Thói quen phối hợp Đông - Tây y trong điều trị dạ dày

Bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng là vấn đề sức khỏe rất phổ biến, xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công niêm mạc và hàng rào bảo vệ [1]. Ước tính có khoảng 19 trong số 20 trường hợp loét tiêu hóa xảy ra ở tá tràng [1]. Bên cạnh đó, vi khuẩn Helicobacter pylori là nguyên nhân hiện diện ở khoảng 70% bệnh nhân viêm loét dạ dày [1].

Khi được chẩn đoán mắc bệnh, không ít người vừa tuân thủ đơn thuốc Tây y, vừa tìm đến các thảo dược dân gian như lá khôi với hy vọng bệnh mau khỏi. Thói quen sử dụng đồng thời thuốc Tây và các chế phẩm thảo dược là hiện tượng rất phổ biến trong cộng đồng [2].

Tuy nhiên, việc uống chung thảo dược với thuốc tân dược mà không có sự kiểm soát từ nhân viên y tế tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ về an toàn dùng thuốc [2]. Thuốc và các hợp chất tự nhiên hoàn toàn có thể tương tác với nhau, làm giảm tác dụng điều trị hoặc gây ra phản ứng phụ nghiêm trọng [2, 6].

Tương tác giữa thảo dược và thuốc xảy ra như thế nào?

Hoạt chất thực vật có khả năng làm thay đổi các quá trình sinh lý trong cơ thể và gây ra độc tính [3]. Việc sử dụng thảo dược đồng thời với thuốc kê đơn có thể bắt chước, phóng đại hoặc đối kháng lại tác dụng của thuốc tân dược [4]. Nguy cơ này đặc biệt tăng cao ở những bệnh nhân mắc bệnh mạn tính phải sử dụng cùng lúc nhiều loại thuốc [3].

Về mặt dược lý học, tương tác thuốc - thảo dược bao gồm cả cơ chế dược động học lẫn dược lực học [5]. Cơ chế phổ biến nhất là thảo dược gây ức chế hoặc cảm ứng các enzyme chuyển hóa thuốc (DME) và các protein vận chuyển [3]. Sự thay đổi này làm xáo trộn nồng độ và sự phân bố của thuốc trong máu [3].

Ngoài ra, một số thảo dược có thể làm giảm khả năng hấp thu của thuốc tân dược qua đường tiêu hóa [4]. Các loại thuốc có khoảng trị liệu hẹp thường rất dễ bị ảnh hưởng khi kết hợp cùng thảo dược [5]. Khi dược lực hoặc dược động học của thuốc bị can thiệp, phác đồ điều trị của bác sĩ có thể mất đi hiệu quả vốn có [2, 3].

Dữ liệu khoa học về nguy cơ tương tác dược lực học

Hiện nay, các nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào tương tác trực tiếp giữa lá khôi với nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc kháng sinh trị dạ dày còn hạn chế trong y văn thực nghiệm. Dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu ghi nhận các mô hình tương tác giữa chiết xuất thảo mộc và thuốc chống viêm hoặc các nhóm thuốc chuyển hóa khác [1, 2].

Năm 2010, một nghiên cứu trên chuột đã khảo sát tương tác giữa naproxen (thuốc chống viêm không steroid) và citral (hợp chất thảo dược) [6]. Thử nghiệm dùng đơn lẻ naproxen gây tổn thương dạ dày đáng kể ở chuột, nhưng khi phối hợp với citral thì tổn thương niêm mạc không xảy ra [6]. Liều hiệu quả lý thuyết ED(30) chống viêm là 504,4 mg/kg, trong khi giá trị quan sát thực nghiệm khi kết hợp giảm xuống còn 190,6 mg/kg [6]. Kết quả này cho thấy thảo dược có thể tạo tác động hiệp đồng giúp giảm liều và hạn chế tác dụng phụ của thuốc chống viêm trên động vật [6].

Tuy nhiên, các kết quả trên người lại chỉ ra những rủi ro khó lường khi tự ý kết hợp thuốc và thảo dược [2, 3]. Tại Đài Loan, dữ liệu ghi nhận khoảng 14,1% người dân sử dụng đồng thời thuốc Tây y và thảo dược cổ truyền [2]. Một nghiên cứu can thiệp giai đoạn 2011-2013 tại bệnh viện đã ghi nhận 256 bệnh nhân nhận 891 đơn thuốc thảo dược có nguy cơ tương tác [2]. Đáng chú ý, có 3 trong số 50 bệnh nhân dùng đồng thời nhân sâm và thuốc hạ đường huyết đã xuất hiện tình trạng hạ đường huyết với nồng độ glucose máu khi đói giảm xuống dưới hoặc bằng 70 mg/dL [2].

Các bằng chứng lâm sàng khác cũng chỉ ra rằng tỏi có thể làm tăng thời gian đông máu và chỉ số INR khi dùng chung với warfarin [5]. Bạch quả làm tăng nguy cơ chảy máu khi uống cùng aspirin hoặc warfarin, thậm chí gây tăng huyết áp khi kết hợp với thuốc lợi tiểu thiazide [5]. Thảo dược chứa chất xơ hòa tan hoặc anthranoid như phan tả diệp (senna) cũng đã được chứng minh làm giảm sự hấp thu của nhiều loại thuốc tân dược [4].

Tanin và sự can thiệp vào các hoạt chất

Tanin là nhóm hợp chất polyphenol tự nhiên thường có mặt trong nhiều loại thảo mộc [7]. Nghiên cứu năm 2002 về các thảo dược như Prunella vulgaris và Rhizoma cibotte cho thấy tanin có khả năng liên kết mạnh với các cột nhựa polyamide và đóng vai trò như một chất ức chế mạnh sự hình thành cấu trúc sáu chuỗi xoắn của protein gp41 ở virus HIV-1 [7].

Đặc tính hóa học nổi bật của các hợp chất polyphenol như tanin là khả năng gắn kết và tạo phức hợp bền vững với nhiều phân tử sinh học và hóa chất [7]. Trong thực tế sử dụng thuốc qua đường tiêu hóa, nếu tanin gặp các thành phần dược chất trong dạ dày, sự tạo phức này có thể cản trở quá trình hòa tan và hấp thu [4].

Dù chưa có nghiên cứu đo lường chính xác tỷ lệ thất thoát của thuốc PPI hay kháng sinh cụ thể khi gặp tanin từ lá khôi, nguy cơ tương tác cơ học và dược động học là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Nếu thuốc Tây y bị gắn kết bởi tanin trong dịch vị, nồng độ hoạt chất hấp thu vào máu có thể suy giảm, từ đó khiến phác đồ diệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori hoặc ức chế axit không đạt được mục tiêu điều trị [2, 7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị dạ dày

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng các loại lá cây, thảo dược lành tính nên uống chung với thuốc Tây y lúc nào cũng an toàn [3]. Thực tế, hoạt chất thực vật hoàn toàn có thể gây độc hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể tương tự như các hóa chất tổng hợp [3].

Nhiều người bệnh tin rằng uống đồng thời nước sắc thảo dược để đưa thuốc Tây vào cơ thể sẽ giúp dạ dày "được bọc lót" tốt hơn. Tuy nhiên, việc đưa nhiều chất vào đường tiêu hóa cùng một thời điểm có thể dẫn đến hiện tượng cạnh tranh hấp thu hoặc biến đổi chuyển hóa tại gan [2, 6].

Một số bệnh nhân còn tự ý giảm liều thuốc kê đơn của bác sĩ khi thấy uống lá thảo mộc có cảm giác êm bụng. Việc tự ý điều chỉnh này rất nguy hiểm, vì nhiều báo cáo về tương tác thảo mộc - thuốc hiện nay vẫn còn sơ sài, thiếu phân tích kỹ lưỡng trong phòng thí nghiệm để khẳng định độ an toàn tuyệt đối [4].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Những người mắc các bệnh lý mạn tính đang phải điều trị phối hợp nhiều loại thuốc là đối tượng có nguy cơ gặp tương tác thảo dược - thuốc cao nhất [3]. Nhóm bệnh nhân này cần tuyệt đối tuân thủ hướng dẫn điều trị và không tự ý bổ sung thêm bất kỳ loại nước sắc thảo dược nào [3].

Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc có khoảng trị liệu hẹp như thuốc chống đông warfarin, thuốc trợ tim digoxin, thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine cần cảnh giác tối đa [5]. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào trong nồng độ thuốc do thảo mộc gây ra cũng có thể dẫn đến ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị [5].

Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, dữ liệu nghiên cứu về sự an toàn khi kết hợp lá khôi với các thuốc điều trị dạ dày hiện chưa có đầy đủ trong y văn. Do đó, các đối tượng này không nên tự ý áp dụng mà cần tham vấn trực tiếp chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa.

Áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn

Khi được kê đơn điều trị viêm loét dạ dày tá tràng bằng thuốc Tây y, người bệnh cần ưu tiên uống thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ và dược sĩ [2]. Tuyệt đối không dùng nước sắc lá khôi hay bất kỳ loại trà thảo mộc nào để uống thuốc viên [4].

Để tránh nguy cơ tương tác hấp thu giữa tanin và thuốc tân dược, nếu muốn dùng thêm thảo dược, người bệnh cần uống cách xa thời điểm dùng thuốc Tây y một khoảng thời gian vừa phải. Đồng thời, lượng dùng thảo dược chỉ nên duy trì ở mức vừa phải, không được tự ý sắc uống quá đặc.

Bệnh nhân cần thông báo cho bác sĩ điều trị biết rõ tất cả các loại thảo dược, thực phẩm bổ sung đang sử dụng tại nhà [2, 4]. Việc giáo dục sức khỏe và cảnh báo từ nhân viên y tế là yếu tố then chốt giúp phòng tránh các phản ứng có hại do tương tác thuốc - thảo mộc gây ra [4, 6].

Việc kết hợp Đông y và Tây y có thể mang lại những lợi ích nhất định nếu được thực hiện trên cơ sở khoa học và có sự theo dõi y khoa [1, 4]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý kết hợp lá khôi với thuốc Tây y khi chưa có hướng dẫn rõ ràng. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để đảm bảo an toàn và đạt hiệu quả điều trị bệnh dạ dày tốt nhất.