Nhiều người bắt đầu chế độ ăn DASH với kỳ vọng chỉ số huyết áp sẽ nhanh chóng hạ về mức an toàn. Thế nhưng, không ít trường hợp ghi nhận huyết áp hầu như không suy chuyển dù đã tích cực bổ sung rau xanh, trái cây và sữa ít béo mỗi ngày. Điều này tạo ra tâm lý băn khoăn liệu bản thân có thực hiện sai cách hay chế độ ăn này vốn không phát huy hiệu quả như mong đợi.
Thực tế, nguyên nhân khiến huyết áp không giảm khi áp dụng DASH thường bắt nguồn từ sự khác biệt sinh học về mức nhạy cảm với muối của từng cá nhân, lượng natri ngầm vẫn còn tồn đọng trong thực phẩm và chế độ ăn chưa kiểm soát chặt chẽ lượng muối tiêu thụ. DASH giàu dưỡng chất nhưng nếu hàm lượng muối đưa vào cơ thể vẫn cao, huyết áp sẽ rất khó giảm [2, 6].
Mức độ nhạy cảm muối khác nhau ở từng cơ thể
Một trong những lý do hàng đầu khiến huyết áp không biến chuyển nằm ở đặc tính nhạy cảm muối của mỗi cá thể. Trong quần thể chung, mối liên hệ giữa lượng muối tiêu thụ và huyết áp thực tế chỉ ở mức độ khiêm tốn [1]. Thay đổi lượng muối ăn vào có thể tạo ra đáp ứng huyết áp rất khác nhau giữa người này và người khác [2, 8].
Những người thuộc nhóm "nhạy cảm với muối" sẽ ghi nhận huyết áp dao động mạnh khi tăng hoặc giảm lượng natri trong khẩu phần [1, 8]. Ngược lại, những người thuộc nhóm "kháng muối" thường có mức biến thiên huyết áp rất ít, thậm chí hầu như không đổi trước sự thay đổi của lượng natri nạp vào [1, 2, 8].
Mức độ nhạy cảm này chịu sự chi phối của nhiều yếu tố như di truyền, chủng tộc, độ tuổi, cân nặng và các bệnh lý đi kèm như tăng huyết áp, tiểu đường, suy thận [1, 8]. Ngoài ra, các yếu tố sinh lý như béo bụng, ngưng thở khi ngủ, tình trạng kháng insulin và hiện tượng huyết áp không hạ vào ban đêm cũng gắn liền với kiểu hình nhạy cảm muối [2]. Do đó, người kháng muối khi chỉ áp dụng DASH thông thường mà không hạ natri xuống mức thấp có thể thấy huyết áp thay đổi không đáng kể [3].
Cơ chế sinh học tác động đến huyết áp
Huyết áp chịu tác động trực tiếp từ hoạt động của hệ thần kinh, nội tiết và phản ứng mạch máu. Sự suy giảm hoạt động của hệ renin-angiotensin-aldosterone, khiếm khuyết trong biểu hiện peptide lợi niệu tâm nhĩ, suy giảm độ nhạy của phản xạ thụ thể áp lực xoang cảnh, cùng rối loạn chức năng nội mô và vận chuyển ion là những mắt xích sinh lý dẫn đến tình trạng nhạy cảm muối [1, 3].
Khi lượng muối đưa vào quá cao ở nhóm nhạy cảm, cơ thể sinh ra phản ứng căng thẳng oxy hóa và viêm mạch máu [2, 8]. Những biến đổi này dẫn tới tình trạng tăng độ cứng động mạch chủ, phì đại thất trái và rối loạn chức năng tâm trương thất [2, 8].
Chế độ ăn DASH hỗ trợ giảm áp lực mạch máu nhờ cung cấp hàm lượng dồi dào kali, canxi, vitamin D, chất chống oxy hóa và axit amin L-arginine [3, 4]. L-arginine tham gia cải thiện tình trạng kháng insulin, tăng cường oxit nitric, giảm mức angiotensin II, giảm căng thẳng oxy hóa và làm giảm sức cản mạch máu ngoại vi [4]. Chế độ ăn DASH cũng giúp làm tăng độ dốc của đường cong bài niệu áp lực, từ đó làm giảm mức độ nhạy cảm với muối của cơ thể [1]. Tuy nhiên, nếu lượng natri nạp vào không được hạ thấp tương ứng, phản ứng stress oxy hóa và áp lực thành mạch vẫn tiếp tục diễn ra ở nhóm nhạy cảm [3].
Bằng chứng từ các can thiệp lâm sàng
Tác động phối hợp giữa cấu trúc bữa ăn DASH và mức độ cắt giảm muối đã được làm sáng tỏ qua nhiều nghiên cứu can thiệp.
Một nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng theo dõi 60 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát trong 2 tháng, chia thành 2 nhóm: 30 người theo chế độ ăn DASH cá nhân hóa và 30 người theo chế độ ăn không muối [5]. Kết quả sau 2 tháng cho thấy, huyết áp tâm trương không có sự khác biệt giữa hai nhóm, nhưng huyết áp tâm thu ở nhóm ăn không muối đạt 121,03 +- 9,73 mm Hg, thấp hơn đáng kể so với mức 126,81 +- 8,91 mm Hg của nhóm ăn DASH [5]. Đáng chú ý, lượng natri nạp vào ở nhóm DASH tại thời điểm cuối tháng thứ nhất lại cao hơn nhóm ăn không muối, gợi ý rằng nếu chỉ ăn DASH mà không hạn chế muối chặt chẽ thì hiệu quả hạ huyết áp tâm thu sẽ bị hạn chế [5].
Một thử nghiệm lâm sàng can thiệp trên 19 tình nguyện viên kéo dài qua 3 giai đoạn, mỗi giai đoạn 3 tuần: ăn chế độ thông thường ít rau quả (khoảng 120 mmol Na+/ngày), ăn DASH (khoảng 120 mmol Na+/ngày) và ăn DASH natri thấp (60 mmol Na+/ngày) [3]. Mức nhạy cảm muối được định nghĩa là huyết áp tâm thu giảm từ 5 mmHg trở lên khi chuyển từ DASH sang DASH natri thấp [3]. Kết quả ở 9 người nhạy cảm muối, huyết áp tâm thu trên chế độ DASH natri thấp đạt 111,0 +- 2,0 mmHg, thấp hơn rõ rệt so với mức 118,0 +- 2,2 mmHg khi ăn DASH thông thường và 122,3 +- 2,7 mmHg ở chế độ ít rau quả [3]. Chỉ số F2-isoprostanes trong nước tiểu (chất chỉ thị stress oxy hóa) và chỉ số gia tăng động mạch chủ (đo lường độ cứng mạch máu) ở nhóm nhạy cảm muối cũng giảm rõ rệt khi ăn DASH natri thấp [3]. Trái lại, ở 10 người kháng muối, huyết áp tâm thu trên chế độ DASH natri thấp là 115,7 +- 1,8 mmHg, không thấp hơn so với mức 113,0 +- 1,6 mmHg khi ăn DASH [3].
Nghiên cứu thử nghiệm DASH-Sodium thực hiện trên các đối tượng ăn chế độ DASH hoặc chế độ ăn điển hình của Mỹ, trong đó mỗi chế độ được chia thành 3 mức natri: cao, trung bình và thấp trong 30 ngày mỗi đợt [6]. Kết quả ghi nhận ở cả hai chế độ ăn, mức natri thấp hơn đều mang lại huyết áp thấp hơn [6].
Nghiên cứu trên 103 người tham gia thử nghiệm DASH-Sodium thực hiện chế độ ăn kiểm soát chứa natri cao (mục tiêu 150 mmol natri/ngày) hoặc natri thấp (50 mmol natri/ngày) trong gần 30 ngày đã phân tích các chất chuyển hóa trong nước tiểu 24 giờ [7]. Phân tích phát hiện sự liên quan có ý nghĩa giữa bài tiết beta-aminoisobutyric acid, cystine, citrulline, homocysteine, lysine với huyết áp tâm thu, và cystine với huyết áp tâm trương [7]. Trên mô hình động vật, chuột cống Dahl nhạy cảm muối khi được điều trị bằng beta-aminoisobutyric acid đã giảm đáng kể tình trạng tăng huyết áp do ăn nhiều muối [7].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Dù các can thiệp khẳng định vai trò của việc hạn chế muối cùng chế độ ăn, bằng chứng hiện tại vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Các thử nghiệm lâm sàng chi tiết phân nhóm nhạy cảm muối và đo lường dấu ấn sinh học mạch máu thường có cỡ mẫu tương đối nhỏ, điển hình như nghiên cứu đo F2-isoprostanes chỉ gồm 19 người [3], hoặc nghiên cứu chuyển hóa nước tiểu gồm 103 người [7].
Bên cạnh đó, việc xác định một người là nhạy cảm muối hay kháng muối trong thực hành lâm sàng thông thường vẫn gặp khó khăn, chưa có xét nghiệm phổ quát ngoài các nghiên cứu chuyên sâu [7]. Một số kết quả về chất chuyển hóa như tác dụng hạ áp của beta-aminoisobutyric acid mới chỉ được kiểm chứng trên chuột cống Dahl, chưa có thử nghiệm điều trị can thiệp trực tiếp hợp chất này trên cơ thể người [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng DASH
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần tuân thủ khẩu phần nhiều rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt của DASH là huyết áp sẽ tự động hạ [4, 7]. Tuy nhiên, nếu chỉ tăng cường thực phẩm bổ dưỡng mà quên kiểm soát natri, hiệu quả giảm huyết áp sẽ bị suy giảm rõ rệt [6, 7].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng việc không nêm thêm muối vào món ăn đã là đủ. Lượng natri trong chế độ ăn hàng ngày không chỉ đến từ muối hạt nêm nếm trực tiếp mà còn ẩn chứa rất nhiều trong các loại thực phẩm chế biến sẵn, nước sốt công nghiệp [6]. Ngoài ra, chế độ ăn kiểu phương Tây với hàm lượng cao chất béo bão hòa, đường sucrose, fructose và tiêu thụ nhiều rượu có thể làm trầm trọng thêm các biến đổi huyết áp do nhạy cảm muối [8].
Những nhóm đối tượng cần thận trọng
Kiểu hình nhạy cảm với muối xuất hiện phổ biến hơn ở người lớn tuổi, người có bệnh tăng huyết áp từ trước, người béo bụng, người mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ, kháng insulin và người bị suy thận mạn tính [2]. Những cá nhân thuộc nhóm này dễ gặp phải tổn thương cơ quan đích như phì đại cơ tim, cứng mạch máu nếu lượng natri nạp vào duy trì ở mức cao [2].
Tuy nhiên, người có nhiều bệnh nền phối hợp, bệnh nhân suy tim hoặc suy thận nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi đột ngột lượng muối hay áp dụng các chế độ dinh dưỡng mới [1, 8]. Việc điều chỉnh chế độ ăn cần được cá nhân hóa và theo dõi sát sao, không tự ý ngưng các thuốc hạ áp đang điều trị nếu chưa có chỉ định y khoa.
Gợi ý áp dụng chế độ ăn vào thực tế
Để tối ưu hóa hiệu quả của chế độ ăn DASH, việc phối hợp giữa lựa chọn thực phẩm và cắt giảm natri là bước đi mang tính quyết định [2, 6].
Khẩu phần ăn cần ưu tiên rau củ quả, sữa ít béo, ngũ cốc nguyên hạt, thịt gia cầm, cá và các loại hạt để cung cấp đầy đủ protein giàu L-arginine, kali, canxi và các chất chống oxy hóa [3, 4]. Cần kiểm soát lượng natri chặt chẽ thay vì chỉ tập trung vào việc ăn gì; mục tiêu natri thấp trong các thử nghiệm hiệu quả là khoảng 50 - 60 mmol/ngày [2, 5].
Hạn chế tối đa các thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa, đường tinh luyện và giảm tiêu thụ rượu bia để tránh kích hoạt tính nhạy cảm muối [8]. Chú ý đọc nhãn thực phẩm để nhận diện lượng natri ẩn trong các đồ hộp và thực phẩm chế biến sẵn. Duy trì việc theo dõi huyết áp hàng ngày tại nhà để đánh giá mức độ đáp ứng của bản thân trước các điều chỉnh về khẩu phần [5].
Chế độ ăn DASH là giải pháp khoa học hỗ trợ kiểm soát huyết áp nhưng cần được áp dụng đồng bộ với việc hạn chế nghiêm ngặt lượng muối [2, 6, 7]. Hiệu quả hạ áp phụ thuộc vào mức nhạy cảm muối sinh học của từng cá nhân và sự loại bỏ natri ẩn trong thực đơn hàng ngày [1, 2]. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tim mạch bền vững.
