, thậm chí gây nguy hiểm tính mạng [2].
Cơ chế tác động dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức
Tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây y có thể xảy ra theo hai cơ chế chính: tương tác dược động học hoặc tương tác dược lực học [5], [2]. Tương tác dược lực học xuất hiện khi các hoạt chất thảo dược tạo ra tác động cộng hưởng hoặc đối kháng với các loại thuốc điều trị quy ước [5]. Thuốc tây y điều trị tiểu đường hoạt động qua nhiều cơ chế khác nhau như kích thích bài tiết insulin (nhóm sulfonylurea), giảm sản xuất glucose ở gan và tăng hấp thu glucose ngoại vi (nhóm biguanide như metformin) [6]. Ngoài ra còn có các nhóm thuốc hoạt hóa thụ thể PPAR (nhóm thiazolidinedione), nhóm ức chế DPP-4 và nhóm ức chế enzym alpha-glucosidase giúp làm chậm tiêu hóa carbohydrate [6].
Khi người bệnh kết hợp thuốc tây y với thảo dược có tính năng hạ đường huyết, tác động cộng hưởng hoặc hiệp đồng dược lực học có thể xảy ra [6]. Nhiều loại thảo dược vốn sở hữu hoạt tính chống oxy hóa có lợi cho việc giảm stress oxy hóa trong bệnh tiểu đường [6]. Tuy nhiên, sự kết hợp không định lượng này có thể thúc đẩy hiệu ứng hạ đường huyết vượt tầm kiểm soát [2]. Về mặt dược động học, thành phần hóa thực vật trong thảo mộc như alkaloid và saponin có thể ức chế các enzym chuyển hóa thuộc hệ Cytochrome P450 (như CYP1A2, CYP2A6, CYP2E1, CYP3A4) ở gan [7]. Sự ức chế enzym này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc tổng hợp trong máu, khiến độc tính và tác dụng hạ đường huyết tăng vọt [7], [3].
Các bằng chứng khoa học nói lên điều gì?
Đối với riêng kim tước chi (Parkinsonia aculeata), một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác động của phân đoạn phân cực chiết xuất từ phần trên mặt đất của loài cây này trên động vật [1]. Nghiên cứu được thực hiện trên 36 con chuột Wistar (trọng lượng ban đầu 45-55 g) được cho ăn chế độ ăn đối chứng tiêu chuẩn hoặc chế độ ăn kiểu phương Tây trong 120 ngày [1]. Từ ngày thứ 120 đến ngày thứ 150, các con chuột được cho uống phân đoạn chiết xuất từ kim tước chi ở 3 mức liều 35, 70 và 140 mg/kg/ngày hoặc Gemfibrozil liều 140 mg/kg/ngày trong suốt 30 ngày [1]. Kết quả cho thấy liều chiết xuất 140 mg/kg/ngày giúp giảm đáng kể lượng lipid huyết thanh, cholesterol toàn phần, chất béo trung tính, chỉ số đường huyết và các cytokine gây viêm [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột béo phì do ăn uống và hoàn toàn chưa thử nghiệm phối hợp với metformin hoặc insulin trên người [1].
Nghiên cứu về tương tác thảo dược khác cũng phản ánh tính chất cộng lực phức tạp. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột mắc bệnh tiểu đường do streptozotocin và chế độ ăn giàu chất béo đã so sánh việc dùng dầu Nigella sativa (NSO) đơn độc với việc dùng kết hợp cùng thuốc tây [5]. Chuột dùng kết hợp NSO với metformin (NSO-MET) cho thấy sự suy giảm đáng kể mức insulin, chỉ số HOMA-IR, kháng insulin (IR), chất béo trung tính (TG), chất chống xơ vữa (AAI), TBARS, NO và enzym AST so với chuột chỉ dùng đơn độc NSO [5]. Tương tự, chuột dùng kết hợp NSO với glimepiride (NSO-GLI) làm giảm đáng kể mức đường huyết, insulin, HOMA-IR, cholesterol toàn phần so với chỉ dùng NSO đơn lẻ [5]. Một nghiên cứu năm 2013 trên chuột tiểu đường dùng kết hợp chiết xuất tỏi (Allium sativum) liều 500 mg/kg cùng glibenclamide (liều 0,25 và 0,5 mg/kg) cũng cho kết quả hạ đường huyết mạnh hơn đáng kể so với việc dùng từng loại riêng lẻ [8].
Lợi ích lý thuyết và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Mặc dù việc bổ sung thảo dược có thể mang lại những chuyển biến tích cực trong một số trường hợp khảo sát thực tế, việc sử dụng vẫn tồn tại ranh giới mong manh giữa lợi ích và rủi ro. Khảo sát năm 2021 cho thấy sau khi thêm bài thuốc truyền thống vào phác đồ, có 20,5% bệnh nhân tiểu đường đã được bác sĩ chủ động giảm liều thuốc hạ đường huyết thông thường [4]. Bệnh nhân báo cáo cảm thấy khỏe hơn, tỉnh táo hơn, giảm mệt mỏi cùng các triệu chứng tiểu nhiều, khát nhiều hay rối loạn thị lực [4].
Dẫu vậy, giới hạn nghiên cứu hiện tại là vô cùng lớn. Các loại thuốc tây y có thành phần hoạt chất được định lượng rõ ràng và chuẩn hóa tuyệt đối, trong khi thảo mộc truyền thống lại chứa vô số hợp chất hóa sinh phức tạp chưa được hiểu hết [4]. Y văn thế giới ghi nhận việc sử dụng thảo dược điều trị đái tháo đường từ lâu đời, nhưng có rất ít sản phẩm thảo dược trải qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản [3]. Hơn thế nữa, các nghiên cứu chuyên sâu về tương tác thuốc - thảo dược vẫn còn khan hiếm [3]. Dữ liệu về kim tước chi mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật gặm nhấm, hoàn toàn chưa có dữ liệu đánh giá độ an toàn khi dùng chung với metformin hoặc insulin ở người bệnh thực tế [1].
Những hiểu lầm nguy hiểm cần xóa bỏ
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không bao giờ gây hại" [2]. Thực tế là các hợp chất hóa thực vật trong thảo mộc có hoạt tính sinh học rất mạnh và hoàn toàn có thể tương tác với các thụ thể hoặc enzym chuyển hóa trong cơ thể [6], [7]. Tương tác giữa thuốc tây y và thảo mộc hạ đường huyết có thể dẫn đến những phản ứng nghiêm trọng mà người bệnh không lường trước được [2].
Một ngộ nhận khác là cho rằng đường huyết càng giảm sâu càng tốt. Người bệnh tiểu đường thường lầm tưởng việc kết hợp nhiều vị thuốc hạ đường cùng lúc sẽ giúp bệnh mau khỏi hơn. Metformin hoạt động dựa trên cơ chế cải thiện độ nhạy insulin và giảm tiết đường ở gan, trong khi insulin ngoại sinh trực tiếp đưa đường vào tế bào [6]. Nếu tự ý dùng thêm các loại dược liệu có tính hạ đường huyết như kim tước chi, người bệnh dễ rơi vào tình trạng tụt đường huyết quá mức. Phần lớn các tương tác nguy hại này không được phát hiện kịp thời do người dân thiếu kiến thức và không thông báo cho nhân viên y tế [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường kê đơn, đặc biệt là insulin hoặc các thuốc kích thích tiết insulin như nhóm sulfonylurea, phải hết sức cẩn trọng trước các loại thảo dược bổ sung [6], [8]. Nguy cơ hạ đường huyết đột ngột ở nhóm đối tượng này là rất cao nếu cơ thể chịu tác động cộng hưởng dược lực [6].
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về việc sử dụng kim tước chi trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp [1]. Dữ liệu hiện có của kim tước chi chỉ được ghi nhận trên mô hình chuột thí nghiệm béo phì [1]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng dịch chiết hay trà hãm từ kim tước chi [1]. Bất kỳ người bệnh nào có tổn thương chức năng gan, thận cũng cần tránh dùng bừa bãi vì thảo dược có thể làm phức tạp thêm quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ enzym gan Cytochrome P450 [7], [3].
Áp dụng thực tế an toàn và kết luận
Các thông tin dân gian tại vùng Đông Bắc Brazil ghi nhận người dân thường dùng kim tước chi dưới dạng nước hãm từ các bộ phận trên mặt đất và uống trong ngày để kiểm soát các biến chứng liên quan đến đái tháo đường [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng chiết xuất từ các loài cây có hoạt tính sinh học mạnh cần phải được sử dụng hết sức thận trọng do nguy cơ độc tính tiềm ẩn [7].
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh đang dùng thuốc metformin, insulin hoặc bất kỳ loại thuốc tiểu đường nào không được tự ý dùng phối hợp kim tước chi. Lượng dùng, thời điểm uống và cách bào chế chưa được chuẩn hóa qua các thử nghiệm lâm sàng trên người [3]. Mọi sự điều chỉnh phác đồ hay bổ sung thảo dược đều bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát các nguy cơ tương tác bất lợi [2]. Việc duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ đơn thuốc y khoa là nền tảng cốt lõi nhất để bảo vệ sức khỏe.