Nhiều người Việt có thói quen uống nước sắc từ các loại thảo mộc, lá men hay cây cỏ dân gian mỗi khi phải dùng thuốc tây dài ngày vì sợ thuốc gây "nóng gan" hay độc hại cho cơ thể. Thói quen này xuất phát từ tâm lý coi thảo mộc tự nhiên là lành tính và vô hại.
Tuy nhiên, khoa học hiện đại chứng minh rằng việc tùy tiện kết hợp thảo dược với thuốc điều trị tiềm ẩn rủi ro tương tác rất lớn. Uống nước lá men cùng lúc với thuốc tây có thể làm thay đổi hoàn toàn cách cơ thể chuyển hóa dược phẩm, khiến nồng độ thuốc trong máu tăng vọt gây độc hoặc hạ thấp làm mất tác dụng chữa bệnh.
Hệ enzyme gan Cytochrome P450 là gì?
Gan đóng vai trò cơ quan chuyển hóa và giải độc chính của cơ thể. Để phân giải và loại bỏ các chất ngoại lai cũng như dược phẩm, gan sử dụng một hệ thống enzyme đặc hiệu được gọi là Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP).
Hệ thống Cytochrome P450 gồm hơn 50 loại enzyme khác nhau, nhưng chỉ 6 enzyme trong số đó chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% lượng thuốc điều trị thông dụng [1]. Trong đó, hai enzyme quan trọng và hoạt động mạnh nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [1]. Một số nghiên cứu hiện đại về mô hình học sâu và cấu trúc phân tử cũng nhấn mạnh rằng Cytochrome P450 xử lý phần lớn các loại thuốc đã được cơ quan quản lý dược phẩm phê duyệt [2].
Khi hoạt động bình thường, các enzyme này bẻ gãy cấu trúc của phân tử thuốc, giúp cơ thể dễ dàng đào thải thuốc ra ngoài theo đường bài tiết. Nếu hệ thống này bị can thiệp bởi bất kỳ hoạt chất nào khác, quá trình phân giải thuốc sẽ lập tức bị rối loạn.
Cơ chế tương tác giữa hợp chất thực vật và thuốc điều trị
Nhiều người tin rằng thảo mộc là vô hại vì có nguồn gốc tự nhiên. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu về dược lý thực vật chỉ ra rằng chế độ ăn, thảo dược và thực phẩm bổ sung chứa lượng lớn các hợp chất thực vật (phytochemicals) có hoạt tính sinh học rất cao [3].
Các chất có nguồn gốc thực vật này có khả năng điều chỉnh hệ enzyme chuyển hóa thuốc Cytochrome P450 theo hai hướng: ức chế làm giảm hoạt tính hoặc kích thích làm tăng hoạt tính của enzyme [3]. Sự can thiệp này diễn ra đặc biệt mạnh mẽ ở niêm mạc ruột, nơi nồng độ hợp chất thực vật hấp thu đạt mức rất cao [3]. Điều này làm thay đổi quá trình chuyển hóa bước đầu của thuốc tại ruột, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của dược phẩm thông qua các protein vận chuyển thuốc [3]. Hậu quả là hoạt tính dược lý của thuốc tây có thể bị suy giảm nghiêm trọng hoặc bị khuếch đại quá mức [3].
Về mặt hóa học và enzym học, sự ức chế Cytochrome P450 diễn ra qua nhiều cơ chế phức tạp. Các nghiên cứu chỉ ra rằng một số phân tử có thể phối trí trực tiếp với nhóm heme của phân tử enzyme P450, làm thay đổi phổ quang học và khóa hoạt tính xúc tác của enzyme [4]. Ngoài ra, sự tương tác giữa hai chất cùng chuyển hóa qua enzyme CYP3A4 có thể làm giảm tốc độ đào thải thuốc gốc hoặc làm tăng gấp đôi khả năng ức chế enzyme theo hiệu ứng hợp đồng dị lập thể [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ tương tác qua CYP450?
Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt công bố cụ thể về độc tính tương tác trực tiếp của riêng loài "lá men" dân gian trên người. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về hệ enzyme Cytochrome P450 và các chất chuyển hóa đã ghi nhận nhiều bằng chứng cảnh báo rõ ràng về nguy cơ tương tác chéo:
Thứ nhất, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2003 về tương tác giữa thuốc và hợp chất thực vật khẳng định việc gia tăng sử dụng các chế phẩm thảo mộc đã làm tăng rõ rệt các tương tác bất lợi [3]. Thảo dược tác động lên enzyme P450 tại ruột và gan làm thay đổi số phận của các loại thuốc phụ thuộc vào quá trình chuyển hóa này [3].
Thứ hai, nghiên cứu năm 2007 về hệ enzyme CYP450 nhấn mạnh rằng các thuốc có khoảng điều trị hẹp khi bị ức chế hoặc cảm ứng enzyme sẽ dẫn đến thất bại điều trị hoặc phản ứng phụ bất ngờ [1]. Các nhóm thuốc điều trị tim mạch, chống trầm cảm, chống động kinh và thuốc hạ mỡ máu statin là những nhóm thường xuyên gặp tương tác bất lợi qua hệ CYP450 [1]. Sự đa hình di truyền ở các enzyme như CYP3A4 hay CYP2D6 cũng làm tăng tính nhạy cảm và khó lường khi gặp chất ức chế từ thảo mộc [1].
Thứ ba, các bằng chứng dược lý trên nhóm thuốc chống trầm cảm mới cho thấy CYP1A2, CYP2D6, CYP2C và CYP3A4 rất dễ bị can thiệp bởi các phân tử ức chế [6]. Khi CYP3A4 bị ức chế, nồng độ của nhiều loại thuốc an thần hay thuốc chống dị ứng trong máu tăng cao đột ngột [6]. Tương tự, nghiên cứu về các thuốc ức chế bơm proton dạ dày như lansoprazole và omeprazole cho thấy chúng phụ thuộc nhiều vào CYP2C19 và CYP3A4, đồng thời có thể gây cảm ứng enzyme CYP1A2, dẫn đến nhiều tương tác phức tạp với caffeine, theophylline hay diazepam [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá cùng thuốc tây
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người dân là "uống nước lá để giải độc cho thuốc tây". Nước lá không phải là một chất trung tính vô hại chỉ giúp mát gan. Khi đun sắc lá cây tươi hoặc khô, hàng trăm hợp chất hóa học tự nhiên được giải phóng vào nước uống. Khi đi vào đường tiêu hóa, chúng tương tranh với thuốc tây tại chính các thụ thể và enzyme gan.
Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần uống nước lá cách xa bữa ăn là an toàn. Nhiều hợp chất thực vật khi liên kết hoặc làm bất hoạt enzyme gan có thể duy trì tác động ức chế kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày cho đến khi cơ thể tổng hợp được lứa enzyme mới. Việc uống cách 1-2 tiếng đôi khi không đủ để loại trừ hoàn toàn nguy cơ tương tác nếu hợp chất đó làm tổn thương hoặc khóa chặt enzyme chuyển hóa [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các bài thuốc dân gian đã dùng lâu đời thì không thể gây ngộ độc. Dược thảo có thể an toàn khi dùng đơn lẻ trong ẩm thực truyền thống, nhưng khi kết hợp với các hoạt chất dược lý phân tử tinh khiết của thuốc tân dược hiện đại, sự xung đột chuyển hóa tại gan là hoàn toàn có thể xảy ra [3].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Việc sử dụng tùy tiện nước lá men hoặc các loại nước lá dân gian cần được cảnh báo nghiêm ngặt ở các nhóm đối tượng sau:
Người bệnh tim mạch đang sử dụng thuốc chống đông máu warfarin hoặc thuốc chẹn beta: Enzyme CYP450 chịu trách nhiệm chính điều hòa nồng độ các nhóm thuốc này [1]. Nếu enzyme bị ức chế hoặc cảm ứng, người bệnh có thể đối mặt nguy cơ xuất huyết tiêu hóa dữ dội hoặc tụt huyết áp quá mức.
Bệnh nhân ung thư đang dùng thuốc điều trị tâm thần hoặc đa thuốc: Các nghiên cứu trên bệnh nhân ung thư chỉ ra rằng việc phối hợp nhiều thuốc chuyển hóa qua P450 rất dễ dẫn đến tương tác thuốc nghiêm trọng, làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính [8].
Người đang điều trị bệnh mạn tính bằng thuốc chống co giật (antiepileptic), thuốc giảm mỡ máu nhóm statin, hoặc thuốc chống trầm cảm: Đây là những hoạt chất có nguy cơ tương tác cao khi hệ thống CYP450 bị thay đổi hoạt động [1], [6].
Người mắc bệnh gan, xơ gan hoặc suy giảm chức năng gan: Khả năng tổng hợp và duy trì hệ enzyme gan ở nhóm người này vốn đã suy yếu. Sự can thiệp thêm từ các hợp chất thực vật chưa rõ liều lượng có thể làm chức năng giải độc của gan quá tải.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Để bảo vệ sức khỏe và đảm bảo phác đồ điều trị của bác sĩ đạt hiệu quả cao nhất, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Chỉ uống thuốc tây với nước lọc đun sôi để nguội. Tránh dùng chung thuốc điều trị với nước sắc lá cây, thảo dược, nước chè đặc hay nước ép trái cây trừ khi có chỉ định rõ ràng của bác sĩ.
Khi đang trong đợt điều trị bệnh bằng thuốc tây, cần tạm ngưng việc tự ý nấu uống các loại nước lá dân gian không rõ thành phần hoạt chất. Nếu muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hay thực phẩm chức năng thảo dược nào hỗ trợ cơ thể, người bệnh cần mang theo sản phẩm và tham khảo trực tiếp ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng.
Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người xác định liều lượng an toàn của nước lá men khi kết hợp cùng từng loại thuốc tây cụ thể. Do đó, người bệnh không tự ý áp dụng các kinh nghiệm truyền miệng để bảo vệ gan. Một chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc và tuân thủ đúng đơn thuốc là giải pháp an toàn nhất để giảm tải cho gan và thận.
