Nhiễm nấm ngoài da như lang ben, hắc lào hay nấm kẽ chân là vấn đề da liễu dai dẳng, gây ngứa ngáy và mất thẩm mỹ. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau cách dùng lá tai tượng xanh giã nát đắp ngoài da để diệt nấm. Liệu phương pháp truyền miệng này đã có cơ sở khoa học chứng minh hiệu quả và độ an toàn hay chưa?
Các nghiên cứu bước đầu cho thấy chiết xuất lá tai tượng xanh có khả năng ức chế một số chủng vi nấm gây bệnh phổ biến [1]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu hiện nay dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm, nghiên cứu trên người còn rất hạn chế và tiềm ẩn nguy cơ kích ứng hoặc độc tính nếu dùng sai cách [1, 5, 6].
Cây tai tượng xanh và cơ chế kháng nấm theo góc nhìn khoa học
Cây tai tượng xanh (tên khoa học: Acalypha wilkesiana, thuộc họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là loại cây cảnh rất phổ biến tại nhiều vùng nhiệt đới [2]. Tại Tây Phi, thảo dược này có lịch sử lâu đời trong y học dân gian nhằm chữa trị các rối loạn da liễu như lang ben, viêm da tiết bã và chàm [1, 2].
Khi nghiên cứu về cơ chế tác động, các nhà khoa học nhận thấy các hoạt chất trong dịch chiết lá cây có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào vi nấm [1]. Cụ thể, các dịch chiết thô và dạng bào chế kem bôi can thiệp vào sự sinh trưởng của nhiều chủng nấm men và nấm sợi ngoài da [1].
Dù vậy, thành phần hoạt tính chính xác đóng vai trò tiêu diệt mầm bệnh trong dịch chiết thô vẫn cần nhiều nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ ràng [3]. Tác dụng được ghi nhận trong phòng thí nghiệm thường đến từ hỗn hợp chất phức tạp chưa qua tinh chế hoàn toàn [1, 2].
Bằng chứng trong ống nghiệm: Tác động trên nấm Candida và nấm da
Phần lớn các dữ liệu y học ủng hộ tiềm năng của tai tượng xanh hiện nay đến từ các thử nghiệm ống nghiệm (in-vitro). Các nhà nghiên cứu tập trung kiểm tra hoạt tính trên hai nhóm nấm chính gây bệnh ở người là nấm men và nấm sợi (dermatophytes) [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính kháng nấm của chiết xuất ethanol và dạng kem thảo dược từ lá khô của hai giống tai tượng xanh là Macrophylla và Hoffmanii [1]. Phương pháp khuếch tán đĩa giấy và pha loãng vi lượng trong môi trường lỏng đã được áp dụng trên các chủng nấm chuẩn gồm Malassezia furfur, Candida albicans, Trichophyton rubrum, cùng các chủng phân lập lâm sàng của Microsporum canis và Epidermophyton floccosum [1].
Kết quả thử nghiệm năm 2021 cho thấy cả hai giống cây đều thể hiện hoạt tính tốt đối với hầu hết các loại nấm thử nghiệm [1]. Ngoại trừ chủng Microsporum canis có đường kính vòng ức chế thấp (8,0 ± 0,00 mm với Macrophylla và 7,00 ± 0,00 mm với Hoffmanii), hoạt tính mạnh nhất được ghi nhận trên chủng nấm sợi Trichophyton rubrum với đường kính vòng ức chế đạt từ 22,0 ± 0,00 mm đến 24,00 ± 0,00 mm [1].
Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của dịch chiết thô dao động từ 0,25 đến 8 mg/ml trên tất cả các vi sinh vật, trong khi MIC của dạng kem bôi thảo dược nằm trong khoảng 0,31 đến 8 mg/ml [1]. Giá trị MIC thấp nhất được ghi nhận trên chủng nấm men Candida albicans ở cả hai giống cây [1]. Đáng chú ý, giống Hoffmanii thể hiện hoạt tính kháng Candida albicans và Malassezia furfur mạnh hơn so với giống Macrophylla [1].
Các kết quả trong phòng thí nghiệm này mở ra triển vọng phát triển dạng kem bôi từ chiết xuất lá nhằm điều trị nhiễm nấm bề mặt [1]. Dù vậy, hiệu quả diệt nấm trên đĩa thạch thí nghiệm không đồng nghĩa với việc đắp lá tươi lên da sẽ mang lại tác dụng tương tự.
Thử nghiệm lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn
Khác với kho dữ liệu phong phú trong ống nghiệm, nghiên cứu lâm sàng của tai tượng xanh trên bệnh nhân thực tế vô cùng ít ỏi. Các thử nghiệm đã công bố đều có quy mô mẫu rất nhỏ và chất lượng phương pháp còn nhiều hạn chế [2, 5].
Năm 1997, một thử nghiệm sơ bộ kết hợp lâm sàng và phòng thí nghiệm đã khảo sát dịch chiết nước của giống cây tai tượng đỏ/nâu tại Tây Phi trong thời gian 3 tuần [3]. Thử nghiệm ghi nhận dịch chiết có đặc tính kháng khuẩn, kháng nấm và hỗ trợ cải thiện triệu chứng ở bệnh nhân chàm mà không thấy phản ứng dị ứng hay kích ứng trên nhóm người tham gia [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tập trung chuyên biệt vào việc tiêu diệt các ổ nhiễm nấm da nặng [3].
Một nghiên cứu mở, không đối chứng công bố năm 2003 đã đánh giá hiệu quả và độ an toàn của thuốc mỡ chiết xuất Acalypha wilkesiana trên 32 bệnh nhân Nigeria mắc nấm da bề mặt [4]. Đáng chú ý, có tới 12 bệnh nhân bỏ cuộc không theo dõi được và 1 bệnh nhân phải rút lui do xuất hiện vết trợt da không thể dung nạp tại vị trí tổn thương [4].
Trong số 19 bệnh nhân hoàn thành thử nghiệm năm 2003, tỷ lệ khỏi bệnh lâm sàng đạt 73,3% [4]. Thuốc mỡ thể hiện hiệu quả cao với tỷ lệ chữa khỏi 100% ở các trường hợp nấm kẽ chân (Tinea pedis), lang ben (Pityriasis versicolor) và nhiễm nấm nếp kẽ do Candida (Candida intertrigo) [4]. Mặc dù kết quả trên nhóm nhỏ này rất khả quan, việc thiếu nhóm đối chứng ngẫu nhiên và tỷ lệ mất dấu bệnh nhân lên tới hơn một phần ba khiến bằng chứng chưa đủ độ tin cậy vững chắc để đưa vào phác đồ điều trị chuẩn [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá tai tượng xanh
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là xem thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc kháng nấm y tế. Hoạt tính của một chiếc lá ngoài tự nhiên khác xa với dạng dịch chiết chuẩn hóa nồng độ trong phòng thí nghiệm [1, 5].
Nhiều người bệnh tự ý hái lá tươi giã nát đắp lên vùng da tổn thương, ngứa ngáy. Việc làm này rất nguy hiểm vì bề mặt lá tươi có thể nhiễm vi khuẩn, bụi bẩn và nấm mốc ngoài môi trường. Khi đắp lên vùng da vốn đang bị tổn thương do vi nấm, người bệnh dễ đối mặt với nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn khiến tình trạng viêm loét lan rộng.
Một sai lầm khác là cho rằng uống nước sắc lá tai tượng xanh giúp "thanh nhiệt, giải độc, trị nấm từ bên trong". Hiện tại, không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc uống dịch lá tai tượng để trị nấm ngoài da. Ngược lại, việc dung nạp dịch chiết cây qua đường tiêu hóa có thể dẫn tới những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng [5].
Ai nên thận trọng với loại thảo dược này?
Người có tiền sử cơ địa dị ứng, hen phế quản hoặc viêm mũi xoang cần đặc biệt thận trọng khi tiếp xúc với cây tai tượng xanh. Một báo cáo y khoa năm 2006 đã xác định Acalypha wilkesiana là một tác nhân gây dị ứng đường hô hấp nghề nghiệp qua trung gian kháng thể IgE [2].
Bệnh nhân trong báo cáo có phản ứng lẩy da dương tính với dịch chiết lá và hoa của cây, đồng thời thử nghiệm kích thích phế quản đặc hiệu gây giảm 30% chỉ số FEV1 sau 1 phút hít dung dịch chiết xuất [2]. Việc tiếp xúc trực tiếp hoặc ngửi phấn, lá cây có thể kích phát cơn hen phế quản hoặc viêm kết mạc mũi dị ứng ở người nhạy cảm [2].
Ngoài ra, những người mắc bệnh lý về gan và thận tuyệt đối không được tự ý sắc uống các loại nước từ lá cây này. Một nghiên cứu độc tính năm 2015 trên 45 chuột cống trắng Wistar cho thấy việc dùng dịch chiết nước kéo dài gây tổn hại nghiêm trọng đến cơ quan nội tạng [5]. Ở liều 1.600 mg/kg dùng trong 28 ngày, dịch chiết gây giảm bạch cầu trung tính, tăng bạch cầu lympho và làm tăng đáng kể men gan (AST, ALT, ALP) cùng ure, protein toàn phần [5].
Khảo sát mô bệnh học trên chuột ghi nhận các tổn thương từ nhẹ đến nặng phụ thuộc liều tại gan và thận, với mức liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống được tính toán là 2.828,34 mg/kg [5]. Điều này chứng minh rằng việc dùng đường uống liều cao kéo dài có xu hướng gây độc cho cơ quan nội tạng [5]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng trên phụ nữ mang thai, mẹ cho con bú hoặc trẻ nhỏ, do đó các nhóm đối tượng này cần tuyệt đối tránh sử dụng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Nếu nghi ngờ mắc nấm da, bước đầu tiên và quan trọng nhất là đi khám chuyên khoa da liễu để được soi tươi tìm sợi nấm và chẩn đoán chính xác chủng nấm gây bệnh. Việc tự ý chẩn đoán dựa vào hình thái tổn thương thường dẫn đến nhầm lẫn giữa nấm da, chàm hoặc viêm da tiếp xúc.
Tuyệt đối không tự ý giã đắp lá tai tượng tươi lên các vùng da mỏng, da mặt hoặc nếp gấp nhạy cảm vì có thể gây trợt loét da như từng ghi nhận trên lâm sàng [4]. Hiện nay, các loại thuốc mỡ kháng nấm từ thảo dược này chưa được lưu hành phổ biến dưới dạng chế phẩm y tế tiêu chuẩn tại nước ta, do đó không tự chế thuốc bôi tại nhà.
Để hỗ trợ kiểm soát nấm da, người bệnh nên tuân thủ phác đồ thuốc bôi hoặc thuốc uống do bác sĩ kê đơn. Song song với đó, giữ vùng da bệnh luôn khô thoáng, vệ sinh quần áo sạch sẽ, tránh dùng chung đồ dùng cá nhân và không mặc quần áo ẩm ướt để ngăn nấm phát triển.
Lá tai tượng xanh chứa đựng những tiềm năng sinh học đáng chú ý trong việc ức chế vi nấm gây bệnh ngoài da [1]. Tuy nhiên, từ thử nghiệm ống nghiệm đến việc trở thành một phương pháp điều trị an toàn cho người bệnh là khoảng cách rất lớn [1, 5]. Độc giả không nên tin theo các mẹo truyền miệng chưa kiểm chứng để tránh rủi ro kích ứng và bội nhiễm da nặng nề.
