Lá khôi chữa dạ dày: Bằng chứng khoa học nói gì về hiệu quả?

Đau dạ dày, viêm loét dạ dày tá tràng là vấn đề sức khỏe rất phổ biến trong cộng đồng. Trong dân gian, nhiều người thường truyền tai nhau việc dùng lá khôi sắc uống nhằm làm giảm các cơn đau bụng, ợ chua và diệt trừ vi khuẩn. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của loại thảo dược này đến đâu dưới góc nhìn khoa học hiện đại vẫn là điều nhiều người thắc mắc.

Hiện tại, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định lá khôi chữa dứt điểm bệnh dạ dày hay tiêu diệt được vi khuẩn HP. Dữ liệu dược lý học từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và thảo dược hỗ trợ chỉ mới gợi mở tiềm năng kháng viêm, giảm tiết acid hoặc ức chế vi khuẩn trong điều kiện phòng thí nghiệm. Do đó, người bệnh không nên xem thảo dược này là thuốc điều trị thay thế phác đồ y khoa chuẩn.

Vai trò của vi khuẩn HP và acid dịch vị trong loét dạ dày

Vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) và việc dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) được xác định là hai yếu tố nguy cơ chính dẫn tới viêm loét dạ dày ^[1]. Khi vi khuẩn HP xâm nhập và khu trú tại niêm mạc hang vị, chúng gây ra tình trạng viêm dạ dày mạn tính hoạt động ở tất cả người bị nhiễm ^[2]. Nhiễm khuẩn kéo dài làm thay đổi cơ chế sinh học, tạo tiền đề dẫn đến các tổn thương loét phức tạp ^[1].

Nhiễm vi khuẩn HP tại hang vị kích thích dạ dày tăng tiết acid quá mức ^[3]. Tình trạng dư thừa acid dịch vị làm tăng gánh nặng acid đổ xuống tá tràng, gây dị sản dạ dày ở hành tá tràng, tạo điều kiện cho HP xâm lấn và bám rễ [2, 5]. Độc tố và amoniac do vi khuẩn tiết ra kết hợp cùng lượng acid lớn gây phản ứng viêm mạnh, làm tổn thương niêm mạc và suy giảm tiết chất nhầy bảo vệ [2, 5].

Một nghiên cứu trên 241 bệnh nhân peptic ulcer cho thấy sự hiện diện của HP có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng nồng độ acid dạ dày ^[4]. Cụ thể, các bệnh nhân loét dạ dày nhiễm HP có lượng acid dịch vị cơ bản và tối đa cao hơn rõ rệt so với người không nhiễm vi khuẩn (sản lượng cơ bản trung bình đạt 4,1 mmol/giờ so với 2,4 mmol/giờ; sản lượng tối đa trung bình là 19,5 mmol/giờ so với 14,4 mmol/giờ) ^[4].

Bằng chứng tiền lâm sàng về khả năng kháng khuẩn

Trước tình trạng vi khuẩn kháng thuốc kháng sinh ngày càng gia tăng, các nhà khoa học đã tìm kiếm giải pháp hỗ trợ từ nhiều loại thực vật trị bệnh dạ dày trong y học dân gian ^[5]. Các chiết xuất thảo mộc thường chứa những hợp chất thứ cấp có hoạt tính kháng viêm và chống loét tự nhiên ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 về thảo dược trị bệnh dạ dày đã phân tích dịch chiết lá cây (chứa tinh dầu, phân đoạn ethanol chiết xuất qua cột sắc ký) để kiểm tra hoạt tính kháng vi khuẩn H. pylori ^[5]. Trong thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), các dẫn xuất và phân đoạn chiết xuất (đặc biệt là phân đoạn F2) cho thấy khả năng ức chế vi khuẩn HP chủng ATCC 43504 thông qua các xét nghiệm vi pha loãng và ức chế màng sinh học ^[5].

Khi tiến hành thử nghiệm trên động vật (in vivo) bằng mô hình chuột cống đực Wistar bị gây nhiễm H. pylori nhân tạo, dịch chiết ethanol và phân đoạn F2 tiếp tục thể hiện tác động kháng khuẩn nhất định ^[5]. Dù vậy, đây mới chỉ là các kết quả tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm và nuôi cấy tế bào, chưa phải nghiên cứu trực tiếp bằng dịch chiết lá khôi chuẩn hóa trên cơ thể người bệnh.

Thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nghiên cứu trên 749 bệnh nhân cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn HP rất cao ở người loét hành tá tràng (81,5%), loét dạ dày (56%) và chứng khó tiêu không loét (52,8%) ^[6]. Ở những người có kháng thể HP, vi khuẩn hiện diện trong niêm mạc hang vị của 85,7% ca loét tá tràng và 62,5% ca loét dạ dày ^[6]. Do vi khuẩn gắn liền mật thiết với tổn thương niêm mạc, việc kiểm soát vi khuẩn đòi hỏi dữ liệu khoa học cực kỳ chặt chẽ.

Các dữ liệu nghiên cứu về thảo dược tự nhiên hiện nay chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên động vật thử nghiệm ^[5]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng, quy mô lớn trên người để xác nhận liều dùng chuẩn hóa, tính an toàn dài hạn cũng như hiệu lực tiệt trừ HP thực tế của lá khôi. Vì vậy, mọi suy luận cho rằng uống nước lá khôi có thể thay thế thuốc kháng sinh diệt HP hoàn toàn chưa đủ cơ sở chứng minh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá khôi

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và uống càng đậm đặc thì vết loét càng nhanh lành. Việc tự ý thu hái, phơi khô và sắc lá khôi uống không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ nạp phải tạp chất, nấm mốc hoặc gây rối loạn chức năng tiêu hóa.

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là việc tự ngưng thuốc kê đơn để chuyển hẳn sang dùng lá khôi. Diệt trừ HP bằng thuốc đặc hiệu đã được chứng minh giúp làm lành ổ loét, ngăn ngừa biến chứng chảy máu và giảm nguy cơ bệnh tái phát [3, 6]. Bỏ dở điều trị y khoa có thể khiến vi khuẩn bùng phát, dẫn đến viêm dạ dày mạn tính teo niêm mạc, loét sâu hoặc các biến chứng ác tính như u lympho MALT và ung thư dạ dày ^[2].

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng?

Người nghi ngờ hoặc đã có chẩn đoán viêm loét dạ dày tá tràng không được tự ý điều trị chỉ bằng thảo dược truyền miệng. Những bệnh nhân có các dấu hiệu báo động như sụt cân không rõ nguyên nhân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, nuốt nghẹn hoặc đau bụng dữ dội cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay lập tức.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ không nên tùy tiện dùng dịch chiết lá khôi vì chưa có dữ liệu an toàn trên các đối tượng này. Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi.

Cách tiếp cận đúng đắn và an toàn

Nếu muốn sử dụng lá khôi như một biện pháp hỗ trợ dân gian, người bệnh cần xác định đây chỉ là phương pháp bổ trợ làm dịu triệu chứng, không thay thế thuốc chữa bệnh. Việc điều trị triệt để ổ loét và diệt vi khuẩn HP bắt buộc phải tuân theo phác đồ kháng sinh kết hợp thuốc giảm tiết acid do bác sĩ chuyên khoa chỉ định [6, 8].

Chỉ nên sử dụng thảo dược có nguồn gốc rõ ràng, chế biến sạch sẽ và dùng ở lượng vừa phải, nước sắc loãng. Người bệnh cần duy trì thói quen ăn uống lành mạnh, hạn chế thức ăn quá chua cay, kiêng rượu bia, tránh lạm dụng thuốc giảm đau NSAID và tái khám đúng hẹn để nội soi đánh giá sự phục hồi của niêm mạc dạ dày [3, 8].

Lá khôi và các thảo dược dân gian có thể mở ra những hướng đi mới trong việc nghiên cứu các hợp chất hỗ trợ dạ dày. Tuy nhiên, khi chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng thuyết phục, người bệnh cần tỉnh táo, đặt sự an toàn lên hàng đầu và luôn phối hợp chặt chẽ với thầy thuốc chuyên khoa.