Mẹo dân gian và thắc mắc quen thuộc
Mỗi khi thời tiết thay đổi, nổi mẩn ngứa hay phát ban, nhiều người tìm đến lá kinh giới như giải pháp tự nhiên quen thuộc. Thói quen đun nước lá kinh giới để tắm hoặc xông hơi trị ngứa đã lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Kinh nghiệm này có cơ sở khoa học nhất định từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chiết xuất của cây. Dù vậy, các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa thể coi là thuốc đặc trị thay thế y khoa.
Cơ chế gây ngứa và vai trò của tế bào mast
Tế bào mast đóng vai trò chủ chốt trong các phản ứng dị ứng và viêm cấp tính [1]. Khi cơ thể tiếp xúc với các dị nguyên, tế bào mast sẽ bị kích hoạt dẫn đến quá trình thoái hạt, phóng thích lượng lớn hoạt chất trung gian hóa học [1].
Thành phần quan trọng nhất gây ra cảm giác ngứa ngáy dữ dội, giãn mạch và sưng phù chính là histamine [1]. Cùng với histamine, các cytokine gây viêm cũng được tiết ra làm trầm trọng thêm tình trạng viêm mẩn ngoài da [1]. Do đó, việc ổn định màng tế bào mast và ức chế giải phóng các chất trung gian này là mục tiêu quan trọng để kiểm soát các phản ứng dị ứng [1].
Chiết xuất kinh giới tác động thế nào trong phòng thí nghiệm?
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát chi tiết tác dụng của dịch chiết nước từ lá cây kinh giới (Elsholtzia ciliata) [1]. Thí nghiệm này đánh giá khả năng ức chế các phản ứng viêm dị ứng do tế bào mast làm trung gian [1].
Cụ thể, trên mô hình tế bào mast của người (dòng tế bào HMC-1), chiết xuất nước lá kinh giới đã làm giảm nồng độ canxi nội bào [1]. Nhờ hạ thấp canxi nội bào, dịch chiết ngăn chặn hiệu quả quá trình giải phóng histamine tiếp theo khi tế bào bị kích hoạt bởi PMA và ionophore canxi A23187 [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết kinh giới còn làm giảm biểu hiện gen cũng như giảm tiết các chất gây viêm nguy hiểm bao gồm yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha), interleukin-1beta (IL-1beta) và interleukin-6 (IL-6) [1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện cơ chế này hoạt động phụ thuộc vào việc ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và p38 MAPK [1].
Hiệu quả ghi nhận trên mô hình động vật
Không chỉ dừng lại ở mức độ tế bào, nghiên cứu năm 2011 còn thực hiện thử nghiệm trực tiếp trên chuột [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước lá kinh giới ức chế phản ứng phản vệ toàn thân do hợp chất 48/80 gây ra [1].
Ngoài ra, dịch chiết này còn ngăn chặn phản ứng phản vệ cục bộ do kháng thể IgE làm trung gian ở chuột [1]. Lượng histamine trong huyết thanh của động vật thí nghiệm cũng được ghi nhận giảm rõ rệt sau khi sử dụng chiết xuất [1]. Điều này cho thấy khả năng can thiệp trực tiếp của thảo dược này vào chuỗi phản ứng dị ứng sinh học trên sinh vật sống [1].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay
Dù kết quả nghiên cứu bước đầu rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận bằng chứng một cách khách quan. Thử nghiệm trên chỉ sử dụng dịch chiết nước của cây kinh giới trên tế bào nuôi cấy HMC-1 và chuột trong điều kiện phòng thí nghiệm [1].
Hiện tại, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người mắc viêm da hay mề đay. Chiết xuất nghiên cứu được điều chế theo quy trình chuẩn hóa về nồng độ và độ tinh khiết [1]. Cách nấu nước lá thủ công tại nhà khó xác định được hàm lượng hoạt chất đạt mức hiệu quả sinh học như nghiên cứu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá kinh giới
Nhiều người lầm tưởng kinh giới có thể "chữa khỏi dứt điểm" tận gốc mọi bệnh viêm da cơ địa hay dị ứng mãn tính. Thực tế, thảo dược chỉ hỗ trợ làm dịu phản ứng phản vệ và giảm giải phóng chất gây ngứa tức thời trên mô hình thử nghiệm [1]. Kinh giới hoàn toàn không thay thế được thuốc kê đơn từ bác sĩ chuyên khoa da liễu.
Một hiểu lầm khác là thảo dược tự nhiên thì an toàn tuyệt đối khi đắp lên bất kỳ vùng da nào. Việc giã nát lá tươi không đảm bảo vệ sinh hoặc chà xát mạnh có thể làm rách da. Hành động này tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập gây nhiễm trùng thứ phát nặng nề hơn.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người đang có vết thương hở, da lở loét hoặc viêm da bội nhiễm mưng mủ tuyệt đối không được tùy tiện bôi đắp lá kinh giới sống. Bụi bẩn hoặc vi sinh vật bám trên lá có thể làm vết thương nhiễm trùng nghiêm trọng.
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có làn da mỏng manh, nhạy cảm cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng các bài thuốc tắm dân gian. Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các loại cây thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae) cũng không nên sử dụng dược liệu này.
Cách áp dụng thực tế an toàn tại nhà
Nếu muốn sử dụng lá kinh giới như một biện pháp hỗ trợ thông thường, bạn có thể dùng một lượng vừa phải lá tươi sạch nấu nước để tắm rửa hoặc lau nhẹ ngoài da. Chú ý rửa kỹ lá dưới vòi nước chảy và ngâm qua nước muối loãng để loại bỏ hoàn toàn bụi bẩn, tạp chất trước khi đun.
Nước lá sau khi đun sôi nên để nguội bớt đến nhiệt độ ấm vừa phải trước khi dùng, tránh để nhiệt độ cao gây bỏng rát da. Sau khi tắm nước lá, nên tráng lại bằng nước sạch và lau khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm. Bạn cũng có thể dùng lá kinh giới như một loại rau gia vị tươi trong bữa ăn hàng ngày để bổ sung dinh dưỡng tổng thể.
Tóm lại, kinh nghiệm dùng lá kinh giới giảm mẩn ngứa đã được khoa học ghi nhận khả năng ức chế tế bào mast và histamine trên mô hình thực nghiệm [1]. Tuy nhiên, để điều trị dứt điểm viêm da, người bệnh nên chủ động thăm khám chuyên khoa để có phác đồ y khoa chuẩn xác nhất.
