Nhiều người khi gặp các cơn đau âm ỉ vùng thượng vị thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có việc dùng cây nóng sắc uống để làm dịu dạ dày. Thói quen dùng thảo dược vườn nhà xuất phát từ tâm lý ưa chuộng tự nhiên, lành tính và dễ tìm kiếm. Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm này có thực sự chữa khỏi bệnh dạ dày hay chỉ dừng lại ở lời đồn?
Thực tế khoa học cho thấy, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hiệu quả điều trị viêm loét dạ dày của cây nóng. Các bằng chứng y học hiện nay mới dừng lại ở việc phân tích các hoạt chất thực vật tương đồng trên mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn của bác sĩ chuyên khoa.
Cơ chế bảo vệ dạ dày qua lăng kính dược lý học
Trong y học thực nghiệm, các nhà khoa học đã tìm thấy nhiều hợp chất tự nhiên có khả năng tương tác với niêm mạc đường tiêu hóa. Điển hình trong số đó là nhóm polyphenol và flavonoid, vốn xuất hiện phổ biến trong nhiều loại thực vật trị bệnh dân gian [1].
Các hoạt chất này thể hiện khả năng ức chế tiết axit dịch vị thông qua việc can thiệp vào hoạt động của bơm H+/K+-ATPase tại tế bào thành dạ dày [1]. Đồng thời, chúng kích thích sản sinh các yếu tố bảo vệ nội sinh như oxit nitric (NO) và prostaglandin E2 (PGE2) [1]. Prostaglandin đóng vai trò then chốt trong việc duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc bằng cách tăng lưu lượng máu cục bộ, thúc đẩy quá trình tiết chất nhầy và dịch kiềm bicarbonate [2].
Lớp chất nhầy kết hợp với bicarbonate đóng vai trò như một bức tường ngăn chặn sự ăn mòn của pepsin và axit hydrochloric [2]. Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, các tổn thương loét và xuất huyết niêm mạc sẽ hình thành [2]. Bên cạnh đó, các dẫn xuất terpenoid tự nhiên cũng giúp thúc đẩy tổng hợp chất nhầy, kích thích sản sinh prostaglandin và ức chế sản xuất pepsin [3].
Bằng chứng thực nghiệm: Khoa học kiểm chứng ra sao?
Để làm rõ tiềm năng chống loét của các loài thảo dược dân gian, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm in vivo trên động vật với các mô hình gây loét thực nghiệm khác nhau.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết thô hydromethanolic từ lá loài Urtica simensis trên chuột cống [3]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm trên mô hình thắt môn vị, mô hình gây loét cấp tính bằng căng thẳng hạ thân nhiệt, và mô hình loét mạn tính do axit axetic băng [3]. Kết quả cho thấy, ở mọi liều lượng, dịch chiết đều làm giảm thể tích và độ axit toàn phần của dịch vị, đồng thời làm tăng độ pH đáng kể [3]. Hiệu quả bảo vệ dạ dày ở liều cao nhất tương đương với thuốc đối chứng chuẩn và cho thấy hiệu lực phụ thuộc vào liều [3].
Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 đã thử nghiệm dịch chiết cồn từ lá Achyranthes aspera (EEAA) trên chuột thông qua mô hình thắt môn vị và gây loét mạn tính bằng ethanol [4]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ bảo vệ chống loét đạt 59,55% và 35,58% ở nhóm chuột dùng liều cao 600 mg/kg [4]. Dịch chiết lá này cũng làm giảm thể tích dịch vị, hạ độ axit toàn phần và làm tăng đáng kể độ pH trong dạ dày [4].
Năm 2013, nghiên cứu về dịch chiết methanol từ lá Muntingia calabura (MEMC) trên chuột nhắt và chuột cống trắng nhịn ăn 24 giờ cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống đạt mức an toàn trên 2000 mg/kg [5]. Khi thử nghiệm trên mô hình loét dạ dày do ethanol tuyệt đối và indomethacin với các dải liều 25-500 mg/kg, MEMC thể hiện hoạt tính bảo vệ niêm mạc phụ thuộc vào liều rõ rệt [5]. Hoạt tính này bị đảo ngược hoặc triệt tiêu khi sử dụng các chất ức chế tiền xử lý như l-NAME hoặc NEM, chứng minh cơ chế bảo vệ liên quan trực tiếp đến oxit nitric nội sinh và các hợp chất sulfhydryl không chứa protein [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2017 về hỗn hợp lá Melastoma malabathricum và Muntingia calabura đã phát hiện 21 hợp chất có hoạt tính sinh học gốc flavonoid [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các chất như axit gallic, axit coumaric, axit ellagic và quercetin hoạt động hiệp đồng nhằm giảm tiết axit, giảm các chất oxy hóa và hạn chế phản ứng viêm tại niêm mạc [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách tới thực tế điều trị
Các dữ liệu dược lý hiện tại xác nhận rằng các hợp chất tự nhiên có khả năng giảm tổn thương mô học dạ dày trên súc vật thí nghiệm [7, 8]. Chúng tác động đa cơ chế: từ trung hòa axit, tăng tiết nhầy bảo vệ đến chống lại stress oxy hóa và giảm các cytokine gây viêm [1, 2, 4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng này là toàn bộ dữ liệu mới chỉ dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên chuột [2, 3, 8]. Dạ dày con người có cấu trúc sinh lý, hệ vi sinh đường ruột và cơ chế bệnh sinh phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm. Việc một chiết xuất thảo dược bảo vệ được niêm mạc chuột trước cồn tuyệt đối không đồng nghĩa với việc nó sẽ chữa lành vết loét dạ dày ở người bệnh [4, 8].
Hơn nữa, các nghiên cứu sử dụng dịch chiết chuẩn hóa với nồng độ hoạt chất tinh khiết và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [1, 3]. Điều này hoàn toàn khác biệt với việc người dân tự hái lá cây tươi hoặc phơi khô để đun nấu thủ công tại nhà.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị đau dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược là an toàn tuyệt đối và có thể chữa dứt điểm bệnh dạ dày". Bệnh lý dạ dày ở người có thể bắt nguồn từ nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori, lạm dụng thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAID), hoặc căng thẳng kéo dài [2].
Cây thuốc dân gian không có khả năng diệt trừ triệt để vi khuẩn H. pylori hay thay thế các nhóm thuốc ức chế bài tiết axit chuyên sâu đã được chuẩn hóa. Việc tự ý uống nước sắc cây cỏ khi chưa rõ chẩn đoán có thể làm che lấp triệu chứng đau tạm thời. Tình trạng này khiến người bệnh chủ quan, làm vết loét tiến triển ngầm dẫn đến xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày cực kỳ nguy hiểm.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người đang có các triệu chứng báo động như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đau bụng dữ dội tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng. Đây là những dấu hiệu cảnh báo tổn thương nghiêm trọng cần được can thiệp y tế khẩn cấp.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng nước sắc thảo dược dân gian chưa rõ kiểm chứng độc tính. Người có bệnh nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch, thuốc chống đông máu cũng cần hết sức thận trọng, bởi các hoạt chất thực vật chưa qua tinh chế có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị, gây suy giảm chức năng các cơ quan đào thải.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu muốn sử dụng các loại thảo dược hỗ trợ tiêu hóa theo kinh nghiệm dân gian, bạn chỉ nên xem đây là biện pháp bổ trợ, tuyệt đối không bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Trước khi dùng bất kỳ loại lá nào, cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để đánh giá tính an toàn đối với thể trạng cá nhân.
Về cách chế biến, chỉ nên dùng thảo dược rõ nguồn gốc xuất xứ, rửa sạch và đun sôi kỹ, không uống nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục trong thời gian dài mà không theo dõi phản ứng của cơ thể. Tuyệt đối không uống nước lá khi bụng đang quá đói vì có thể gây kích ứng cồn cào niêm mạc.
Kinh nghiệm dân gian là nguồn cảm hứng quý giá cho nghiên cứu dược liệu học, nhưng không thể thay thế cho y học chứng cứ. Người bệnh dạ dày cần giữ thái độ khoa học: thăm khám nội soi định kỳ, tuân thủ đơn thuốc và xây dựng lối sống lành mạnh thay vì phó thác sức khỏe cho những lời đồn chưa được kiểm chứng.