Sau những buổi liên hoan hay tiệc tất niên, hình ảnh một người nằm ngủ li bì và ngáy lớn trên giường hay ghế sofa là cảnh tượng quen thuộc trong nhiều gia đình. Đa phần mọi người đều nghĩ rằng đây chỉ là giấc ngủ say do mệt mỏi thông thường và để người say ngủ qua đêm nhằm tự giã rượu. Tuy nhiên, ranh giới giữa một giấc ngủ sinh lý phục hồi năng lượng và tình trạng ngộ độc rượu cấp tính thực chất lại vô cùng mong manh.
Ngộ độc rượu cấp tính là một tình trạng lâm sàng nguy hại, tiềm ẩn nguy cơ đe dọa tính mạng xuất hiện thứ phát sau khi cơ thể dung nạp một lượng lớn thức uống có cồn [1]. Khác với người chỉ ngủ say vì kiệt sức, nạn nhân ngộ độc cồn rơi vào trạng thái suy sụp tri giác, không thể tự bảo vệ đường thở và có thể tử vong do ngừng hô hấp hoặc ngừng tim [1]. Do đó, việc theo dõi sát sao các dấu hiệu sinh tồn đóng vai trò quyết định trong việc cứu sống người bệnh.
Ranh giới giữa giấc ngủ sâu và hôn mê do rượu
Một người ngủ sâu vì mệt mỏi sau ngày làm việc căng thẳng vẫn duy trì tương đối toàn vẹn các chức năng sinh lý cơ bản của hệ thần kinh. Khi có kích thích đủ mạnh từ bên ngoài như tiếng gọi lớn, sự lay lắc ở bả vai hay bật đèn sáng, họ sẽ có phản xạ cựa mình, mở mắt, lầm bầm đáp lời hoặc thay đổi tư thế nằm. Nhịp thở của người ngủ bình thường có thể đều đặn, da dẻ hồng hào và thân nhiệt duy trì ở mức ổn định.
Ngược lại, khi cồn tấn công và làm tê liệt hệ thần kinh, người bệnh sẽ chuyển từ trạng thái say xỉn sang hôn mê bệnh lý. Ở giai đoạn này, các phản xạ bảo vệ tự nhiên gần như biến mất hoàn toàn. Bệnh nhân sẽ không thể phản ứng trước những tác động vật lý mạnh, không thể thức tỉnh và hoàn toàn mất tự chủ hành vi. Tình trạng này rất dễ bị người nhà bỏ qua vì lầm tưởng nạn nhân đang có một giấc ngủ say sau chầu nhậu.
Cơ chế ethanol làm suy sụp hệ thống thần kinh
Về mặt hóa học, ethanol là một hợp chất có khả năng hòa tan rất mạnh trong lipid, cho phép nó dễ dàng thâm nhập và tương tác trực tiếp với màng tế bào của cơ thể [2]. Những biến đổi cấu trúc màng tế bào này gây ảnh hưởng gián tiếp đến hoạt động của hàng loạt protein màng thiết yếu như các kênh ion, chất vận chuyển, enzyme và các thụ thể dẫn truyền thần kinh [2].
Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng ethanol tạo ra tác động rõ rệt lên phức hợp thụ thể axit gamma-aminobutyric (GABA) - benzodiazepine - chloride ionophore [2]. Cơ chế này lý giải vì sao ethanol có những điểm tương đồng về mặt sinh hóa và lâm sàng với các thuốc an thần thuộc nhóm benzodiazepine hay barbiturate [2]. Khi hệ thống thụ thể ức chế GABA bị kích thích quá mức, toàn bộ hoạt động của hệ thần kinh trung ương bị đè nén, dẫn tới hiện tượng nói ngọng, mất điều hòa vận động, mất phối hợp động tác và cuối cùng trượt dài vào hôn mê [2]. Tình trạng ngộ độc rượu nặng này tạo ra sự suy giảm chức năng thần kinh toàn diện, gây rối loạn chức năng thần kinh thực vật, ức chế trung tâm hô hấp và dẫn đến ngừng tuần hoàn [1].
Các dấu hiệu sinh tồn cảnh báo tình trạng nguy kịch
Để phân biệt chính xác giữa người mệt ngủ say và người ngộ độc cồn, việc đánh giá các chỉ số sinh tồn tại chỗ là bước quan trọng nhất. Dấu hiệu đầu tiên cần quan sát là tần số và kiểu thở của nạn nhân. Người ngủ bình thường thở đều, trong khi ngộ độc rượu gây ức chế hô hấp nghiêm trọng, khiến nhịp thở trở nên chậm chạp, nông hoặc ngắt quãng với các cơn ngưng thở kéo dài [2]. Khi nhịp thở giảm xuống dưới 10 lần một phút hoặc khoảng cách giữa các nhịp thở kéo dài trên 8 đến 10 giây, đây là báo động đỏ về tính mạng.
Dấu hiệu quan trọng thứ hai là màu sắc da và niêm mạc. Do lượng oxy cung cấp cho các mô bị suy giảm nghiêm trọng khi hô hấp bị ức chế, vùng da quanh môi, móng tay và đầu ngón chân của người bệnh sẽ chuyển sang màu tím tái hoặc xanh nhợt. Khi chạm tay vào người bệnh, da thường có cảm giác lạnh toát, ẩm ướt và đổ mồ hôi dính do hiện tượng hạ thân nhiệt và rối loạn vận mạch ngoại vi.
Bên cạnh hô hấp và tuần hoàn, phản xạ đáp ứng tri giác là yếu tố then chốt. Gia đình có thể kiểm tra bằng cách gọi to sát tai, véo mạnh vào cơ bắp cánh tay hoặc dùng khớp ngón tay ấn mạnh vào giữa xương ức của người say. Nếu người đó không hề có phản ứng nhăn mặt, không gạt tay ra, toàn thân mềm nhũn và đồng tử hai mắt giãn to hoặc co nhỏ bất thường, nạn nhân đã rơi vào trạng thái hôn mê sâu và cần hỗ trợ y tế khẩn cấp [2].
Nồng độ cồn trong máu và các ngưỡng nguy hiểm
Mức độ nguy kịch của ngộ độc rượu tỷ lệ thuận với lượng cồn tích tụ trong tuần hoàn. Việc đánh giá nồng độ cồn trong máu (BAC) là chỉ số quan trọng nhằm xác nhận nghi ngờ ngộ độc trên cả phương diện chẩn đoán lâm sàng lẫn pháp lý [1]. Khi nồng độ cồn trong máu vượt quá 250 mg% (tương đương 250 mg/dl hoặc 2,5 g/L), bệnh nhân thường đối mặt với nguy cơ hôn mê sâu đe dọa trực tiếp tính mạng [2].
Mặc dù vậy, ngưỡng chịu đựng cồn có sự khác biệt rất lớn tùy thuộc vào từng cá nhân và mức độ thích nghi sinh học. Trẻ em và những người trưởng thành chưa từng uống rượu hoặc ít uống có thể xuất hiện độc tính nghiêm trọng ngay cả ở nồng độ cồn trong máu dưới 100 mg% [2]. Ngược lại, những người có tiền sử nghiện rượu mạn tính có thể chỉ bộc lộ các rối loạn chức năng rõ rệt khi nồng độ cồn trong máu vượt quá ngưỡng 300 mg% [2].
Một yếu tố sinh học khác khiến ngộ độc rượu trở nên nguy hiểm là tốc độ đào thải cồn tự nhiên của cơ thể diễn ra rất chậm chạp. Ở một người trưởng thành khỏe mạnh không phụ thuộc rượu, ethanol chỉ được chuyển hóa với tốc độ khoảng 15 mg%/giờ [2]. Điều này đồng nghĩa với việc nếu một người uống lượng rượu cực lớn khiến nồng độ cồn vọt lên ngưỡng nguy kịch, cơ thể sẽ mất hàng chục giờ đồng hồ để tự xử lý hết lượng độc chất, tạo ra khoảng thời gian ức chế hô hấp kéo dài nếu không được can thiệp y tế [2].
Bằng chứng khoa học về phác đồ điều trị cấp cứu
Y văn thế giới đã ghi nhận nhiều công trình tổng quan và báo cáo lâm sàng chuyên sâu về việc nhận diện và xử lý ngộ độc cồn cấp. Một báo cáo y khoa năm 1988 nhấn mạnh rằng các triệu chứng ngộ độc ethanol cấp tính tiến triển rất nhanh từ rối loạn điều hòa động tác sang hôn mê và suy hô hấp cấp tính [2]. Đáng chú ý, tài liệu này khẳng định hiện nay không có bất kỳ hoạt chất nào sẵn có trong thực hành lâm sàng có khả năng đảo ngược trực tiếp các tác động ức chế cấp tính của ethanol trên hệ thần kinh [2].
Do không có thuốc giải độc đặc hiệu tức thì, nguyên tắc điều trị cốt lõi là ổn định chức năng tim mạch và hô hấp ngay khi tiếp nhận nạn nhân nghi ngờ ngộ độc [2]. Phác đồ yêu cầu bảo vệ đường thở, dùng thiamine (vitamin B1) trước rồi mới truyền dextrose để phòng ngừa tổn thương não, kết hợp định lượng nồng độ cồn và theo dõi sát sao cho tới khi cồn giảm xuống mức an toàn [2]. Trong những tình huống nguy kịch ở trẻ em hoặc người lớn hôn mê sâu, kỹ thuật lọc máu ngắt quãng có thể được xem xét để nhanh chóng loại bỏ độc chất khỏi tuần hoàn [2].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2023 tái khẳng định phần lớn bệnh nhân ngộ độc rượu cấp được chuyển đến khoa cấp cứu xuất phát từ các biến chứng hành vi, chấn thương hoặc biến chứng lâm sàng đe dọa chức năng sống [1]. Nghiên cứu này ghi nhận thuốc metadoxine đại diện cho một giải pháp hữu ích giúp đẩy nhanh quá trình chuyển hóa và đào thải ethanol ra ngoài cơ thể [1]. Ngoài ra, nghiên cứu nhấn mạnh ngộ độc cấp tính thường là biến cố báo hiệu cho chứng rối loạn sử dụng rượu tiềm ẩn, đòi hỏi người bệnh phải được sàng lọc và chuyển đến các đơn vị hỗ trợ cai nghiện lâu dài sau khi qua cơn nguy kịch [1].
Bên cạnh ngộ độc rượu truyền thống, các báo cáo cũng cảnh báo tình trạng ngộ độc chéo khi kết hợp cồn với các thuốc tác động thần kinh. Nghiên cứu năm 1983 về các ca ngộ độc chlormethiazole chỉ ra rằng việc uống chung chất an thần này với ethanol làm tiên lượng bệnh trở nên xấu đi rõ rệt, đặc biệt ở người già hoặc bệnh nhân có tiền sử bệnh gan và phổi [3]. Các biến chứng suy hô hấp chết người thường xuất hiện rất sớm trước khi nạn nhân kịp đến bệnh viện để bác sĩ can thiệp [3].
Mối đe dọa từ rượu giả chứa methanol
Ngoài nguy cơ ngộ độc do uống quá nhiều ethanol nguyên chất, người uống rượu tại Việt Nam còn đối mặt với hiểm họa khôn lường từ rượu tự nấu pha cồn công nghiệp methanol. Báo cáo lâm sàng năm 2022 về các trường hợp tổn thương thần kinh thị giác do ngộ độc methanol cấp tính cho thấy methanol phá hủy dây thần kinh mắt và hệ thần kinh trung ương, gây ra tổn thương không thể hồi phục hoặc hôn mê và tử vong [4].
Nghiên cứu mô tả những ca bệnh uống nhầm cồn công nghiệp có nồng độ methanol trong máu lên tới 869,3 mcg/ml rơi vào tình trạng hôn mê sâu và suy giảm thị lực nặng nề [4]. Thậm chí việc hít phải hơi methanol nồng độ cao cũng đủ gây ngộ độc dẫn đến mù lòa một bên mắt và giảm thị lực mắt còn lại [4]. Điều nguy hiểm là trong giai đoạn đầu, triệu chứng say do methanol rất giống với say rượu ethanol thông thường, chỉ khi chất này chuyển hóa thành axit formic cực độc thì người bệnh mới bộc lộ mờ mắt, mù màu, toan chuyển hóa và trụy mạch [4].
Hiểu lầm tai hại và những đối tượng có rủi ro cao
Sai lầm phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày là để người say nằm ngủ một mình trong phòng kín với suy nghĩ chỉ cần ngủ qua đêm là tỉnh táo. Nếu người đó đã rơi vào trạng thái ngộ độc, việc bỏ mặc nạn nhân không theo dõi sẽ khiến các dấu hiệu ngừng thở, sặc đờm dãi hoặc tụt lưỡi bị bỏ lỡ, dẫn đến tổn thương não không hồi phục hoặc tử vong trong giấc ngủ.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cố ép người say uống nước chanh, nước gừng nóng, nước ép hoa quả hoặc tìm cách móc họng cho nôn khi tri giác họ không còn tỉnh táo. Khi cơ thể đã mất phản xạ nuốt và phản xạ ho, bất kỳ chất lỏng hoặc chất nôn nào đưa vào miệng đều có thể trào ngược thẳng vào đường thở, gây viêm phổi hít tắc nghẽn hoặc nghẹt thở tức thì. Tương tự, việc tắm nước lạnh để giã rượu cũng là hành động nguy hiểm vì dễ gây co mạch đột ngột, làm hạ thân nhiệt trầm trọng hơn và kích hoạt cơn đột quỵ hoặc ngừng tim.
Về nhóm nguy cơ, trẻ nhỏ và thiếu niên là đối tượng cực kỳ nhạy cảm do gan chưa hoàn thiện men chuyển hóa cồn, dễ bị co giật, hạ đường huyết và ngộ độc nặng ở nồng độ cồn rất thấp [2]. Người cao tuổi, người có bệnh lý nền mạn tính về tim mạch, suy gan, xơ gan hoặc bệnh phổi tắc nghẽn cũng đối mặt với tỷ lệ tử vong cao hơn hẳn [3]. Đặc biệt, những cá nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị như thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc chống trầm cảm cần tuyệt đối tránh xa rượu bia vì tác dụng hiệp đồng ức chế thần kinh có thể gây tử vong nhanh chóng [3].
Hướng dẫn xử trí và sơ cứu đúng cách
Khi phát hiện người thân uống rượu nhiều và bắt đầu có dấu hiệu li bì, bước sơ cứu đầu tiên là đặt bệnh nhân nằm nghiêng sang một bên theo tư thế hồi sức an toàn. Tư thế này giúp lưỡi không bị tụt ra phía sau chặn đường thở, đồng thời nếu người bệnh có nôn mửa thì dịch nôn sẽ dễ dàng thoát ra ngoài khóe miệng thay vì tràn ngược vào phổi. Hãy nới lỏng thắt lưng, cà vạt và cúc áo cổ để lồng ngực di động dễ dàng.
Người nhà cần giữ ấm cho nạn nhân bằng chăn mỏng vì cồn làm giãn mạch ngoại vi gây thất thoát nhiệt nhanh chóng. Tuyệt đối không để bệnh nhân nằm ở nơi có gió lùa hay sàn nhà ẩm lạnh. Trong suốt thời gian này, một người phải túc trực bên cạnh để kiểm tra nhịp thở và đáp ứng tri giác đều đặn sau mỗi 15 đến 30 phút.
Nếu quan sát thấy các dấu hiệu nguy kịch bao gồm thở chậm dưới 10 lần một phút, thở ngắt quãng hoặc khò khè ứ đọng đờm dãi, lay gọi không tỉnh, da niêm mạc tím tái, chân tay lạnh ngắt, đại tiểu tiện không tự chủ hoặc có cơn co giật, gia đình phải gọi ngay xe cấp cứu 115 hoặc chuyển nạn nhân tới cơ sở y tế gần nhất có đơn vị hồi sức cấp cứu. Hãy thông báo rõ cho nhân viên y tế về loại rượu đã uống, lượng uống ước tính và các loại thuốc nạn nhân đang sử dụng nếu biết.
Việc phân biệt giữa một giấc ngủ say do mệt mỏi và cơn ngộ độc rượu cấp tính đòi hỏi sự bình tĩnh, cẩn trọng và kiến thức đúng đắn của người thân. Một chút chủ quan hay lơ là để người say ngủ qua đêm có thể biến giấc ngủ thành cơn hôn mê không thể đánh thức. Hãy luôn nhớ rằng an toàn tính mạng là trên hết, và việc đưa nạn nhân đến bệnh viện kịp thời khi xuất hiện các dấu hiệu sinh tồn bất thường chính là chiếc phao cứu sinh duy nhất trong các tình huống ngộ độc rượu khẩn cấp.