Chăm sóc vết thương trầy xước, vết cắt ngoài da bằng các bài thuốc cổ truyền vốn quen thuộc trong đời sống người Việt. Cây lâm phát (tên khoa học Woodfordia fruticosa) từ lâu được các nền y học dân gian sử dụng làm lành tổn thương da. Nhiều người băn khoăn liệu kinh nghiệm dân gian này đã được khoa học chứng minh hiệu quả lâm sàng trên người hay chưa.

Hiện tại, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người xác nhận tác dụng làm lành vết thương ngoài da của lâm phát. Đa số bằng chứng đến từ thử nghiệm mô hình chuột và ống nghiệm, chỉ ra chiết xuất cây này có hoạt tính kháng khuẩn và thúc đẩy co hồi mô hạt [1].

Cây lâm phát trong y học cổ truyền và định danh dược liệu

Cây lâm phát (Woodfordia fruticosa (L.) Kurz), thuộc họ Bằng lăng (Lythraceae), là loại cây bụi thân gỗ phân bố rộng tại Đông Nam Á, Nam Á, được gọi tên "fire flame bush" [1], [2], [3]. Trong hệ thống y học truyền thống Ayurveda, Unani và Siddha ở Ấn Độ, các bộ phận của cây từ lâu dùng hỗ trợ trị tiêu chảy, kiết lỵ, loét da, bệnh ngoài da và tổn thương bề mặt [2], [3]. Người dân bộ tộc quận Chhattisgarh (Ấn Độ) cũng lưu truyền bài thuốc dùng hoa cây này đắp vết thương [1].

Dù có lịch sử ứng dụng rộng, lâm phát hiện đối mặt với tình trạng suy giảm nguồn tự nhiên, hạt có tỷ lệ nảy mầm kém, khó nhân giống bằng cành, đã được liệt vào danh sách loài nguy cấp theo Danh lục Đỏ của IUCN [2]. Các nhà khoa học đang thử nghiệm vi nhân giống nhân tạo để bảo tồn hoạt chất và duy trì nguồn gen [2].

Cơ chế tác động hỗ trợ liền mô qua góc nhìn sinh hóa

Quá trình làm lành vết thương diễn ra qua các giai đoạn: viêm, tăng sinh tế bào và tái tạo mô biểu bì [1]. Chiết xuất hoa lâm phát tác động tích cực lên các chỉ số quan trọng tham gia vào cấu trúc tế bào ngoại bào [1].

Khi thử nghiệm, chiết xuất ethanol làm tăng nồng độ hydroxyproline, axit hexuronic và hexosamine [1]. Đây là những thành phần cốt lõi của chất nền ngoại bào, quyết định sự hình thành khung collagen, nâng cao độ bền kéo cho vùng da đang tái tạo [1]. Đồng thời, chiết xuất điều hòa các cytokine ở giai đoạn đầu lành thương, thúc đẩy tăng sinh tế bào biểu mô và thu hẹp dần diện tích sẹo [1].

Bên cạnh quá trình tái tạo biểu mô, phản ứng chống viêm cũng giữ vai trò then chốt giúp tổn thương không bị hoại tử kéo dài. Các hợp chất hoạt tính như phenolic, flavonoid và axit ascorbic trong hoa giúp ức chế biến tính albumin và bảo vệ màng hồng cầu khỏi tan vỡ [4].

Hoạt tính kháng khuẩn chống nhiễm trùng da

Nhiễm khuẩn vết thương là nguyên nhân hàng đầu khiến mô hạt chậm hình thành, tăng tiết dịch mủ và kéo dài thời gian nằm viện. Chiết xuất hoa lâm phát ghi nhận khả năng ức chế nhiều loại vi khuẩn gram dương, gram âm và nấm gây bệnh [1], [4].

Nghiên cứu ống nghiệm cho thấy dịch chiết ethanol thể hiện nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) rất thấp, ngăn chặn sự sinh sôi của Escherichia coli, Staphylococcus aureus và nấm men Candida albicans ở nồng độ 2,5 microg/đĩa [1]. Khảo sát khác công bố năm 2021 xác nhận chiết xuất hoa bằng dung môi ethanol còn đối kháng Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhimurium với đường kính vòng kháng khuẩn tương đương các kháng sinh đối chứng streptomycin và amphotericin [4].

Nhờ khả năng ngăn chặn các chủng vi khuẩn thường trú gây biến chứng mưng mủ, lâm phát mở ra triển vọng bảo vệ vùng thương tổn khỏi nguy cơ nhiễm trùng tại chỗ [1], [4].

Nghiên cứu trên động vật: Kết quả thử nghiệm vết thương

Năm 2013, thử nghiệm đánh giá tiềm năng lành thương từ dịch chiết hoa Woodfordia fruticosa thực hiện trên chuột cống trắng bằng ba mô hình: vết thương cắt rời (excision), vết rạch (incision) và vết thương khoang kín (dead space) [1]. Động vật dùng chiết xuất cồn ở hai mức liều 250 mg/kg và 500 mg/kg trọng lượng cơ thể [1].

Kết quả ghi nhận mức độ co vết thương và lực kéo đứt mô sẹo tăng lên phụ thuộc theo liều lượng [1]. Thời gian biểu mô hóa giảm rõ rệt, kích thước sẹo thu hẹp so với nhóm đối chứng [1]. Phân tích giải phẫu bệnh mô da cho thấy sự hình thành chất nền ngoại bào tốt hơn, nồng độ hydroxyproline nội mô tăng tương quan với tốc độ đóng miệng vết thương [1].

Ngoài thử nghiệm trên vết cắt, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cống Sprague Dawley cho thấy dịch chiết lá lâm phát liều 200 mg/kg qua đường uống ức chế sưng phù chân chuột do carrageenan và giảm đường kính khớp gối viêm do monosodium iodoacetate [3]. Dịch chiết ức chế đáng kể nồng độ yếu tố hoại tử khối u TNF-alpha trong huyết thanh [3]. Ở thử nghiệm tổn thương niêm mạc dạ dày chuột bằng cồn, chiết xuất nước từ hoa ở liều 200 mg/kg giúp giảm đáng kể chỉ số loét và độ axit có thể chuẩn độ, bảo vệ lớp niêm mạc tốt hơn thuốc đối chứng omeprazole 10 mg/kg [5].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Dữ liệu thực tế đến đâu?

Dù nhiều báo cáo trên chuột chỉ ra tiềm năng của cây lâm phát, dữ liệu lâm sàng trực tiếp về làm lành vết thương hở ngoài da trên người hiện chưa được ghi nhận trong các công bố khoa học.

Nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng duy nhất liên quan tới người được thực hiện năm 2020 trên 100 bệnh nhân đái tháo đường không kiểm soát có đeo hàm giả tháo lắp [6]. Nghiên cứu này chia bệnh nhân thành 2 nhóm, đánh giá hiệu quả của nước súc miệng chiết xuất lá lâm phát so với vỏ lựu [6]. Bệnh nhân súc miệng 5 ml trong 30 giây, 2 lần mỗi ngày [6].

Kết quả ghi nhận số lượng đơn vị khuẩn lạc (CFU) của nấm men Candida giảm mạnh sau 1 giờ và duy trì sau 1 tuần sử dụng [6]. Mặc dù thử nghiệm khẳng định hoạt tính diệt nấm trong khoang miệng người bệnh đái tháo đường, kết quả này hoàn toàn không thể suy diễn hay xem là bằng chứng thay thế cho hiệu quả bôi lành vết thương hở ngoài da [6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc đắp vết thương

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc dân gian lành tính, có thể giã nát lá hoặc hoa tươi để rắc trực tiếp lên miệng vết rách hoặc vết bỏng đang chảy dịch. Việc tự ý thu hái, đắp lá cây chưa qua tinh chiết làm tăng nguy cơ nhiễm trùng hoại tử, uốn ván và bội nhiễm dị ứng.

Chiết xuất thí nghiệm sử dụng dung môi ethanol và quy trình bay hơi kiểm soát, nồng độ hóa chất được định lượng rõ ràng [1], [4]. Thảo dược tự nhiên còn chứa nhiều tạp chất, dị nguyên và dư lượng bụi bẩn, không đạt chuẩn vô khuẩn trong chăm sóc y tế.

Bên cạnh đó, hiệu quả kháng nấm tại niêm mạc miệng hay giảm phù nề trên mô hình chuột không tương đương với tốc độ tái tạo biểu bì trên cơ thể người bình thường, đặc biệt ở người có bệnh nền [1], [6], [3].

Đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người có vết thương hở sâu, vết rách chảy máu nhiều, vết cắn của động vật, hoặc vết bỏng độ hai trở lên tuyệt đối không dùng thảo mộc tự chế. Bệnh nhân cần được xử lý rửa vô khuẩn, khâu chỉ y tế hoặc tiêm phòng uốn ván theo phác đồ chuyên khoa.

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ lâm phát qua đường uống hay bôi ngoài da khi chưa có nghiên cứu tính an toàn trên các nhóm này. Người có cơ địa dị ứng da liễu cần thận trọng trước mọi hoạt chất lạ để tránh viêm da tiếp xúc. Bệnh nhân đái tháo đường có vết loét chi dưới cần chăm sóc y khoa chặt chẽ, không tự chữa trị tại nhà.

Lời khuyên áp dụng và kết luận

Cây lâm phát là nguồn dược liệu giàu tiềm năng với hoạt tính kháng sinh thực vật, hỗ trợ co hồi tổn thương biểu mô và chống viêm trên mô hình động vật [1], [2], [4]. Dù vậy, việc ứng dụng vào điều trị vết thương trên người vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu. Khi gặp các tổn thương ngoài da, hãy ưu tiên sát trùng bằng dung dịch y tế tiêu chuẩn và tham khảo ý kiến bác sĩ để đảm bảo phục hồi an toàn.