Nhiều vùng quê lưu truyền mẹo giã nát lá cây rừng đắp lên vết lở loét để hút mủ, làm lành da. Một trong những cây thuốc hay được nhắc đến trong dân gian là khế rừng. Tuy nhiên, hành động tự ý đắp thảo dược tươi lên các tổn thương hở tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học cho thấy thảo dược tự nhiên cần được chiết tách chuẩn hóa mới phát huy hoạt tính sinh học. Việc tự đắp lá tươi không qua xử lý khử khuẩn có thể biến vết thương nhẹ thành ổ nhiễm trùng trầm trọng do vi khuẩn ngoại lai xâm nhập.

Nghiên cứu chiết xuất tự nhiên và tụ cầu vàng

Kháng thuốc kháng sinh là thách thức lớn trong điều trị nhiễm trùng da [1]. Da là hàng rào bảo vệ tự nhiên, ngăn mất nước và ngăn chặn tác nhân có hại [2]. Khi da bị rách, quá trình lành vết thương diễn ra qua các giai đoạn cầm máu, viêm, tăng sinh và hoàn thiện [1]. Tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) là tác nhân phổ biến gây nhiễm trùng vết thương, cản trở mô hạt phát triển [1].

Các nhà nghiên cứu tìm kiếm giải pháp từ thảo dược tự nhiên nhằm đối phó vi khuẩn kháng thuốc. Đơn cử, nghiên cứu năm 2025 về phân đoạn chiết n-hexane từ rễ cây Lindera communis (LCH) ghi nhận khả năng ức chế tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 0,1 mg/mL [3]. Các hợp chất sesquiterpene và acid lauric trong dịch chiết phá vỡ màng tế bào vi khuẩn [3]. Phân đoạn này cũng giúp kích thích đóng vết thương trên mô hình chuột [3].

Các hợp chất tự nhiên khác cũng cho thấy phổ kháng khuẩn đáng chú ý. Cucurbitacin B thuộc nhóm triterpene có tác dụng kháng S. aureus với MIC từ 0,12 đến 0,44 mcg/mL [4]. Tinh dầu cúc vạn diệp (Achillea millefolium) cũng thể hiện tính kìm khuẩn đối với cả S. aureus và Pseudomonas aeruginosa trong thử nghiệm pha loãng [5].

Khoảng cách giữa dịch chiết phòng thí nghiệm và lá tươi

Người dân thường nhầm tưởng dịch chiết thảo dược có hoạt tính đồng nghĩa với việc đắp lá tươi sẽ có tác dụng tương tự. Thực tế, dịch chiết tinh khiết được phân lập bằng dung môi đặc hiệu, loại bỏ tạp chất và xác định nồng độ hoạt chất chính xác [3]. Ngược lại, lá cây tươi ngoài tự nhiên chứa hàm lượng hoạt chất không đồng đều và lẫn vô số tạp chất.

Khi giã nát lá tươi, lượng hoạt chất phóng thích trực tiếp vào vết loét là không thể định lượng. Độc tính tế bào cũng là vấn đề cần kiểm soát chặt chẽ. Chẳng hạn, dịch chiết rễ Lindera communis có nồng độ gây độc 50% tế bào sừng HaCaT ở mức 1,83 ± 0,21 mg/mL [3]. Đắp trực tiếp thảo dược thô chưa qua tinh chế dễ làm tổn thương các tế bào lành xung quanh vết loét.

Bên cạnh đó, các mô hình điều trị vết thương hiện đại đòi hỏi môi trường vô trùng và tính tương thích sinh học cao [6]. Vật liệu hydrogel hoặc composite kết hợp hạt nano bạc đã chứng minh khả năng kháng khuẩn vượt trội so với băng gạc truyền thống [6], [2]. Lá tươi hoàn toàn không đáp ứng được các tiêu chuẩn này.

Nguy cơ nhiễm trùng phụ từ thói quen đắp lá

Vết thương hở hoặc vết loét mạn tính là cửa ngõ rất nhạy cảm trước sự tấn công của vi sinh vật bên ngoài [2]. Bề mặt lá cây tươi mang theo đất cát, nấm mốc và các vi khuẩn hoại sinh trong tự nhiên. Khi giã nát bằng cối chày gia đình, nguy cơ đưa thêm mầm bệnh vào vết loét là rất lớn.

Tình trạng nhiễm trùng thứ cấp có thể làm gián đoạn quá trình viêm sinh lý bình thường. Đối với các vết thương khó lành như loét bàn chân đái tháo đường, phản ứng viêm mạn tính qua thụ thể TLR2 thường tăng cao, làm tăng nguy cơ biến chứng và cắt cụt chi [7]. Việc đắp lá bẩn dễ khiến vi khuẩn nhân lên ồ ạt, dẫn tới hoại tử lan rộng hoặc nhiễm trùng huyết.

Nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu vì nhiễm trùng nặng xuất phát từ việc tự ý đắp các loại lá rừng lên da. Lớp bã lá bết dính tạo môi trường yếm khí, che khuất dấu hiệu mưng mủ ban đầu khiến người bệnh chủ quan. Khi vết loét bốc mùi hôi và lan rộng thì tổn thương mô đã ăn sâu.

Những ai cần đặc biệt cẩn trọng?

Người mắc bệnh đái tháo đường tuyệt đối không tự điều trị vết lở loét bằng các mẹo đắp lá dân gian. Loét bàn chân do đái tháo đường chiếm hơn 60% các ca đoạn chi tại Mỹ, và nhiễm trùng là nguyên nhân cản trở phục hồi hàng đầu [7].

Người cao tuổi, người có bệnh mạch máu ngoại vi hoặc suy giảm miễn dịch có tốc độ tái tạo mô rất chậm. Đắp thảo dược thô dễ gây kích ứng, dị ứng tiếp xúc hoặc loét sâu hơn. Bệnh nhân có vết bỏng nặng cũng không được dùng lá tươi vì tổn thương bỏng làm mất hoàn toàn hàng rào bảo vệ da, rất dễ tử vong do nhiễm trùng [2].

Trẻ nhỏ có làn da mỏng manh và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Đắp lá rừng chưa rõ nguồn gốc lên da trẻ có thể dẫn đến nhiễm trùng độc tố hoặc hoại tử da diện rộng.

Chăm sóc vết loét đúng cách và an toàn

Khi xuất hiện vết loét, nguyên tắc đầu tiên là làm sạch tổn thương bằng dung dịch sát khuẩn y tế chuyên dụng hoặc nước muối sinh lý vô trùng. Loại bỏ nhẹ nhàng chất bẩn và dịch tiết để tạo môi trường thuận lợi cho mô hạt phát triển.

Băng vết thương bằng gạc vô trùng hoặc các loại băng dán sinh học hiện đại. Nghiên cứu cho thấy các dạng màng hydrogel hoặc băng phủ nano bạc bảo vệ mô hạt tốt hơn và ngăn ngừa vi khuẩn xâm nhập [6], [2]. Luôn giữ vết thương khô ráo và thay băng theo hướng dẫn y tế.

Nếu muốn tìm hiểu các chế phẩm từ dược liệu, hãy chọn các sản phẩm bôi ngoài da đã được cơ quan quản lý dược phẩm cấp phép. Ví dụ, Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) khuyến cáo chỉ dùng rễ ngưu bàng chuẩn hóa để hỗ trợ trị liệu ngoài da [4]. Thăm khám bác sĩ ngay khi vết loét có dấu hiệu sưng đau tăng dần, chảy mủ vàng hoặc sốt cao.

Lời kết

Các nghiên cứu thực nghiệm đã ghi nhận nhiều hoạt chất thảo dược có khả năng ức chế vi khuẩn mạnh mẽ, mở ra hy vọng mới cho việc điều chế thuốc liền vết thương. Tuy vậy, kết quả trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc có thể tùy tiện hái lá tươi đắp lên cơ thể. Người dân cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm dân gian truyền miệng, tuân thủ nguyên tắc vô trùng và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để tránh những biến chứng đáng tiếc.