Nhiều nhóm mạng xã hội gần đây lan truyền tin đồn rễ mận rừng (các loài thuộc chi Rhamnus) đun nước uống làm tiêu khối u, chữa khỏi ung thư. Người bệnh hoang mang tìm mua dược liệu truyền tai, bỏ dở điều trị chuẩn. Thực tế khoa học có chứng minh điều này?
Câu trả lời ngắn gọn: Lời đồn rễ mận rừng làm tiêu khối u trên người là ngộ nhận hoàn toàn. Các nghiên cứu hiện có mới dừng lại ở mức thử nghiệm hóa chất chiết xuất trên tế bào cô lập trong ống nghiệm, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng điều trị bệnh nhân, trong khi việc tự ý uống rễ cây này dài ngày tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc suy thận nặng.
Hiểu đúng về hoạt tính trong ống nghiệm
Cần phân biệt rõ: tiêu diệt tế bào ung thư trong đĩa thí nghiệm hoàn toàn khác với việc uống thảo dược để chữa ung thư trong cơ thể người. Khi thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), các nhà khoa học tách chiết hợp chất tinh khiết rồi nhỏ trực tiếp nồng độ đậm đặc lên cụm tế bào nuôi cấy nhân tạo. Tế bào trong đĩa không có gan chuyển hóa, không có thận đào thải, không có hàng rào miễn dịch bảo vệ.
Khi con người uống nước sắc rễ cây qua đường tiêu hóa, các hoạt chất bị dịch vị dạ dày, men tiêu hóa phá hủy hoặc biến đổi. Nồng độ ngấm vào máu thường rất thấp, không đủ tới khối u. Đồng thời, các độc chất đi kèm trong cây rừng tự nhiên chưa qua tinh chế sẽ tích tụ tại gan và thận, gây tổn thương tạng trước khi kịp tác động lên khối u.
Nghiên cứu chiết xuất rễ mận rừng nói gì?
Khoa học thế giới từng phân tích thành phần hóa học của chi mận rừng (Rhamnus). Một nghiên cứu năm 2021 phân lập các hợp chất flavonoid từ rễ cây mận rừng Rhamnus disperma [1]. Bằng các phương pháp sắc ký, các nhà khoa học thu được ba hợp chất O-methylated flavonoid gồm 5,4'-dihydroxy-3,6,7-tri-O-methyl flavone (penduletin) (1), 5,3'-dihydroxy-3,6,7,4',5'-penta-O-methyl flavone (2), 5-hydroxy-3,6,7,3',4',5'-hexa-O-methyl flavone (3) [1]. Ngoài ra còn chiết được bốn flavonoid glycoside và một benzyl glucoside [1].
Khi thử nghiệm độc tính tế bào trong ống nghiệm, hợp chất số 1 (penduletin) cho thấy hoạt tính ức chế mạnh trên ba dòng tế bào ung thư: ung thư vú MCF 7 (IC50 là 2,17 microM), ung thư buồng trứng A2780 (IC50 là 0,53 microM) và ung thư đại trực tràng HT29 (IC50 là 2,16 microM) [1]. Hợp chất này có độ chọn lọc cao hơn từ 2 đến 9 lần đối với các dòng tế bào ung thư so với nguyên bào sợi phổi bình thường của thai nhi người (MRC5), đồng thời làm tăng gấp đôi tỷ lệ tế bào MCF 7 chết theo chu trình (apoptosis) và làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G1 [1]. Khi acetyl hóa hợp chất 3 thành hợp chất số 9, chất này thể hiện hoạt tính ức chế dòng MCF 7 và HT29 với IC50 lần lượt là 2,19 microM và 3,18 microM, độc hơn 6 đến 8 lần đối với tế bào ung thư so với tế bào thường MRC5 [1].
Một nghiên cứu sàng lọc năm 2023 trên 76 loài thực vật thu thập tại Andalusia (Tây Ban Nha) cũng ghi nhận chiết xuất từ loài mận rừng Rhamnus alaternus L. cùng một số thực vật khác có tính độc tế bào chọn lọc trên dòng tế bào ung thư phổi A549 khi so với tế bào biểu mô không ác tính HaCaT [2]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ mang tính sàng lọc mẫu thực vật ban đầu nhằm tìm nguồn phân lập thuốc mới [2].
Giới hạn nghiên cứu và thực tế trên người
Các dữ liệu trên chỉ cho thấy rễ mận rừng chứa một số chất tinh khiết có khả năng ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm [1]. Đây là bước sơ khởi thường thấy trong nghiên cứu dược liệu học tự nhiên. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh ung thư đối với rễ mận rừng hay các hoạt chất chiết từ loài cây này.
Ngoài ra, việc dùng dung môi hóa học và máy móc hiện đại (HPLC, NMR, MS) để bóc tách một phân tử tinh khiết khác xa với việc đào rễ cây về băm nhỏ, phơi khô rồi sắc uống [1]. Nước sắc thủ công chứa hỗn hợp tạp chất, không kiểm soát được nồng độ penduletin hay các flavonoid, do đó không thể mang lại tác dụng ức chế tế bào như trong phòng thí nghiệm.
Nguy hiểm khôn lường từ việc uống rễ mận rừng
Tự ý uống nước sắc rễ mận rừng không giúp khỏi ung thư mà còn dẫn tới ngộ độc nghiêm trọng. Một báo cáo y khoa được tổng hợp năm 2021 ghi nhận trường hợp thực tế: năm 2015, một người đàn ông tại Tunisia bị chẩn đoán suy thận cấp và tiêu cơ vân do ngộ độc sau khi uống dung dịch rễ mận rừng Rhamnus alaternus hàng ngày kéo dài suốt 6 tháng [3].
Nghiên cứu về độc tính của các phần trên cây Rhamnus alaternus ghi nhận: chiết xuất từ rễ cây có độc tính tế bào cao hơn so với chiết xuất từ lá khi thử nghiệm trên dòng tế bào bệnh bạch cầu tủy mạn tính ở người K562 và bạch cầu dòng lympho L1210 ở chuột [3]. Việc sử dụng thảo dược chứa độc tính chưa được loại bỏ liên tục qua đường uống sẽ khiến các chất độc lắng đọng, hủy hoại tế bào cơ và gây tắc nghẽn, suy sụp chức năng lọc của thận [3].
Hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Nhiều người lầm tưởng "thuốc Nam lành tính, cây mọc tự nhiên không có tác dụng phụ". Trường hợp suy thận do uống rễ mận rừng nêu trên là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo dược tự nhiên hoàn toàn có thể gây suy đa tạng nguy hiểm [3].
Ngộ nhận thứ hai là đồng nhất khái niệm "nghiên cứu thấy diệt tế bào ung thư" với "chữa được bệnh ung thư". Một chất diệt được tế bào ung thư trong ống nghiệm cần trải qua hàng chục năm nghiên cứu an toàn trên động vật, thử nghiệm pha 1, pha 2, pha 3 trên người trước khi được công nhận là thuốc. Hàng ngàn hợp chất có hoạt tính in vitro rất mạnh nhưng thất bại khi thử trên cơ thể sống vì độc tính quá cao hoặc bị phân hủy tức thì.
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Bệnh nhân đang được chẩn đoán mắc các khối u ác tính hoặc bệnh mạn tính tuyệt đối không uống nước sắc rễ mận rừng để điều trị bệnh. Việc tự ý uống rễ cây có thể làm hỏng chức năng thận, cản trở phác đồ điều trị chuẩn khoa học [3].
Người có tiền sử bệnh thận, suy gan, rối loạn chức năng bài tiết càng phải tránh xa các loại nước sắc rễ cây không rõ nguồn gốc. Độc tính từ rễ mận rừng có thể đẩy nhanh tiến trình suy thận giai đoạn cuối [3]. Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em không sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Đối với các loài mận rừng nói chung, người dân không tự ý thu hái thân, rễ để làm thuốc trị bệnh hay bồi bổ sức khỏe. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường nghi ngờ khối u, người bệnh cần tới cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm mô bệnh học chính xác.
Bệnh nhân ung thư cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa ung bướu (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị, điều trị đích). Nếu muốn sử dụng thêm bất kỳ loại trà, thảo dược hỗ trợ nào, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc và bảo vệ chức năng gan, thận.
Lời đồn rễ mận rừng chữa khỏi u ác tính là thông tin vô căn cứ, dễ gây hậu quả nghiêm trọng. Người bệnh cần giữ vững tâm lý tỉnh táo, tiếp cận thông tin khoa học kiểm chứng, không đánh đổi sức khỏe và tính mạng bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được y học công nhận.
