Nhiễm ký sinh trùng đường ruột, đặc biệt là sán dây hay sán xơ mít, từng là nỗi ám ảnh lớn trong y học cổ truyền lẫn đời sống thường ngày. Khi điều kiện vệ sinh còn hạn chế, nhiều người tìm đến các cây thuốc dân gian để tẩy sổ giun sán ra khỏi cơ thể [1]. Trong số các thảo dược được lưu truyền rộng rãi ở Đông Á và Đông Âu, long nha thảo thường xuyên được nhắc tới như một vị thuốc trị ký sinh trùng tiêu biểu [1].

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học xác thực hay không, và hoạt chất nào chịu trách nhiệm cho tác dụng diệt sán? Các bằng chứng tổng quan hiện nay xác nhận rằng long nha thảo có lịch sử điều trị ký sinh trùng, nhưng dữ liệu lâm sàng hiện đại còn nhiều khoảng trống và tiềm ẩn nguy cơ nếu người dân tự ý sử dụng [1], [2].

Long nha thảo và ứng dụng trị ký sinh trùng trong y học cổ truyền

Long nha thảo, tên khoa học là Agrimonia pilosa Ledeb., thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) [1], [2]. Cây này là dạng cỏ sống nhiều năm, phân bố tự nhiên ở các khu vực Đông Á, Trung Âu và vùng thuộc Liên Xô cũ [2]. Cây thường có chiều dài thân từ 50 đến 100 cm, bao phủ bởi lớp lông trắng [2]. Đoạn thân dưới màu nâu đỏ, hình trụ với đường kính khoảng 4 đến 6 mm, trong khi phần trên màu nâu xanh, có khía rãnh dọc [2]. Thân cây rỗng, nhẹ, giòn và rất dễ bẻ gãy [2].

Lá của long nha thảo là lá kép lông chim lẻ mọc so le, màu xanh đậm, bề mặt nhăn nheo và xoăn cuộn [2]. Trên trục lá có các lá chét kích thước to nhỏ xen kẽ nhau [2]. Các lá chét trên cùng thường có kích thước lớn, hình bầu dục hoặc bầu dục dài, đỉnh nhọn, gốc hình nêm và mép khía răng cưa [2]. Khi cây bước vào giai đoạn nở hoa, người dân thường thu hái toàn cây rồi đem phơi hoặc sấy khô để tích trữ dùng dần [1].

Trong y học cổ truyền phương Đông, long nha thảo là một vị thuốc đa năng [1], [2]. Dược liệu này từ lâu đã được giới thiệu để chủ trị đau họng, đau bụng, nhức đầu, lỵ ra chất nhầy, tiết dịch lẫn máu hoặc khí hư trắng, bệnh chàm và đặc biệt là tẩy giun sán [1]. Ngoài ra, y thư cổ còn ghi nhận công dụng của cây đối với các chứng tiêu chảy, lỵ, nhiễm trùng roi âm đạo và khối u [2].

Thành phần hóa học và nhóm chất agrimophol

Kể từ thập niên 1950, các nhà khoa học đã bắt đầu tiến hành hàng loạt nghiên cứu thực nghiệm nhằm bóc tách thành phần hóa sinh của long nha thảo [1]. Cho đến nay, hơn 160 chất chuyển hóa thứ cấp đã được phân lập và xác định cấu trúc từ loài cây này [1]. Ở một báo cáo tổng quan khác, hơn 100 chất chuyển hóa thứ cấp của cây được phân loại thành 6 nhóm hóa học chính [2].

Các nhóm hợp chất chủ yếu trong long nha thảo gồm:

  • Dẫn xuất phloroglucinol (nhóm chứa các hoạt chất đặc hiệu như agrimophol) [1], [2].
  • Flavonoid (như quercetin, kaempferol, apigenin, rutin, luteolin) [1], [2], [3], [4].
  • Hợp chất tannin [1], [2].
  • Dẫn xuất isocoumarin [1], [2].
  • Triterpenoid và triterpene [1], [2].
  • Các axit hữu cơ [2].

Trong số các thành phần trên, các dẫn xuất phloroglucinol tạo nên dấu ấn dược lý độc đáo cho long nha thảo [1], [2]. Hoạt chất agrimophol thuộc phân nhóm phloroglucinol này, vốn được biết đến trong y học cổ truyền như một thành phần chính giúp tống xuất sán xơ mít ra khỏi đường tiêu hóa [1], [2]. Đáng chú ý, các tổng quan gần đây cũng lưu ý tới hiện tượng ký sinh trùng có thể phát triển khả năng kháng lại các hóa chất chiết xuất từ thảo dược này [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính sinh học của long nha thảo?

Các nghiên cứu hiện đại đã kiểm tra nhiều chiết xuất thô và các hoạt chất tinh khiết từ cây long nha thảo, ghi nhận phổ hoạt tính rất rộng gồm kháng khuẩn, chống virus, chống viêm, kháng ung thư, chống oxy hóa, hỗ trợ hạ đường huyết và bảo vệ gan [1], [2].

Cụ thể, một nghiên cứu công bố năm 2022 đã thực hiện phân lập theo định hướng hoạt tính trên phân đoạn butanol của Agrimonia pilosa [3]. Nhóm nghiên cứu thử nghiệm trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 được kích hoạt bằng lipopolysaccharide (LPS) từ vi khuẩn [3]. Bảy hợp chất flavonoid có hoạt tính chống viêm đã được phân lập thành công [3]. Tất cả đều ức chế mạnh việc sản sinh oxit nitric (NO) với giá trị IC50 từ 1,4 đến 31 micromol/L, trong đó hợp chất apigenin thể hiện khả năng ức chế NO mạnh nhất [3]. Nghiên cứu này chứng minh dạng không đường (aglycone) có hoạt lực mạnh hơn dạng gắn đường (glycone) [3].

Một công trình khác vào năm 2020 đánh giá dịch chiết Agrimonia pilosa (APLE) trên tế bào gan người HepG2 chịu tổn thương bởi LPS [4]. Kết quả đo lường cho thấy hàm lượng phenolic tổng là 44,30 ± 1,61 mg GAE/g và flavonoid tổng là 29,65 ± 1,81 mg QE/g [4]. Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) chỉ ra axit gallic là phenolic chủ yếu, kế tiếp là rutin, genistein, taxifolin, quercetin, luteolin và apigenin [4]. Xử lý tế bào gan bằng APLE ở nồng độ 100 và 200 microgam/mL giúp giảm triệt để lượng gốc oxy hóa nội bào (ROS) về mức nền mà không gây độc tế bào [4]. Đồng thời, chiết xuất này khôi phục biểu hiện của enzyme chống oxy hóa glutathione peroxidase và giảm các gene gây viêm [4].

Vào năm 2016, hoạt chất tiliroside từ dịch chiết cồn của cây được kiểm tra trên chuột thí nghiệm và tế bào đại thực bào RAW 264.7 [5]. Dịch chiết cồn ức chế hiện tượng phù tai do xylene ở chuột nhắt và phù chân do carrageenan ở chuột cống [5]. Hoạt chất tiliroside giúp ức chế sản sinh NO (P < 0,01) thông qua giảm biểu hiện protein iNOS và COX-2, đồng thời bất hoạt con đường truyền tín hiệu MAPK/JNK và MAPK/p38 [5].

Năm 2025, phương pháp siêu lọc gắn ái lực kết hợp khối phổ (AUF-UPLC-Q-TOF-MS) đã sàng lọc được 11 phối tử từ long nha thảo có tiềm năng chống huyết khối thông qua tương tác với enzyme thrombin [6]. Trong đó, các chất hyperoside, quercitrin, afzelin, baicalin, quercetin, kaempferol, axit 3-O-caffeoylquinic, tiliroside và taxifolin đều cho thấy hoạt tính ức chế thrombin trên mô hình cá ngựa vằn và thử nghiệm đông máu [6].

Ngay từ năm 1985, dịch chiết methanol từ rễ long nha thảo (AP-M) đã được thử nghiệm trên chuột mang khối u ghép [7]. Tiêm màng bụng AP-M giúp kéo dài thời gian sống của chuột mang khối u S180, sarcôm sợi Meth-A và ung thư biểu mô vú MM-2 [7]. Chiết xuất này làm tăng lượng bạch cầu ngoại vi sau 2 đến 5 ngày và tăng lượng tế bào dịch rỉ màng bụng lên gấp khoảng 5 lần vào ngày thứ 4 [7].

Lợi ích và khoảng trống bằng chứng về hiệu quả diệt sán

Mặc dù long nha thảo có lịch sử chữa ký sinh trùng lâu đời và sở hữu các hợp chất như dẫn xuất phloroglucinol, dữ liệu khoa học công khai hiện nay vẫn tồn tại khoảng trống đáng kể [1], [2]. Các y văn tổng quan khẳng định cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu dẫn đường sinh học để làm rõ cơ chế cũng như xác lập quy chuẩn điều trị [1], [2].

Đa số các nghiên cứu dược lý công bố gần đây lại tập trung vào đặc tính chống viêm, ức chế thrombin, chống ung thư hoặc bảo vệ gan trên mô hình tế bào và động vật [3], [6], [7], [4], [5]. Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn về liều lượng chuẩn xác của agrimophol tinh khiết hay khả năng diệt triệt để sán xơ mít ở người vẫn chưa được cập nhật đầy đủ trong các tài liệu tổng quan hiện hành [1], [2]. Hiện tượng ký sinh trùng phát triển sự đề kháng với các hoạt chất sinh học của long nha thảo cũng là một thách thức lớn được ghi nhận [2].

Do đó, người bệnh không nên ngộ nhận rằng long nha thảo hay chiết xuất agrimophol là giải pháp tuyệt đối an toàn để tự tẩy sán tại nhà mà bỏ qua các phác đồ y tế hiện đại.

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro quá liều

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì không độc và uống càng nhiều nước sắc đặc thì giun sán càng nhanh chóng bị tống ra ngoài. Đây là quan điểm sai lầm nguy hiểm. Hoạt chất agrimophol thuộc nhóm dẫn xuất phloroglucinol có hoạt tính sinh học rất mạnh [1], [2]. Việc sử dụng dược liệu thu hái tự nhiên không qua định lượng nồng độ hoạt chất rất dễ dẫn đến ngộ độc hoặc phản ứng phụ toàn thân.

Trong các thử nghiệm dược lý, các chất chiết tách từ rễ hay thân long nha thảo khi dùng ở nồng độ cao hoặc đường tiêm màng bụng trên động vật đã làm thay đổi đáng kể lượng bạch cầu và gây phản ứng viêm màng bụng cấp tính [7]. Việc tự ý phối hợp các bài thuốc truyền miệng không rõ liều lượng có thể gây kích ứng đường tiêu hóa dữ dội, tổn thương niêm mạc dạ dày hoặc làm tăng nguy cơ kháng thuốc ở ký sinh trùng [2]. Hơn nữa, việc nhầm lẫn long nha thảo (Agrimonia pilosa, họ Rosaceae) với các cây khác mang tên tương tự như đơn kim (Bidens pilosa, họ Asteraceae - loài thường dùng nghiên cứu kháng sốt rét) có thể gây ra những hậu quả khó lường cho sức khỏe [2], [8].

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với long nha thảo?

Do dược tính phức tạp và tác động lên nhiều hệ cơ quan, những đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người nghi ngờ nhiễm sán dây, sán xơ mít: Không tự ý mua rễ hoặc thân cây về sắc uống khi chưa có chẩn đoán chính xác và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [1], [2].
  • Người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống huyết khối: Long nha thảo chứa nhiều hợp chất ức chế thrombin mạnh, có thể làm thay đổi thời gian đông máu và gia tăng nguy cơ xuất huyết [6].
  • Người có bệnh lý nền mạn tính: Cây có chứa các hoạt chất ảnh hưởng tới thụ thể tế bào gan, phản ứng miễn dịch và hệ thống enzym chuyển hóa, có nguy cơ tương tác với thuốc điều trị nền [7], [4], [5].
  • Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm an toàn lâm sàng trên các nhóm đối tượng đặc biệt này [1], [2]. Tuyệt đối không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng.

Áp dụng thực tế an toàn theo khuyến nghị chuyên môn

Để bảo vệ đường tiêu hóa và phòng tránh nhiễm ký sinh trùng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc ăn chín uống sôi, vệ sinh tay trước khi ăn và kiểm tra sức khỏe định kỳ. Nếu có các triệu chứng nghi ngờ nhiễm sán như sụt cân, đau bụng, rối loạn tiêu hóa hoặc thấy đốt sán theo phân, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm chẩn đoán.

Long nha thảo là một nguồn dược liệu quý chứa hơn 160 chất hóa học có tiềm năng chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ sức khỏe [1], [2]. Tuy nhiên, các chế phẩm chứa hoạt chất agrimophol hay dịch chiết long nha thảo chỉ nên được sử dụng dưới dạng sản phẩm đã qua kiểm định chất lượng, có nguồn gốc rõ ràng và có sự tư vấn chặt chẽ từ bác sĩ hoặc chuyên gia dược lý. Tuyệt đối không tự ý dùng cây tươi hoặc dược liệu thô chưa chuẩn hóa để tự trị bệnh tại nhà.

Kết lại, long nha thảo và hoạt chất agrimophol mang lại giá trị dược học đáng chú ý trong điều trị ký sinh trùng theo y học cổ truyền [1], [2]. Dẫu vậy, trước khi có thêm các thử nghiệm lâm sàng chuẩn hóa, người dân cần giữ sự tỉnh táo, không lạm dụng các bài thuốc dân gian và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế để đảm bảo an toàn tối đa cho bản thân [1], [2].