Nhiều người mắc bệnh da liễu mạn tính thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong tìm kiếm giải pháp lành tính, trong đó có kinh nghiệm dùng lá móng tay để chữa ngứa ngáy và tổn thương ngoài da. Thắc mắc về việc lá móng tay có thực sự trị khỏi viêm da cơ địa hay không là băn khoăn rất phổ biến ở những bệnh nhân thường xuyên bị tái phát bệnh. Tuy nhiên, nếu xét dưới góc độ khoa học hiện đại, các bằng chứng hiện tại vẫn chưa thể xác nhận công dụng điều trị viêm da cơ địa của loại cây này.
Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác dụng của lá móng tay trên bệnh nhân viêm da cơ địa (chàm thể tạng). Dữ liệu nghiên cứu bôi ngoài da ở người mới chỉ dừng lại ở nhóm bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc do mang chi giả [1]. Do đó, việc khẳng định lá móng tay trị được viêm da cơ địa là nhận định chưa có cơ sở khoa học xác thực.
Thành phần và cơ chế hoạt động của lá móng tay
Cây lá móng tay (danh pháp khoa học là Lawsonia inermis) là loài thực vật thuộc họ Lythraceae, từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền ở nhiều nền văn hóa [2]. Phân tích thành phần hóa học cho thấy loài cây này chứa nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như quinone, phenylpropanoid, flavonoid, terpenoid, các hợp chất phenolic và axit béo [2]. Các nghiên cứu dược lý học hiện đại xác nhận rằng Lawsonia inermis sở hữu các đặc tính kháng khuẩn, chống oxy hóa, chống ung thư và chống ký sinh trùng [2].
Về khả năng kháng khuẩn, một nghiên cứu thực nghiệm đã khảo sát chiết xuất của loài cây này trên các chủng vi khuẩn phân lập từ lâm sàng [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá móng tay có hoạt tính kháng khuẩn đáng chú ý đối với cả vi khuẩn Gram âm (Escherichia coli, Salmonella typhi, Klebsiella spp., Shigella sonnei) và vi khuẩn Gram dương (Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis) [3]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) đối với các chủng vi khuẩn này dao động trong khoảng từ 2,31 mg/ml đến 9,27 mg/ml [3]. Khi thử nghiệm ở nồng độ 1x MIC, mật độ vi khuẩn giảm 3log10 sau 6 giờ tiếp xúc và hầu như không còn sự phát triển của vi khuẩn sau 24 giờ [3].
Những hoạt tính sinh học này là lý do thảo dược này thường được kỳ vọng có thể giúp bảo vệ làn da khỏi tình trạng bội nhiễm vi khuẩn và làm dịu các kích ứng. Dẫu vậy, các cơ chế này mới chỉ được khảo sát trên đĩa nuôi cấy vi sinh hoặc mô hình phòng thí nghiệm [3]. Chúng chưa phản ánh đầy đủ phản ứng phức tạp xảy ra trên hàng rào bảo vệ da của người bị viêm da cơ địa.
Thử nghiệm lâm sàng bôi ngoài da: Bằng chứng nói gì?
Cho đến nay, bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người về chế phẩm bôi chứa lá móng tay chỉ mới được ghi nhận trong nghiên cứu điều trị viêm da tiếp xúc [1]. Đây là bệnh lý kích ứng do cơ học hoặc hóa chất, hoàn toàn khác biệt với cơ chế miễn dịch dị ứng phức tạp của viêm da cơ địa.
Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2020 được thực hiện trên 95 người bệnh [1]. Đối tượng nghiên cứu là những người từ 12 đến 70 tuổi bị cắt cụt chi dưới, phải sử dụng chân giả và gặp biến chứng viêm da tiếp xúc tại vùng da cọ xát với thiết bị [1]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào hai nhóm: một nhóm bôi chế phẩm mỡ chứa lá móng tay (Lawsonia inermis) mỗi tối trong vòng hai tuần, nhóm còn lại sử dụng giả dược bôi ngoài da [1]. Bệnh nhân được hướng dẫn thoa đều chế phẩm lên các bề mặt da mỏm cụt tiếp xúc với chân giả [1].
Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng viêm da tiếp xúc, trong đó phù nề, sẩn và ban đỏ được bác sĩ đánh giá bằng bảng so màu chuẩn [1]. Các kết quả phụ bao gồm các triệu chứng như nóng rát, ngứa, đau, độ dày da và tiết mồ hôi da được đánh giá thông qua bảng câu hỏi tự điền [1].
Kết quả sau hai tuần can thiệp ghi nhận sự cải thiện đáng kể về các triệu chứng viêm da tiếp xúc ở nhóm dùng lá móng tay so với nhóm giả dược, bao gồm giảm phù nề da, giảm ngứa, giảm tiết mồ hôi, giảm độ dày da và giảm đau (với giá trị p < 0,05) [1]. Triệu chứng nóng rát da ở nhóm dùng lá móng tay giảm nhiều hơn nhóm giả dược nhưng sự khác biệt này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (p = 0,052) [1]. Đáng chú ý, tình trạng đỏ da ở nhóm can thiệp bằng chế phẩm lá móng tay lại tăng lên rõ rệt so với nhóm giả dược (p = 0,001) [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dạng thuốc bôi lá móng tay có thể là một lựa chọn bổ trợ để cải thiện viêm da tiếp xúc ở người dùng chi giả chi dưới [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù thử nghiệm trên cho thấy một số tác động tích cực đối với tình trạng sưng ngứa, việc áp dụng kết quả này sang bệnh viêm da cơ địa tồn tại nhiều giới hạn lớn. Trước hết, nghiên cứu năm 2020 chỉ thực hiện trên nhóm bệnh nhân đặc thù bị viêm da tiếp xúc cơ học do mang chi giả, không phải đối tượng viêm da cơ địa hay eczema mạn tính [1]. Hai tình trạng bệnh lý này có căn nguyên sinh bệnh học khác nhau.
Bên cạnh đó, thời gian theo dõi của thử nghiệm chỉ kéo dài hai tuần trên quy mô 95 bệnh nhân, chưa đủ để đánh giá tính an toàn và hiệu quả lâu dài [1]. Hiện tượng đỏ da gia tăng đáng kể ở nhóm sử dụng chế phẩm lá móng tay cũng là một tín hiệu cần thận trọng [1]. Làn da của người bị viêm da cơ địa vốn rất nhạy cảm và dễ phản ứng với các tác nhân lạ, nên việc tăng đỏ da có thể làm nặng thêm cảm giác khó chịu.
Các nghiên cứu khác về tác dụng chống loét dạ dày của lá móng tay cũng chỉ mới được thực hiện trên chuột cống [4], [5]. Trong các thử nghiệm đó, chiết xuất và dạng bào chế nano của Lawsonia inermis cho thấy khả năng làm giảm độc tính oxy hóa trên gan, thận và cải thiện các chỉ số loét dạ dày do aspirin hay độc tố aflatoxin gây ra [4], [5]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng giai đoạn tiếp theo để chứng minh hiệu quả trên người bệnh [4]. Do đó, những dữ liệu này hoàn toàn không thể dùng để chứng minh công dụng bôi ngoài da cho bệnh nhân viêm da cơ địa.
Hiểu lầm thường gặp về lá móng tay và viêm da tiếp xúc
Một hiểu lầm rất phổ biến là đánh đồng việc cây móng tay tự nhiên an toàn tuyệt đối cho da. Trên thực tế, phản ứng dị ứng tiếp xúc với bột hoặc bột nhão từ lá móng tay tự nhiên (Lawsonia inermis) dùng làm màu nhuộm da từ lâu rất hiếm khi được quan sát thấy [6]. Nhiều trường hợp viêm da tiếp xúc được báo cáo lại liên quan đến các sản phẩm xăm tạm thời giả mạo hoặc pha tạp [6].
Điển hình là tình trạng viêm da tiếp xúc sau khi xăm bằng "harkous" - một hỗn hợp từ ngũ bội tử và đinh hương không chứa lá móng tay nhưng đôi khi bị pha thêm chất paraphenylenediamine (PPD) [6]. Một báo cáo đã ghi nhận 8 trường hợp (gồm 4 trẻ em và 4 người lớn) bị viêm da tiếp xúc sau khi xăm bằng harkous [6]. Tương tự, nhiều báo cáo cũng mô tả các ca viêm da tiếp xúc do "henna đen" chứa hóa chất PPD, phần lớn xảy ra ở khách du lịch sau các chuyến đi [6]. Điều này cho thấy người dân cần phân biệt rõ giữa dược liệu tự nhiên nguyên chất và các chế phẩm trôi nổi có pha hóa chất công nghiệp. Tuy nhiên, kể cả với chế phẩm lá móng tay nguyên chất, thử nghiệm lâm sàng vẫn ghi nhận hiện tượng làm tăng ban đỏ trên da sau khi bôi [1].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc tự ý sử dụng lá móng tay để chữa bệnh hoặc chăm sóc da tiềm ẩn rủi ro nếu không nắm rõ các cảnh báo an toàn. Phụ nữ mang thai là đối tượng cần tuyệt đối cẩn trọng khi tiếp xúc với dược liệu này.
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 trên 40 chuột nhắt trắng cái BALB/c mang thai đã chỉ ra tác động nguy hiểm của chiết xuất lá móng tay đối với thai kỳ [7]. Chuột được tiêm màng bụng dịch chiết cồn-nước của Lawsonia inermis với liều 1 mg/kg và 10 mg/kg từ ngày thứ nhất đến ngày thứ 7 của thai kỳ [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ sảy thai ở các nhóm thử nghiệm cao hơn đáng kể (p < 0,01), nồng độ estrogen huyết thanh trung bình tăng cao và progesterone giảm rõ rệt (p < 0,01) [7]. Do đó, việc sử dụng Lawsonia inermis trong thai kỳ có thể gây sảy thai và được khuyến cáo là chống chỉ định hoặc phải hết sức thận trọng [7]. Mặc dù đây là nghiên cứu trên động vật với đường tiêm, người mang thai vẫn không nên tự ý dùng các bài thuốc dân gian từ thảo dược này.
Ngoài ra, độc tính qua đường uống của dịch chiết nước lá móng tay cũng đã được kiểm tra trên chuột nhắt trắng [8]. Nghiên cứu xác định liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống là 0,75 g/kg thể trọng, và liều an toàn được xác định là 0,1 g/kg (tương đương 100 mg/kg thể trọng) [8]. Động vật dùng đường uống liều cao xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc phụ thuộc liều như bỏ ăn, trầm cảm, bất động, suy hô hấp dẫn đến tử vong [8]. Ở một nghiên cứu khác, thử nghiệm độc tính trên chuột nhắt ở nồng độ 300 mg/kg chiết xuất không ghi nhận dấu hiệu ngộ độc [3]. Dù vậy, những con số này cảnh báo người dân không được tùy tiện sắc uống nước lá móng tay theo truyền miệng.
Những người có làn da quá mẫn cảm, bệnh nhân đang trong đợt bùng phát viêm da cơ địa nặng hoặc có vết thương hở cũng không nên tự ý đắp lá cây tươi lên da. Việc giã nát lá cây tươi chưa qua khử trùng có thể làm tăng nguy cơ kích ứng tại chỗ hoặc nhiễm trùng thứ phát.
Lời khuyên và cách tiếp cận an toàn cho người bệnh
Để kiểm soát viêm da cơ địa hiệu quả và an toàn, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh thay vì áp dụng các bài thuốc chưa được kiểm chứng.
- Không tự ý dùng lá móng tay: Người bệnh viêm da cơ địa tuyệt đối không tự hái lá móng tay để giã nát, đắp hoặc bôi lên các vùng da đang bị chàm, ngứa. Hiện chưa có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào phê duyệt chiết xuất cây này để chữa viêm da cơ địa.
- Phân biệt rõ nguồn gốc thảo dược: Nếu sử dụng các sản phẩm nhuộm hoặc bôi ngoài da có chứa thảo dược, cần tìm hiểu kỹ xuất xứ để tránh mua phải các loại "henna đen" hay chế phẩm pha tạp hóa chất PPD gây viêm da tiếp xúc nặng [6].
- Duy trì chăm sóc da tiêu chuẩn: Viêm da cơ địa cần được kiểm soát bằng việc dưỡng ẩm đều đặn với các loại kem làm mềm da chuyên dụng, hạn chế tắm nước quá nóng và tránh các dị nguyên kích ứng từ môi trường.
- Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các triệu chứng bùng phát như da khô nứt nẻ, ngứa dữ dội, mụn nước hoặc có dấu hiệu bội nhiễm vi khuẩn, người bệnh cần đến khám tại các cơ sở da liễu để được bác sĩ chỉ định phác đồ điều trị phù hợp, không tự ý thay thế thuốc bằng thảo dược.
Tóm lại, thông tin lá móng tay trị khỏi viêm da cơ địa là chưa chính xác theo các bằng chứng khoa học hiện có. Thảo dược này mới chỉ cho thấy tiềm năng bổ trợ đối với bệnh viêm da tiếp xúc do mang chân giả qua một thử nghiệm lâm sàng ngắn ngày [1]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, lắng nghe tư vấn của bác sĩ chuyên khoa da liễu để bảo vệ làn da một cách an toàn nhất.
