Nhiều người dân thường có thói quen thu hái các loại dây leo rừng như lân tơ uyn mang về chặt nhỏ, phơi khô rồi ngâm rượu đặc hoặc sắc nước uống để bồi bổ, chữa đau nhức xương khớp. Không ít người tin rằng rượu càng nặng độ thì càng "rút" hết chất bổ từ dược liệu. Liệu phương pháp chiết xuất bằng rượu hay sắc nước an toàn hơn cho sức khỏe người sử dụng?

Xét về mặt khoa học chiết xuất và độc học, việc sắc nước đun sôi truyền thống mang lại mức độ an toàn cao hơn nhiều so với việc tự ý ngâm rượu. Rượu đóng vai trò là một dung môi hữu cơ phân cực yếu, có khả năng hòa tan hàng loạt độc tố tự nhiên và các tạp chất hữu cơ khó tan trong nước.

Hiểu về lân tơ uyn và thói quen ngâm rượu tùy tiện

Lân tơ uyn là tên gọi dân gian của một số loài thực vật thuộc chi Rhaphidophora (họ Ráy - Araceae), điển hình như Rhaphidophora decursiva hay Rhaphidophora korthalsii. Trong đời sống hàng ngày, người dân thường sử dụng thân và lá cây này theo kinh nghiệm truyền miệng để điều trị khối u, viêm nhiễm hoặc các bệnh lý cơ xương khớp.

Hai phương pháp chế biến phổ biến nhất là sắc lấy nước uống hoặc ngâm trực tiếp vào rượu trắng có nồng độ cồn cao trong nhiều tháng. Tuy nhiên, ít người hiểu rằng mỗi loại dung môi chiết xuất sẽ kéo theo các nhóm chất hóa học hoàn toàn khác nhau từ cùng một mô thực vật.

Thói quen "thấy cây thuốc là ngâm rượu" tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Khi ngâm rượu, cồn ethanol hoạt động như một dung môi hữu cơ phá vỡ màng tế bào thực vật, kéo theo cả những hoạt chất có dược tính mạnh lẫn các chất độc nội sinh mà bình thường nước lã không hòa tan được.

Bản chất dung môi: Tại sao rượu dễ kéo độc chất?

Nước và rượu có tính chất hóa học rất khác nhau khi đóng vai trò làm dung môi hòa tan. Nước là dung môi phân cực mạnh, khi sắc đun sôi thường chỉ chiết xuất các hợp chất tan trong nước như đường, polysaccharide, axit amin và một số glycoside phân cực.

Ngược lại, rượu chứa ethanol là dung môi hữu cơ có thể hòa tan tốt các hợp chất kém phân cực hoặc không phân cực. Nhiều nghiên cứu khoa học cơ bản về môi trường và hóa phân tích cho thấy các dung môi hữu cơ khác nhau mang lại khả năng phân tách độc chất vượt trội so với nước thường. Cụ thể, các dung dịch cồn hữu cơ như butanol hay methanol có khả năng hòa tan và kéo các hợp chất hữu cơ độc hại ra khỏi mẫu thử cao gấp nhiều lần so với nước [1], [2].

Khi sử dụng dung môi hữu cơ hoặc cồn, các chất độc sinh học tự nhiên, nhựa cây, hợp chất este vòng hoặc độc tố vi nấm bám trên thân cây dễ dàng bị phân tách và hòa lẫn vào dịch chiết [3], [2]. Điều này giải thích vì sao cùng một loại thảo dược, uống nước sắc có thể êm dịu nhưng uống rượu ngâm lại dễ gây ngộ độc cấp tính, kích ứng tiêu hóa hoặc tổn thương gan.

Bằng chứng khoa học về chiết xuất chi Lân tơ uyn

Các nghiên cứu dược lý học hiện đại đã phân tích thành phần hóa học của các loài thuộc chi Lân tơ uyn (Rhaphidophora). Kết quả cho thấy trong cây có chứa những hợp chất sở hữu hoạt tính sinh học cực mạnh, đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt khi chiết xuất.

Nghiên cứu công bố năm 2002 về các tác nhân chống sốt rét từ thực vật đã tiến hành phân lập dịch chiết từ lá và thân khô của loài Rhaphidophora decursiva [3]. Kết quả nghiên cứu xác định được hợp chất roridin E từ các phân đoạn chiết xuất của loài cây này [3]. Roridin E thuộc nhóm macrocyclic trichothecene sesquiterpenoid, có hoạt tính ức chế sinh trưởng của ký sinh trùng Plasmodium falciparum với giá trị nồng độ ức chế tối thiểu IC50 ở mức cực thấp, dưới 1 ng/ml [3].

Trichothecene là nhóm hợp chất có độc tính tế bào rất mạnh. Việc ngâm rượu nồng độ cao trong thời gian dài có thể làm tăng khả năng hòa tan các sesquiterpenoid độc tính này vào dung dịch uống [3]. Khi người dùng uống rượu ngâm lân tơ uyn mà không định lượng được hàm lượng roridin E hay các sesquiterpenoid liên quan, nguy cơ ngộ độc tế bào là hoàn toàn có cơ sở khoa học.

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2007, các nhà khoa học đã khảo sát dịch chiết methanol (cồn) của loài Rhaphidophora korthalsii [4]. Thử nghiệm in vitro cho thấy dịch chiết methanol kích thích sự tăng sinh tế bào đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) của người sau 48 giờ và 72 giờ [4]. Khi PBMC được tiền xử lý với dịch chiết cồn của Rhaphidophora korthalsii, hoạt tính gây độc tế bào miễn dịch đối với dòng tế bào ung thư biểu mô tế bào gan người (HepG2) đạt mức 44,87 ± 6,06% ở thử nghiệm MTT và 51,51 ± 3,85% ở xét nghiệm nhuộm Annexin V [4].

Dù nghiên cứu trên tế bào cho thấy tiềm năng điều hòa miễn dịch, nó cũng khẳng định rằng dịch chiết dạng cồn hữu cơ từ cây lân tơ uyn làm thay đổi mạnh mẽ chức năng sinh học và hoạt hóa tế bào máu người [4]. Các tác động này chưa được thử nghiệm lâm sàng đầy đủ trên người sống để chứng minh tính an toàn khi uống trực tiếp dịch cồn ngâm lân tơ uyn.

Nguy cơ thôi nhiễm độc chất và tạp chất từ bình ngâm

Không chỉ hòa tan các chất nội sinh của cây, việc tự ý ngâm rượu lân tơ uyn trong các dụng cụ không đạt chuẩn còn đối mặt với rủi ro thôi nhiễm hóa chất độc hại từ bên ngoài. Rất nhiều gia đình có thói quen tận dụng các bình nhựa, can nhựa tái chế hoặc bình thủy tinh kém chất lượng gắn vòi nhựa để ngâm rượu thuốc.

Nghiên cứu công bố năm 2014 về thiết bị y tế đã chỉ ra rằng hỗn hợp ethanol và nước (tương tự như thành phần rượu ngâm) là dung môi chiết xuất mạnh, làm giải phóng một lượng lớn di-(2-ethylhexyl)phthalate (DEHP) từ nhựa polyvinyl chloride (PVC) [5]. Nồng độ thu hồi DEHP khi dùng hỗn hợp ethanol/nước đạt từ 89,6% đến 101,5% [5].

DEHP là chất làm dẻo phổ biến, đã được chứng minh trong các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật là gây ra nhiều tác động bất lợi, nổi bật nhất là độc tính trên gan và gây teo tinh hoàn [5]. Rượu nặng ngâm lâu ngày trong bình nhựa chứa PVC sẽ hòa tan chất dẻo DEHP vào rượu, người uống vô tình nạp trực tiếp độc chất tích tụ vào cơ thể. Đối với phương pháp sắc nước, nhiệt độ cao diễn ra trong ấm đất hoặc nồi kim loại, hạn chế tối đa nguy cơ dung môi hữu cơ hòa tan các chất dẻo độc hại như DEHP.

Mặt khác, các nghiên cứu chiết xuất hóa học cho thấy dung môi hữu cơ có khả năng trích xuất các hợp chất hydrocacbon thơm đa vòng (PAH) và nhiều chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy bám dính trên bề mặt nguyên liệu tốt hơn nhiều so với nước cất [2]. Nếu dược liệu lân tơ uyn thu hái ven đường, đất ô nhiễm, việc ngâm rượu sẽ hòa tan cả các chất ô nhiễm hữu cơ này vào rượu thuốc [6], [2].

Sắc nước: Tại sao an toàn hơn cho người dùng?

So sánh trực diện giữa sắc nước và ngâm rượu, sắc nước truyền thống thể hiện nhiều ưu điểm vượt trội về độ an toàn. Khi sắc nước, dung môi chỉ là nước sạch đun sôi ở nhiệt độ khoảng 100 độ C.

Nhiệt độ sôi kéo dài trong quá trình sắc nước giúp làm biến tính hoặc phân hủy một phần các phân tử protein lạ, enzym độc hoặc các hợp chất hữu cơ kém bền nhiệt. Đồng thời, các chất có độc tính tế bào thuộc nhóm lipid khó tan, sesquiterpenoid kém phân cực như roridin E sẽ bị hạn chế hòa tan vào nước [3]. Chúng phần lớn nằm lại trong bã dược liệu và bị loại bỏ sau khi lọc.

Nước đun sôi cũng không làm phát sinh độc tính từ cồn và không hòa tan các chất phụ gia nhựa DEHP nguy hiểm như dung môi cồn ethanol [5]. Do đó, dịch sắc nước có biên độ an toàn rộng hơn, ít gây kích ứng niêm mạc dạ dày và giảm áp lực chuyển hóa giải độc lên gan, thận so với dịch ngâm cồn.

Những ai tuyệt đối nên thận trọng?

Dù dùng ở dạng sắc nước hay rượu ngâm, lân tơ uyn vẫn là một dược liệu có hoạt tính sinh học mạnh trên tế bào miễn dịch và chứa các hoạt chất có khả năng gây độc tế bào [3], [4]. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

Người mắc bệnh lý về gan như xơ gan, viêm gan B, C hoặc men gan cao không được dùng rượu ngâm lân tơ uyn. Ethanol kết hợp với các chất chuyển hóa qua gan sẽ làm trầm trọng thêm tổn thương tế bào gan. Nhóm này cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi uống nước sắc.

Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nên tránh dùng dịch chiết lân tơ uyn vì nguy cơ gây kích thích đường tiêu hóa.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không tự ý sử dụng bất kỳ dạng chế phẩm nào từ lân tơ uyn. Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của loài cây này trên các đối tượng nhạy cảm trên; các dữ liệu hiện có chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào in vitro và ký sinh trùng [3], [4].

Người đang điều trị bệnh nền bằng thuốc tây cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác thuốc bất lợi, nhất là khi dịch chiết cồn của cây có khả năng kích thích tăng sinh tế bào miễn dịch PBMC [4].

Áp dụng thực tế: Dùng đúng cách để bảo vệ sức khỏe

Để đảm bảo an toàn khi sử dụng các bài thuốc dân gian từ cây lân tơ uyn, người dân nên thay đổi thói quen dùng thuốc tùy tiện bằng việc tuân thủ các nguyên tắc khoa học cơ bản.

Ưu tiên lựa chọn dạng sắc nước thay vì ngâm rượu. Khi sắc, chỉ sử dụng nồi đất, nồi sứ hoặc ấm đun thủy tinh chuyên dụng; tuyệt đối không dùng dụng cụ chứa nhựa hoặc kim loại rỉ sét để tránh phản ứng hóa học bất lợi.

Chỉ sử dụng thảo dược có nguồn gốc rõ ràng, đã qua sơ chế sạch sẽ nhằm loại bỏ đất cát và chất ô nhiễm bám dính. Không hái cây mọc hoang dã ở những vùng đất nghi ngờ ô nhiễm hóa chất hay bãi thải.

Uống với liều lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, không tự ý tăng liều hay sắc quá đặc. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, chóng mặt hay phát ban, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Lân tơ uyn là cây thuốc dân gian chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp như trichothecene hay các phân đoạn kích hoạt miễn dịch [3], [4]. Việc tự ý ngâm rượu thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ hòa tan độc chất nội sinh và thôi nhiễm hóa chất độc hại [3], [5]. Do đó, dạng sắc nước truyền thống luôn là giải pháp an toàn hơn hẳn cho sức khỏe. Người dân tuyệt đối không nên xem rượu ngâm dược liệu là thần dược, cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi sử dụng.