Lá chay trị viêm khớp: Nghiên cứu ức chế miễn dịch nói gì?

Nhiều người mắc bệnh xương khớp mạn tính thường tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng giảm bớt những cơn đau nhức dai dẳng. Trong số các loài thảo dược mọc tự nhiên tại miền Bắc nước ta, cây chay từ lâu đã được đồng bào dân tộc H'Mông thu hái lá đem sắc nước uống để hỗ trợ giảm đau lưng và sưng khớp ^[1], ^[2]. Lời truyền miệng dân gian về công dụng trị viêm khớp của loại lá quen thuộc này khiến không ít người tò mò liệu y học hiện đại đã kiểm chứng hay chưa.

Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất từ lá chay có hoạt tính chống viêm và ức chế miễn dịch rõ rệt trên tế bào và mô hình động vật bị viêm khớp ^[1], ^[3]. Dù vậy, cho đến nay giới nghiên cứu vẫn chưa tiến hành các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người. Do đó, người bệnh không thể dùng lá chay tự chế để thay thế cho phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.

Cơ chế tác động lên hệ miễn dịch và tế bào xương

Bệnh viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi tình trạng các tế bào miễn dịch tấn công nhầm vào mô khớp, dẫn tới phá hủy cấu trúc sụn và xương ^[1]. Trong quá trình này, các tế bào lympho T thâm nhiễm vào màng hoạt dịch khớp đóng vai trò khởi phát, đặc biệt là phân nhóm tế bào Th17 tiết ra interleukin-17 (IL-17) kích thích hủy cốt bào ăn mòn xương ^[1]. Ngoài ra, các đại thực bào bị kích hoạt cũng liên tục giải phóng các chất trung gian gây viêm và thúc đẩy quá trình tạo hủy cốt bào ^[2].

Chiết xuất từ lá cây chay can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng miễn dịch phức tạp này. Các hoạt chất thực vật trong lá chay có khả năng điều hòa tế bào lympho T, ức chế quá trình tăng sinh và thúc đẩy hiện tượng tự chết theo chu trình (apoptosis) của các tế bào lympho được kích hoạt trong hạch bạch huyết ^[3]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm hoạt động của thụ thể kích hoạt biệt hóa hủy cốt bào, từ đó ngăn chặn sự hình thành các tế bào phá hủy xương khớp ^[2].

Nghiên cứu trên chuột mắc bệnh viêm khớp thực nghiệm

Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột biến đổi mô hình viêm khớp do collagen (CIA) chủng DBA/1J đã đánh giá tác động của nước sắc lá chay ^[1]. Chuột được điều trị bằng nước sắc lá chay ngay từ lần gây miễn dịch đầu tiên hoặc sau khi bệnh CIA đã phát triển ^[1]. Kết quả ghi nhận nhóm chuột dùng nước sắc lá chay giảm đáng kể tình trạng phù nề khớp và giảm thâm nhiễm viêm ^[1]. Tuy nhiên, tổn thương sụn chỉ có thể ngăn ngừa được khi điều trị bằng nước sắc lá chay ở giai đoạn rất sớm ^[1].

Phân tích sâu hơn cho thấy nước sắc lá chay làm giảm mạnh biểu hiện của chemokine CCL20 và các cytokine gây viêm IL-6, IL-17 và IL-22 ^[1]. Mức biểu hiện của IL-2, IL-17, IL-22 cùng yếu tố FasL trong tế bào hạch bạch huyết của chuột cũng sụt giảm ^[1]. Nước sắc còn ức chế sự phân cực của tế bào Th17 từ tế bào T lách CD4+ thông qua việc hạ thấp nồng độ IL-17 và RORC ^[1]. Hợp chất chính được tách chiết từ nước sắc lá chay là maesopsin-beta-D-glucoside, được chứng minh có khả năng ức chế sự biệt hóa của tế bào Th17 trong ống nghiệm ^[1]. Dù vậy, nghiên cứu này mới dừng lại ở mô hình chuột thực nghiệm ^[1].

Tác động chống viêm trên tế bào thực nghiệm

Năm 2005, các nhà khoa học đã thử nghiệm chiết xuất ethyl acetate từ cây chay trên chuột cống Dark Agouti bị viêm khớp do collagen ^[3]. Chuột được tiêm màng bụng dịch chiết lá chay mỗi ngày kể từ ngày gây miễn dịch ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm giảm tỷ lệ mắc bệnh, giảm mức độ nghiêm trọng và trì hoãn thời gian khởi phát viêm khớp ^[3]. Khi bắt đầu điều trị sau thời điểm khởi phát bệnh, các nhà khoa học cũng quan sát thấy xu hướng cải thiện tình trạng viêm ^[3].

Trên mô hình tế bào hạch bạch huyết trong ống nghiệm, chiết xuất ethyl acetate hoạt động như một chất điều hòa tế bào T, ức chế sự tăng sinh tế bào T do chất sinh phân bào kích thích và tạo hiện tượng apoptosis ở các tế bào lympho được hoạt hóa ^[3]. Tuy nhiên, phương pháp dùng dịch chiết ethyl acetate tiêm màng bụng trên động vật gặm nhấm có sự khác biệt rất lớn so với việc con người uống nước sắc thảo dược thông thường ^[3].

Năm 2020, một công trình nghiên cứu khác tập trung đánh giá tác động của nước sắc lá chay trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 của chuột ^[2]. Chiết xuất nước sắc lá chay đã làm giảm đáng kể hoạt tính của enzyme tổng hợp oxit nitric 2 (NOS2) và giảm sản xuất cytokine IL-6 ^[2]. Đồng thời, chiết xuất thể hiện tác dụng chống tạo hủy cốt bào, ức chế hoàn toàn sự hình thành hủy cốt bào dương tính với TRAP và làm giảm biểu hiện của các gen liên quan ^[2].

Ở thử nghiệm trên chuột CIA, dù việc uống nước sắc lá chay chỉ ức chế nhẹ hiện tượng phù nề bàn chân, xương và sụn của nhóm chuột dùng chiết xuất vẫn được bảo tồn tốt ^[2]. Hoạt chất maesopsin 4-O-beta-D-glucoside (TAT-2) chiết xuất từ lá chay cũng thể hiện khả năng đối kháng hoạt tính NOS2, giảm biểu hiện IL-6 và ngăn tạo hủy cốt bào, dù ở mức độ thấp hơn toàn bộ dịch chiết nước sắc ^[2]. Hạn chế của nghiên cứu là chưa giải thích được trọn vẹn tại sao tác dụng chống phù nề bàn chân trên chuột khi uống nước sắc lại diễn ra yếu hơn trên tế bào ^[2].

Hoạt chất phân lập và khả năng ức chế tăng sinh màng hoạt dịch

Bên cạnh các nghiên cứu trên mô hình động vật, công bố năm 2024 đã phân lập chi tiết các hợp chất hóa thực vật từ thân và lá cây chay ^[4]. Bằng các kỹ thuật sắc ký cột và sắc ký lỏng hiệu năng cao, các nhà nghiên cứu đã phân lập được 11 hợp chất từ chiết xuất ethanol 90% ^[4]. Trong đó bao gồm một prenylated flavone mới là artocatonkine, cùng 10 hợp chất khác lần đầu tiên được tìm thấy trong chiết xuất từ chi Artocarpus như psorachalcone A, apigenin-4'-O-beta-D-glucoside và các hợp chất lignan ^[4].

Đánh giá hoạt tính kháng viêm khớp dạng thấp bằng phương pháp MTS trên tế bào màng hoạt dịch MH7A người cho thấy các hợp chất flavonoid (chất số 1, 2, 3, 5) và các lignan (chất số 8, 9) có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào màng hoạt dịch ^[4]. Giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) của các hoạt chất này dao động từ 6,38 ± 0,06 micromol/lít đến 168,58 ± 0,28 micromol/lít ^[4]. Việc ức chế tế bào màng hoạt dịch tăng sinh là chìa khóa then chốt nhằm ngăn chặn tình trạng phì đại mô khớp ^[4]. Tuy vậy, thử nghiệm này hoàn toàn diễn ra trong ống nghiệm và cần thêm nhiều bước sàng lọc dược động học ^[4]. Ngoài ra, hoạt chất maesopsin 4-O-beta-D-glucoside (TAT-2) trong lá chay vào năm 2011 cũng từng được chứng minh có khả năng ức chế sự tăng sinh của tế bào T hoạt hóa ^[5].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các phát hiện về mặt sinh học rất triển vọng, độc giả cần nhìn nhận rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và việc chữa bệnh trên cơ thể người. Toàn bộ các dữ liệu tích cực về khả năng ức chế tế bào Th17, chặn hủy cốt bào hay giảm phù nề của lá chay mới chỉ được thực hiện trên chuột và trên các dòng tế bào nuôi cấy ^[1], ^[4], ^[3], ^[2]. Hiện tại, y văn hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp để khẳng định liều dùng tối ưu hay độ an toàn lâu dài.

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem nước sắc lá chay như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa dứt điểm viêm khớp dạng thấp. Bản chất viêm khớp dạng thấp là bệnh tự miễn mạn tính, các thuốc ức chế miễn dịch tân dược cũng chỉ hướng đến mục tiêu lui bệnh chứ không thể khẳng định chữa khỏi hoàn toàn. Hơn nữa, việc tự ý hái lá chay sắc uống với nồng độ không chuẩn hóa sẽ không thể kiểm soát hàm lượng hoạt chất như maesopsin 4-O-beta-D-glucoside ^[1], ^[2]. Bệnh nhân cũng tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc kháng viêm, thuốc ức chế miễn dịch do bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng hoàn toàn nước lá chay.

Những ai cần thận trọng trước khi sử dụng?

Vì chiết xuất lá chay có các hoạt tính sinh học tác động trực tiếp lên hệ miễn dịch, việc sử dụng bừa bãi có thể tiềm ẩn những rủi ro đối với một số nhóm đối tượng:

• Người đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống thấp khớp thay đổi diễn tiến bệnh: Hoạt tính điều hòa lympho T của lá chay có thể gây tương tác không lường trước với thuốc kê đơn ^[3].
• Người có thể trạng suy giảm miễn dịch hoặc đang mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính: Các tác động làm giảm hoạt động của lympho T và đại thực bào có thể ảnh hưởng đến khả năng chống đỡ vi sinh vật gây hại của cơ thể ^[1], ^[2].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu độc tính sinh sản hoặc dữ liệu an toàn nào được ghi nhận cho nhóm đối tượng nhạy cảm này.
• Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Mọi chế phẩm thảo dược có dược tính chống viêm cần được thông báo cho bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác trong quá trình can thiệp ngoại khoa.

Gợi ý tiếp cận và bảo vệ khớp đúng cách

Đối với những người quan tâm đến việc ứng dụng thảo dược trong đời sống, việc tiếp cận lá chay nên dừng lại ở mức độ tham khảo kinh nghiệm dân gian có chừng mực, không nên lạm dụng:

• Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức, sưng nóng ở các khớp ngón tay, bàn tay hoặc khớp gối, người bệnh cần đến bệnh viện khám để được chẩn đoán chính xác bệnh lý viêm khớp thay vì tự ý dùng nước lá.
• Không dùng liều cao kéo dài: Nếu có thói quen dùng nước lá chay theo kinh nghiệm dân gian, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng hãm nước loãng như trà thảo mộc thông thường, không nên sắc quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tháng mà không có sự theo dõi y tế.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia y tế: Nếu đang mắc bệnh nền hoặc đang dùng các thuốc điều trị đặc hiệu, người bệnh phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng thêm bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào để tránh tương tác thuốc.
• Duy trì lối sống lành mạnh: Kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập luyện thể dục nhẹ nhàng đều đặn, kiểm soát cân nặng và nghỉ ngơi hợp lý để bảo vệ sụn khớp hiệu quả nhất.

Nước sắc lá chay từ kinh nghiệm của đồng bào dân tộc H'Mông đã mở ra hướng nghiên cứu khoa học giàu tiềm năng trong việc tìm kiếm các hoạt chất chống viêm và ức chế miễn dịch mới ^[1]. Dù vậy, khi chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực trên người, người bệnh khớp cần giữ thái độ tỉnh táo và khoa học, tuân thủ phác đồ y khoa hiện đại để kiểm soát bệnh an toàn và bền vững.