Nôn nao và cồn cào đường ruột là cảm giác quen thuộc của nhiều người mỗi khi phải điều trị bằng thuốc tân dược, đặc biệt là kháng sinh. Tình trạng này khiến người bệnh mệt mỏi, chán ăn, thậm chí nhiều trường hợp tự ý bỏ cữ thuốc giữa chừng, gây nguy cơ kháng kháng sinh nghiêm trọng. Để cải thiện phản xạ khó chịu này, dân gian thường truyền tai nhau mẹo nhai lát gừng tươi hoặc uống một cốc nước gừng ấm.

Khoa học hiện đại đã ghi nhận gừng chứa các hoạt chất cay quý giá, đặc biệt là gingerol, sở hữu cơ chế sinh học ức chế các thụ thể truyền tín hiệu nôn tại đường tiêu hóa. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện có tập trung chủ yếu vào buồn nôn do hóa trị, mang lại cơ sở suy luận sinh học chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người dùng kháng sinh.

Cơ chế sinh học: Gingerol khóa thụ thể gây nôn như thế nào?

Khi các loại thuốc gây kích ứng niêm mạc ruột, cơ thể sẽ phản ứng bằng việc giải phóng chất dẫn truyền thần kinh 5-HT (serotonin) tại chỗ [1]. Lượng serotonin tăng cao này lập tức gắn vào các thụ thể 5-HT3 trên dây thần kinh cảm giác nội tạng, truyền xung động thần kinh về trung tâm nôn ở não bộ để tạo ra phản xạ co thắt tống xuất chất chứa trong dạ dày [1].

Củ gừng (Zingiber officinale) chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao, nổi bật nhất là nhóm gingerol (bao gồm [2]-gingerol, [3]-gingerol, -gingerol) và [2]-shogaol [4], [5]. Các nghiên cứu dược lý cho thấy các chất cay này hoạt động như một chất đối kháng tự nhiên đối với thụ thể 5-HT3 [4], [5]. Thay vì kích hoạt phản xạ, các hoạt chất này ức chế tín hiệu của serotonin lên thụ thể [1], [6].

Điểm đặc biệt được các nhà khoa học phát hiện là gừng và [2]-gingerol ngăn chặn thụ thể 5-HT3 của người theo cơ chế không cạnh tranh [4], [6]. Nghiên cứu cho thấy chiết xuất gừng làm giảm hiệu ứng tối đa của serotonin mà không cần chiếm đoạt vị trí gắn trực tiếp của phân tử này [6]. Bằng cách này, gừng giúp giảm cường độ dẫn truyền xung động nôn mửa từ hệ tiêu hóa lên hệ thần kinh trung ương [1], [6]. Bên cạnh đó, gừng còn tác động lên các thụ thể cholinergic M và serotonergic để thúc đẩy nhu động làm rỗng dạ dày, giảm ứ trệ thức ăn [3].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả chống nôn của gừng?

Dù mục đích ban đầu tập trung vào tìm kiếm giải pháp cho chứng buồn nôn do thuốc, hầu hết các nghiên cứu chuyên sâu đều sử dụng mô hình kích ứng hóa trị liệu nặng vì đây là mô hình tiêu chuẩn để đo lường phản xạ 5-HT3 [1], [6].

Năm 2013, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã khảo sát tác động của dịch chiết gừng và các chất cay trên thụ thể tái tổ hợp 5-HT3A, 5-HT3AB ở người và tế bào thần kinh ruột [6]. Kết quả ghi nhận [2]-gingerol và [2]-shogaol ức chế phụ thuộc nồng độ các thụ thể này ở phạm vi nồng độ micromol thấp [6]. Thử nghiệm trên mô đám rối dưới niêm mạc ruột người xác nhận [2]-gingerol ngăn chặn sự kích hoạt thụ thể 5-HT3 của tế bào thần kinh ruột mà không gây độc tế bào thần kinh [6].

Năm 2014, một nghiên cứu khác tiến hành trên các nơ-ron cảm giác nội tạng phân lập để kiểm tra đáp ứng dòng điện do 5-HT gây ra [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất gừng cùng các hoạt chất cay chính đều ức chế dòng điện do serotonin kích thích theo mức độ tăng dần của nồng độ [1]. Các tác giả ghi nhận rằng việc phong bế thụ thể 5-HT3 tại các dây thần kinh cảm giác hướng tâm này đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát phản xạ nôn [1].

Năm 2020, một nghiên cứu trên động vật thực nghiệm (chuột cống và chồn) kéo dài trong 72 giờ đã đánh giá tác dụng bảo vệ của gingerol [7]. Động vật được chia ngẫu nhiên thành nhiều nhóm: đối chứng trắng, đối chứng gingerol đơn thuần, đối chứng cisplatin, nhóm phối hợp cisplatin với metoclopramide, và cisplatin kết hợp gingerol ở ba mức liều (thấp, trung bình, cao) [7]. Kết quả cho thấy gingerol làm giảm lượng đất sét kaolin chuột ăn vào (dấu hiệu buồn nôn) và giảm tỷ lệ nôn ói ở chồn một cách phụ thuộc vào liều dùng trong cả hai giai đoạn 0-24 giờ và 24-72 giờ [7]. Gingerol đã làm giảm đáng kể mức 5-HT, thụ thể 5-HT3, đồng thời bảo vệ chống tổn thương vùng postrema ở não và hồi tràng ruột [7].

Trên người, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên cho thấy bột rễ gừng có hiệu quả làm giảm độ nghiêm trọng của buồn nôn cấp và muộn khi dùng bổ sung cho bệnh nhân ung thư đang uống ondansetron và dexamethasone [4]. Ngoài ra, trong các bối cảnh lâm sàng khác, gừng từng được chứng minh là vượt trội hơn giả dược và có hiệu quả tương đương thuốc metoclopramide trong kiểm soát buồn nôn và nôn sau phẫu thuật [4].

Lợi ích và giới hạn: Hiểu đúng từ phòng thí nghiệm ra đời thực

Từ các kết quả nghiên cứu, có thể thấy gừng và hoạt chất gingerol sở hữu cơ chế chống nôn rõ ràng thông qua hệ thống thụ thể 5-HT3 và điều hòa nhu động ruột [5], [6], [3]. Cơ chế này mang lại hy vọng lớn cho việc hỗ trợ kiểm soát các tác dụng phụ gây nôn mửa nói chung do thuốc đưa lại [7], [3].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận thức rõ giới hạn hiện tại của y học. Đến nay, các tài liệu nghiên cứu mới chỉ tập trung sâu vào buồn nôn và nôn do hóa trị liệu ung thư, nôn sau mổ, và nôn nghén thai kỳ [2], [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nào khảo sát chuyên biệt tác động của gừng đối với triệu chứng nôn do tác dụng phụ của các phác đồ kháng sinh cụ thể.

Hơn nữa, một số nghiên cứu trên người ghi nhận kết quả không hoàn toàn đồng nhất [5], [3]. Lý do một phần bắt nguồn từ tính chất kém bền vững hóa học của các dịch chiết gừng tự nhiên [3]. Hoạt chất gingerol rất dễ bị oxy hóa, dẫn đến hàm lượng thực tế trong mỗi lần sử dụng từ thảo mộc thô có thể biến thiên lớn [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng gừng làm dịu dạ dày

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng nhai một nhánh gừng tươi có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị hoặc loại bỏ tức thì 100% cảm giác nôn nao. Gừng trong y học thực chứng hiện nay chủ yếu được xếp vào nhóm hỗ trợ bổ trợ hoặc thực phẩm có hoạt tính sinh học [2], [8].

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống nước gừng càng đậm đặc, càng cay thì hiệu quả chống nôn càng mạnh. Trên thực tế, gừng thô tươi chứa vị cay nồng đặc trưng; nếu dùng dịch chiết quá đậm đặc lúc bụng đói có thể kích thích niêm mạc dạ dày, gây ợ nóng hoặc rát họng, vô tình làm tình trạng khó chịu ở đường tiêu hóa trầm trọng hơn.

Hiểu lầm khác là tự ý bỏ kháng sinh và chuyển sang chỉ uống trà gừng. Kháng sinh có nhiệm vụ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh theo phác đồ chỉ định, trong khi gừng chỉ giúp hỗ trợ giảm phản xạ nôn gián tiếp [7], [6]. Tuyệt đối không vì buồn nôn mà tự ý dừng uống kháng sinh khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng gừng?

Dù củ gừng được các cơ quan y tế công nhận là an toàn cho sức khỏe và nằm trong danh mục thảo dược phổ biến [2], việc sử dụng liều cao vẫn cần hết sức cẩn trọng ở một số nhóm đối tượng:

  • Người có bệnh lý viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển: Vị cay nồng từ các arylalkane trong gừng tươi có thể gây xót ruột, kích ứng niêm mạc đang tổn thương [6], [2].
  • Người đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc dùng nhiều thuốc cùng lúc: Các hoạt chất trong gừng có hoạt tính sinh học đa dạng (như tác động lên hệ serotonergic, dopaminergic) [4], [7]. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác không mong muốn với các thuốc điều trị sẵn có.
  • Người có tiền sử dị ứng hoặc nhạy cảm với gia vị cay: Cần bắt đầu với lượng rất nhỏ để theo dõi phản ứng đường tiêu hóa.

Gợi ý áp dụng gừng an toàn trong sinh hoạt

Nếu bạn gặp tình trạng nôn nao nhẹ khi uống thuốc kháng sinh, có thể áp dụng gừng tươi một cách điều độ như một biện pháp hỗ trợ tự nhiên:

  • Cách chế biến nhẹ nhàng: Cắt 2 đến 3 lát gừng tươi mỏng, đập dập nhẹ rồi hãm với khoảng 150-200ml nước ấm trong 5-10 phút. Cách làm này giúp chiết xuất một lượng vừa phải gingerol vào nước mà không làm dịch quá cay nồng [4], [6].
  • Thời điểm sử dụng: Tránh uống nước gừng lúc dạ dày hoàn toàn rỗng. Tốt nhất nên nhấp từng ngụm nhỏ nước gừng ấm khoảng 20-30 phút sau khi ăn nhẹ và trước hoặc sau khi uống thuốc theo thời gian khuyến cáo của bác sĩ.
  • Kết hợp dinh dưỡng hợp lý: Giữ chế độ ăn thanh đạm, chia nhỏ bữa ăn thành nhiều lần trong ngày, tránh ăn thức ăn nhiều dầu mỡ hay đồ ngọt đậm khi đường tiêu hóa đang nhạy cảm.

Gừng tươi là loại gia vị quen thuộc mang lại nhiều tiềm năng hỗ trợ đường tiêu hóa nhờ cơ chế ức chế thụ thể serotonin 5-HT3 [1], [6]. Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng cho kháng sinh, sử dụng một lượng nhỏ gừng ấm hợp lý là giải pháp hỗ trợ tại nhà an toàn giúp làm dịu cảm giác nôn nao, nhưng không thay thế chỉ định y khoa của bác sĩ.