Lan kim tuyến từ lâu đã được truyền tai nhau như một vị thuốc quý với nhiều công dụng bồi bổ và hỗ trợ điều trị bệnh. Gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều đồn đoán gán cho loại cây này khả năng "tiêu diệt tế bào ung thư", khiến không ít người bệnh tìm mua với giá đắt đỏ.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện có cho thấy tác dụng ức chế tế bào ung thư mới chỉ dừng lại ở các thí nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) [1]. Chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh lan kim tuyến có thể tiêu diệt khối u hay chữa khỏi bệnh ung thư trên người.
Cơ chế tác động trong phòng thí nghiệm
Lan kim tuyến (tên khoa học là Anoectochilus roxburghii) được biết đến là có các hoạt tính chống oxy hóa, hỗ trợ hạ đường huyết, bảo vệ gan, điều hòa miễn dịch và chống khối u đầy hứa hẹn [1]. Để làm rõ cơ chế, các nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích thành phần hóa học của dịch chiết cây nuôi cấy mô [1].
Phân tích định tính và định lượng cho thấy dịch chiết chứa hàm lượng flavonoid đáng kể, trong đó xác định được ba hợp chất flavonoid chủ yếu là quercetin, kaempferol và isorhamnetin [1]. Dịch chiết này thể hiện tác dụng gây độc tế bào (cytotoxic effect) lên nhiều dòng tế bào ung thư khác nhau trong ống nghiệm, nhưng lại không gây độc cho tế bào nguyên bào sợi bình thường [1].
Khi thử nghiệm sâu hơn trên dòng tế bào ung thư vú MCF7, dịch chiết gây ra hiện tượng tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào ung thư phụ thuộc vào nồng độ [1]. Cơ chế này gắn liền với việc gia tăng tỷ lệ Bax/Bcl-2 và làm giảm điện thế màng ty thể DeltaPsim [1]. Hiện tượng này dẫn tới giải phóng cytochrome c, hoạt hóa caspase-3/7 và caspase-9, đồng thời kích hoạt sự phân cắt PARP, dẫn tế bào ác tính đến cái chết [1].
Bằng chứng khoa học: Giữa ống nghiệm và cơ thể sống
Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá độc tính tế bào trong ống nghiệm cũng như độ an toàn trên động vật của dịch chiết lan kim tuyến nuôi cấy mô [1]. Nghiên cứu này tập trung vào dòng tế bào ung thư vú MCF7 và các dòng tế bào bình thường, đồng thời thử nghiệm độc tính đường uống trên chuột cống Sprague Dawley [1].
Kết quả thử nghiệm độc tính cấp tính qua đường uống trên chuột cống cho thấy không có dấu hiệu tử vong hay triệu chứng ngộ độc nào được ghi nhận ở các mức liều 1000 mg/kg hoặc 5000 mg/kg [1]. Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn, liều dùng lên tới 1000 mg/kg cũng không gây tử vong hay tác dụng phụ bất lợi nào liên quan đến hành vi chung, lượng thức ăn tiêu thụ, thể trọng cũng như trọng lượng tương đối của các cơ quan [1].
Đặc biệt, việc kiểm tra mô bệnh học gan và thận của chuột không phát hiện thay đổi rõ rệt nào [1]. Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng tác dụng gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm của dịch chiết nuôi cấy mô đi kèm với sự an toàn, không có độc tính trong cơ thể chuột cống [1]. Do đó, dịch chiết này được đề xuất xem xét như một ứng viên tiềm năng [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm tế bào và đánh giá độc tính trên động vật gặm nhấm [1]. Nghiên cứu chưa đánh giá hiệu quả thu nhỏ khối u trong cơ thể sống, và hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên bệnh nhân ung thư.
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới điều trị thực tế
Tác dụng gây độc tế bào ung thư trong ống nghiệm không đồng nghĩa với việc uống thảo dược sẽ chữa được bệnh. Đĩa nuôi cấy tế bào là môi trường nhân tạo, nơi hoạt chất tiếp xúc trực tiếp ở nồng độ cao với tế bào ác tính [1]. Khi đi vào cơ thể người qua đường tiêu hóa, các hợp chất flavonoid phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa tại gan và phân bố qua tuần hoàn máu.
Nồng độ hoạt chất thực tế tiếp cận được khối u thường thấp hơn rất nhiều so với liều lượng sử dụng trong ống nghiệm. Hơn nữa, vi môi trường khối u trong cơ thể người vô cùng phức tạp, có khả năng đề kháng và bảo vệ tế bào ác tính khỏi sự tấn công của các tác nhân điều trị.
Do đó, kết quả khả quan từ nghiên cứu năm 2021 mới chỉ là bước khởi đầu trong nghiên cứu dược lý cơ bản [1]. Mọi kết luận khẳng định lan kim tuyến có thể "diệt tế bào ung thư" ở bệnh nhân đều là suy diễn thiếu căn cứ khoa học.
Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng lan kim tuyến có thể thay thế hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật. Việc tự ý bỏ qua phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng khiến người bệnh mất đi giai đoạn can thiệp hiệu quả nhất, làm bệnh tiến triển nặng hơn.
Một quan niệm sai lầm khác là thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể dùng không kiểm soát. Dù thử nghiệm trên chuột cống ở liều 1000 mg/kg và 5000 mg/kg không ghi nhận độc tính cấp, việc sử dụng các chế phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc ở người có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, kim loại nặng hoặc pha trộn tân dược [1].
Ngoài ra, người tiêu dùng thường lầm tưởng rằng cây tự nhiên hay nuôi cấy mô đều có dược tính giống hệt nhau. Trên thực tế, hàm lượng quercetin, kaempferol hay isorhamnetin phụ thuộc rất lớn vào điều kiện thổ nhưỡng, kỹ thuật nuôi cấy và phương pháp chiết xuất [1].
Ai nên thận trọng?
Hiện nay, dữ liệu an toàn và hiệu quả của lan kim tuyến chưa được nghiên cứu đầy đủ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng các chế phẩm từ lan kim tuyến khi chưa có chỉ định y khoa.
Những người đang mắc bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính cần đặc biệt lưu ý. Mặc dù chiết xuất lan kim tuyến không làm thay đổi mô bệnh học gan, thận chuột trong nghiên cứu động vật, việc tương tác giữa các flavonoid với thuốc chuyển hóa qua gan ở người vẫn là vấn đề cần thận trọng [1].
Người bệnh ung thư đang trong giai đoạn hóa trị hoặc xạ trị tuyệt đối không tự ý dùng bổ sung lan kim tuyến. Việc phối hợp không kiểm soát có thể gây tương tác thuốc, làm giảm hiệu lực của phác đồ điều trị chính hoặc tăng gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể.
Sử dụng lan kim tuyến đúng cách
Nếu sử dụng lan kim tuyến như một loại thảo mộc hỗ trợ nâng cao thể trạng, người dùng cần lựa chọn nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm định chất lượng để tránh tạp chất và nấm mốc. Không mua các sản phẩm quảng cáo thổi phồng công dụng chữa bệnh ung thư với giá cao bất thường.
Về liều lượng, do chưa có quy chuẩn liều dùng trị liệu trên người từ các thử nghiệm lâm sàng, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, mang tính chất như một loại trà bồi bổ. Tuyệt đối không lạm dụng hoặc dùng các dạng chiết xuất cô đặc không rõ hàm lượng.
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm nào từ lan kim tuyến, người dùng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng, đặc biệt khi cơ thể đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc phối hợp.
Tóm lại, dịch chiết lan kim tuyến chứa các flavonoid tiềm năng có khả năng gây độc tế bào ung thư trong môi trường ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm tế bào đến điều trị thực tế là khoảng cách rất xa. Người bệnh cần giữ vững tâm lý tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa hiện đại và xem các loại thảo mộc chỉ là yếu tố hỗ trợ nâng cao sức khỏe thông thường.
