Lời đồn dân gian về cây hoa phấn
Cây hoa phấn (Mirabilis jalapa Linn.) là loài cây cảnh quen thuộc, thường nở hoa vào buổi chiều tối tại nhiều miền quê Việt Nam. Trong kinh nghiệm dân gian ở nhiều nơi trên thế giới, lá của loài cây này thường được dùng để nấu nước uống, sắc thuốc hoặc giã đắp ngoài da để giảm đau, chữa sưng viêm [1], [2], [3]. Tại miền nam Brazil hay Mexico, người dân bản địa cũng lưu truyền các bài thuốc từ hoa phấn để trị đau nhức cơ bắp, đau bụng kinh hay các chứng bệnh viêm nhiễm [2], [3], [4].
Tuy nhiên, liệu các tác dụng kháng viêm và xoa dịu cơn đau này có thực sự hiệu quả như lời đồn? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các bằng chứng sinh học về lá hoa phấn vẫn đang nằm trong giai đoạn sơ khởi.
Thực tế tác dụng kháng viêm đến đâu?
Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất lá hoa phấn cho thấy tiềm năng kháng viêm và giảm đau thực sự, nhưng toàn bộ dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật (chuột cống và chuột nhắt) [1], [2], [3], [5]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả cũng như mức độ an toàn.
Do đó, người dân không nên xem lá hoa phấn như một loại thuốc kháng viêm thay thế các phương pháp điều trị y khoa chuẩn mực. Mọi lời quảng cáo về việc sử dụng dược liệu này để chữa dứt điểm bệnh viêm khớp hay các chứng đau mạn tính ở người đều là suy diễn chưa có căn cứ khoa học xác thực.
Cơ chế tác động sinh học được phát hiện
Để tìm hiểu nguyên nhân dân gian dùng lá hoa phấn giảm đau, các nhà khoa học đã phân tích tác động của các hoạt chất chiết xuất từ lá lên hệ thần kinh và phản ứng viêm mô của động vật. Các hợp chất sinh học có trong lá như triterpene, alkaloid, flavonoid, steroid và hợp chất phenolic được cho là đóng vai trò cốt lõi trong các hoạt tính sinh học của loài cây này [6].
Về phản ứng viêm, chiết xuất cồn và phân đoạn ete dầu hỏa từ lá có khả năng ức chế sự gia tăng tế bào sợi (fibroblast) cũng như quá trình tổng hợp collagen và mucopolysaccharide [1]. Đây là những thành phần chủ chốt tham gia hình thành mô hạt trong quá trình viêm mạn tính [1]. Ngoài ra, dịch chiết nước của lá còn giúp ức chế tình trạng phù nề mô thông qua việc giảm bớt phản ứng sưng phồng cục bộ [3].
Về cơ chế giảm đau, phân đoạn ethyl acetate từ lá hoa phấn không hoạt động qua thụ thể opioid thông thường vì chất kháng naloxone không làm mất tác dụng [2]. Thay vào đó, tác dụng giảm đau bị chặn lại hoàn toàn khi dùng kèm atropine hoặc mecamylamine, chứng minh hoạt động này liên quan mật thiết đến hệ thần kinh cholinergic thông qua cả thụ thể muscarinic và nicotinic [2], [5]. Phân đoạn này cũng giúp đảo ngược sự gia tăng hoạt tính acetylcholinesterase trong mô hình đau mạn tính, dù không làm thay đổi trực tiếp hoạt tính enzyme này trong máu hay tủy sống [2], [5].
Các nghiên cứu thực nghiệm nói lên điều gì?
Các bằng chứng khoa học về khả năng chống viêm của lá hoa phấn được ghi nhận qua nhiều mô hình thử nghiệm độc lập trên động vật gặm nhấm:
Nghiên cứu công bố năm 2010 thực hiện trên chuột cống trắng để kiểm tra hoạt tính kháng viêm của chiết xuất cồn tổng số và phân đoạn ete dầu hỏa từ lá Mirabilis jalapa Linn [1]. Mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan (đại diện cho viêm cấp) và mô hình u hạt do viên bông gòn (đại diện cho viêm mạn tính) đã được sử dụng [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cồn ở liều uống 300 mg/kg và phân đoạn ete dầu hỏa ở liều 200 mg/kg làm giảm sưng phù chân chuột có ý nghĩa thống kê (p<0.01) [1]. Trong mô hình u hạt, cả hai liều lượng trên đều ức chế sự hình thành mô u hạt đáng kể (p<0.05) [1].
Cùng năm 2010, một nghiên cứu khác đánh giá dịch chiết nước từ lá hoa phấn qua phương pháp ngâm lạnh trên chuột cống trắng Wistar [3]. Thử nghiệm dùng carrageenan và formalin để kích hoạt phản ứng sưng phù chân [3]. Dịch chiết nước cho thấy tác dụng ức chế phù nề phụ thuộc vào liều lượng: ở mốc 4 giờ sau khi tiêm carrageenan, liều 200 mg/kg ức chế 37,5% phù nề, trong khi liều 400 mg/kg đạt mức ức chế 54,0% (p<0.05) [3]. Với mô hình formalin, mức ức chế phù nề tối đa vào ngày thứ 4 đạt lần lượt 32,9% ở liều 200 mg/kg và 43,0% ở liều 400 mg/kg (p<0.05) [3].
Khả năng giảm đau cũng được đào sâu trong nghiên cứu năm 2008 trên chuột nhắt [2]. Dịch chiết thô hydroethanolic từ lá ức chế cơn co thắt bụng do acid acetic mạnh hơn dịch chiết từ thân cây, với chỉ số ID50 lần lượt là 5,5 mg/kg và 18,0 mg/kg [2]. Đặc biệt, phân đoạn ethyl acetate (Eta) từ lá cho thấy hiệu quả giảm đau cao nhất, ức chế tối đa tới 83±8% cơn đau quặn bụng với liều ID50 chỉ 1,1 mg/kg [2]. Phân đoạn này cũng thể hiện tác dụng giảm đau trong thử nghiệm nhúng đuôi chuột vào nước nóng [2]. Đáng chú ý, phân đoạn Eta không làm thay đổi khả năng vận động, thân nhiệt, thời gian lưu chuyển thức ăn trong ruột và không gây tổn thương hay loét dạ dày trên chuột [2].
Nghiên cứu tiếp theo vào năm 2013 tiếp tục thử nghiệm phân đoạn Eta đường uống với liều 10 mg/kg trên các mô hình chuột bị đau mạn tính do chất bổ trợ CFA, đau hậu phẫu (rạch vết mổ ở bàn chân) và đau thần kinh do thắt một phần dây thần kinh tọa [5]. Kết quả ghi nhận phân đoạn Eta làm giảm rõ rệt tình trạng tăng nhạy cảm đau cơ học (allodynia) ở cả ba mô hình này [5]. Tuy nhiên, một giới hạn quan trọng được ghi nhận là phân đoạn Eta liều 10 mg/kg không làm giảm phù chân và cũng không làm giảm nồng độ cytokine gây viêm interleukin-1beta (IL-1beta) trong mô hình viêm mạn tính bằng CFA [5]. Phân đoạn này cũng không gây biến đổi các chỉ số tổn thương gan thận như urea, men gan AST và ALT trên động vật thí nghiệm [5].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng đem lại hy vọng về một nguồn dược liệu mới, người đọc cần hiểu rõ những hạn chế lớn của các bằng chứng này:
Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu chỉ dừng lại trên chuột thí nghiệm [1], [2], [3], [5]. Chuyển hóa thuốc, khả năng hấp thu và phản ứng miễn dịch giữa chuột và cơ thể người có sự khác biệt rất lớn. Một chất có tác dụng rõ rệt trên chuột cống hoàn toàn có thể vô tác dụng hoặc gây độc tính bất ngờ khi áp dụng trên người.
Thứ hai, việc chiết tách trong phòng thí nghiệm sử dụng các dung môi hữu cơ đặc thù như ete dầu hỏa hay ethyl acetate để gom các hoạt chất tinh khiết [1], [2], [5]. Cách làm này hoàn toàn khác biệt với việc đun nấu nước lá hay giã nát theo cách dân gian. Nồng độ hoạt chất trong lá tươi tự nhiên có thể biến động lớn và khó kiểm soát.
Thứ ba, sự thiếu đồng nhất giữa các nghiên cứu. Trong khi chiết xuất cồn thô cho thấy khả năng ức chế u hạt [1], thì phân đoạn ethyl acetate tinh khiết lại không làm giảm sưng phù hay hạ thấp interleukin-1beta trên mô hình CFA [5]. Điều này cho thấy hoạt tính chống viêm của lá hoa phấn rất phức tạp và chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá hoa phấn
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn an toàn và có thể dùng tùy tiện thay thế thuốc tây y. Việc các loại thuốc kháng viêm tổng hợp dễ gây tổn thương dạ dày và xuất huyết tiêu hóa khi dùng kéo dài khiến tâm lý tìm đến thảo dược ngày càng phổ biến [3]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng lá hoa phấn tiềm ẩn rủi ro vì chưa có nghiên cứu độc tính mạn tính trên người.
Một hiểu lầm khác là xem hoa phấn như vị thuốc "chữa bách bệnh" từ khớp, viêm họng cho đến u bướu. Dù y học cổ truyền ghi nhận loài cây này dùng trong điều trị khối u hay chống virus [1], các nghiên cứu chỉ xác nhận hoạt tính chống virus của protein MAP trong củ và lá đối với các loại virus gây bệnh trên cây trồng như khoai tây, chứ không phải các loại virus gây bệnh trên cơ thể người [7], [8].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay dữ liệu an toàn nào của lá hoa phấn trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ cũng như người cao tuổi có nhiều bệnh nền. Các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây hoa phấn để uống hoặc đắp ngoài da.
Những người đang điều trị các bệnh viêm mạn tính như viêm khớp dạng thấp, người đang sử dụng thuốc giảm đau kháng viêm y khoa, người có bệnh lý suy gan, suy thận cần tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa. Tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo mộc chưa qua thử nghiệm lâm sàng có thể khiến tình trạng viêm khớp bùng phát nặng nề hơn.
Lời khuyên thực tế cho đời sống
Nếu bạn đang tìm kiếm giải pháp kiểm soát các cơn đau nhức hay tình trạng viêm nhiễm, hãy lựa chọn lối sống khoa học đã được chứng minh hiệu quả: duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, vận động nhẹ nhàng vừa sức và quản lý căng thẳng.
Cây hoa phấn nên tiếp tục được trồng làm cảnh hoặc giữ vai trò là đối tượng nghiên cứu của ngành hóa dược. Người dân không nên tự ý thu hái, sắc uống hay dùng dịch chiết lá hoa phấn với mục đích chữa bệnh. Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức, sưng viêm kéo dài, việc đến các cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn điều trị đúng cách luôn là quyết định an toàn và khoa học nhất.