Huyết giác là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền, thường xuất hiện trong các bài thuốc trị bầm tím, chấn thương hay tê đau kinh niên [1]. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại nhựa cây đỏ thẫm này còn có thể kiểm soát lượng đường trong máu và làm dịu các cơn đau thần kinh buốt nhức.
Nhưng các nghiên cứu thực tế cho thấy điều gì? Hoạt chất nổi bật loureirin B trong huyết giác quả thực đang được giới khoa học chú ý nhờ tác động lên dẫn truyền thần kinh và tế bào, song mọi dữ liệu hiện tại chỉ dừng ở mức tiền lâm sàng trên tế bào và mô động vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm xác nhận công dụng trên người [3, 4].
Hoạt chất đặc trưng trong khối nhựa đỏ quý hiếm
Nhựa huyết giác (còn gọi là "dragon's blood" - máu rồng) thu được từ phần thân của cây huyết giác (Dracaena cochinchinensis), phân bố ở vùng núi đá vôi dốc đứng thuộc Trung Quốc, Việt Nam và Lào [1]. Về mặt sinh học, khối nhựa đỏ này chính là cơ chế phòng vệ tự nhiên mà cây tiết ra khi thân gỗ bị tổn thương hoặc nhiễm vi sinh vật gây bệnh [2]. Trong quá trình tạo nhựa kéo dài từ 0 đến 6 tháng sau tổn thương, thực vật tăng cường tổng hợp hàng loạt hợp chất flavonoid và phenylpropanoid bảo vệ [2].
Các nhà hóa thực vật đã phân lập được rất nhiều hoạt chất từ nhựa huyết giác như resveratrol, cochinchinenin, loureirin A, B, C và nhiều dẫn xuất khác [1]. Trong số đó, loureirin B (một flavonoid cấu trúc dihydrochalcone) được xác định là chất đánh dấu tiêu chuẩn để kiểm nghiệm chất lượng dược liệu [2, 3]. Hợp chất này thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng, từ việc bảo vệ tế bào chống lại quá trình chết theo chương trình (apoptosis) đến can thiệp vào tín hiệu viêm [2, 3].
Cơ chế tác động lên tín hiệu đau thần kinh trong phòng thí nghiệm
Để giải mã khả năng giảm đau của huyết giác theo kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tập trung tìm hiểu tác động của loureirin B lên các thụ thể cảm giác [1, 4]. Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tế bào hạch rễ sau (DRG) của chuột cống đã làm sáng tỏ đường truyền này bằng kỹ thuật đo điện thế màng tế bào patch-clamp [3].
Kết quả ghi nhận loureirin B ức chế dòng natri kháng tetrodotoxin (TTX-R) trên các nơ-ron hạch rễ sau theo thời gian [3]. Dòng ion natri TTX-R này vốn giữ vai trò kích hoạt và dẫn truyền tín hiệu đau cảm thụ từ ngoại vi về hệ thần kinh trung ương [3]. Khi thử nghiệm can thiệp bằng các công cụ sinh hóa, các nhà nghiên cứu phát hiện loureirin B làm tăng nồng độ chất truyền tin thứ hai cyclic AMP (cAMP) thông qua việc hoạt hóa enzym adenylate cyclase (AC) [3].
Sự gia tăng cAMP thúc đẩy sản sinh enzym protein kinase A (PKA) trong tế bào thần kinh chuột [3]. Khi bổ sung chất ức chế H-89 nhằm chặn PKA, tác dụng ức chế dòng natri của loureirin B bị đảo ngược hoàn toàn [3]. Điều này chứng minh loureirin B làm dịu xung điện thần kinh thông qua con đường AC/cAMP/PKA [3]. Dẫu vậy, đây mới là bằng chứng tế bào thần kinh cô lập của chuột, chưa thể suy diễn thành tác dụng giảm đau trên cơ thể người sống [3, 4].
Câu chuyện kiểm soát đường huyết: Kỳ vọng và thực tế dữ liệu
Bên cạnh tác dụng giảm đau, kinh nghiệm dân gian và một số tổng quan dược lý hiện đại thường xếp huyết giác vào nhóm vị thuốc hỗ trợ hạ đường huyết, kháng viêm, kháng khuẩn và bồi bổ lưu thông máu [1]. Nhựa huyết giác từng được ghi nhận có hoạt tính chống đái tháo đường trong các bài thuốc phối hợp [1].
Tuy nhiên, khi soi chiếu sâu vào từng hoạt chất riêng lẻ, bức tranh nghiên cứu lại rất khác biệt. Một tổng quan toàn diện năm 2020 về các hợp chất nhóm flavonoid và stilbenoid từ chi huyết giác cho thấy hoạt tính ức chế enzym protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B - một đích phân tử quan trọng liên quan đến kháng insulin và đái tháo đường) chủ yếu được ghi nhận ở nhóm hợp chất biflavocochin B, F và G, chứ không phải do loureirin B đóng vai trò chủ chốt [4].
Đối với loureirin B, các báo cáo khoa học chủ yếu làm nổi bật các hoạt tính đa diện như ức chế tổn thương thần kinh, bảo vệ sống còn của tế bào thần kinh PC12 trong điều kiện thiếu oxy - glucose mô phỏng đột quỵ nhồi máu não, hoặc điều hòa dẫn truyền ion [2, 3]. Dữ liệu thực nghiệm tiền lâm sàng trực tiếp chứng minh loureirin B đơn độc giúp hạ đường huyết hoặc kiểm soát chỉ số HbA1c hiện chưa đầy đủ và chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên người [4].
Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì: Tổng hợp từ các mô hình thí nghiệm
Để có cái nhìn khách quan, cần xem xét chi tiết từng nghiên cứu thực nghiệm đã công bố liên quan đến loureirin B và chiết xuất huyết giác:
Thứ nhất, nghiên cứu năm 2020 sử dụng phương pháp dược lý hệ thống kết hợp thực nghiệm tế bào đã khảo sát cơ chế của loureirin B trên tế bào thần kinh PC12 bị chấn thương do thiếu oxy và glucose rồi tái tưới máu (OGD/R) [5]. Bằng phương pháp nhuộm huỳnh quang Annexin V/PI, nhóm tác giả nhận thấy OGD/R làm tăng tỷ lệ tế bào PC12 chết theo chương trình so với nhóm đối chứng [5]. Khi xử lý bằng loureirin B, tỷ lệ tế bào chết giảm đi rõ rệt, chứng minh loureirin B tác động lên các đích sinh học giúp tế bào sống sót và chống chết theo chương trình [5]. Thử nghiệm CCK-8 cũng xác nhận hoạt chất không gây độc tế bào đáng kể [5].
Thứ hai, nghiên cứu năm 2022 khảo sát chiết xuất thân gỗ huyết giác trên sự biệt hóa tế bào thần kinh và ức chế mảng thoái hóa beta-amyloid liên quan đến bệnh Alzheimer [6]. Nghiên cứu đưa loureirin A, loureirin B, pterostilbene và resveratrol vào dòng tế bào PC12 chuyển gen [6]. Khi kết hợp với liều thấp yếu tố tăng trưởng thần kinh NGF (1,5 ng/ml), loureirin B cùng các chất này kích thích hoạt động promoter tăng gấp hơn 5 lần [6].
Tuy nhiên, nhóm tác giả phát hiện một giới hạn lớn: hàm lượng loureirin B thực tế trong dịch chiết tự nhiên thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng nồng độ tạo ra hoạt tính trong phòng thí nghiệm [6]. Khi phối trộn 4 hoạt chất tinh khiết theo đúng tỷ lệ tự nhiên để mô phỏng dịch chiết, hỗn hợp nhân tạo này không tái tạo được hiệu quả tương đương như dịch chiết thô [6]. Điều đó cho thấy hoạt tính sinh học của huyết giác là sự hiệp đồng phức tạp của toàn bộ hệ dược liệu chứ không riêng một chất đơn lẻ [6].
Thứ ba, một nghiên cứu công bố năm 2025 trên các dòng tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ (A549 và H1299) cho thấy loureirin B ở dải nồng độ từ 0 đến 140 micromol/l không gây độc tính tế bào thường, không làm vỡ hồng cầu người và có khả năng ức chế sự di căn, xâm lấn của tế bào ác tính qua con đường tín hiệu MAPK [7].
Bằng chứng khoa học: Lợi ích tiềm năng và khoảng trống lâm sàng
Điểm mạnh của các nghiên cứu hiện nay là đã xác định chính xác cấu trúc hóa học và một phần cơ chế dẫn truyền tín hiệu ở cấp độ phân tử của loureirin B [3, 4]. Khả năng ức chế kênh natri nhạy cảm và bảo vệ tế bào thần kinh mở ra triển vọng tìm kiếm các dẫn chất giảm đau mới có nguồn gốc thực vật [2, 4].
Thế nhưng khoảng cách từ đĩa petri phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị trên người còn rất xa. Đánh giá từ bài tổng quan chuyên sâu năm 2020 đã nhấn mạnh: các nghiên cứu dược lý in vivo (trên cơ thể sống) về tác dụng và cơ chế của huyết giác cũng như các loài Dracaena nhìn chung vẫn còn thiếu sót hoặc áp dụng quy trình chưa phù hợp, khiến kết quả chưa đủ giá trị khoa học vững chắc [4].
Do đó, dù các hợp chất tự nhiên này thể hiện tiềm năng điều trị hấp dẫn, giới khoa học khẳng định cần phải tiến hành thêm nhiều thử nghiệm chuẩn mực trên động vật trước khi có thể bước vào các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người [4]. Hiện tại, loureirin B chưa được bất kỳ cơ quan y tế nào phê duyệt làm thuốc hạ đường huyết hay thuốc đặc trị đau dây thần kinh [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng huyết giác
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng hoạt tính của chất tinh khiết trong ống nghiệm với việc uống rượu ngâm hay bột huyết giác. Trong thực tế, nồng độ loureirin B tự nhiên trong một miếng thân gỗ huyết giác thường rất nhỏ, không thể đạt đến nồng độ dược lý như các nhà khoa học đã cô lập và thử nghiệm trên tế bào [6].
Nhiều người bệnh tiểu đường hoặc đau thần kinh tọa vì tin theo quảng cáo thổi phồng đã tự ý bỏ thuốc chỉ định của bệnh viện để chuyển sang dùng huyết giác đun sắc hoặc ngâm rượu. Đây là hành động nguy hiểm vì huyết giác không thể thay thế phác đồ hạ đường huyết hay kiểm soát đau y khoa [4]. Việc tự điều trị thiếu kiểm soát có thể khiến chỉ số đường huyết tăng vọt, gây biến chứng hôn mê, tổn thương mạch máu hoặc suy giảm chức năng gan thận.
Những ai cần thận trọng khi tiếp xúc dược liệu này?
Y học cổ truyền ghi nhận huyết giác có đặc tính hoạt huyết mạnh, khứ ứ, tán ứ huyết và tăng lưu thông máu [1]. Nghiên cứu dược lý hiện đại cũng chỉ ra một số hoạt chất trong huyết giác (như loureirin A hay cochinchinenin) có tác động chống đông máu, ức chế kết tập tiểu cầu thông qua thụ thể P2Y12 [5] và ức chế thrombin [4].
Vì vậy, phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không tự ý sử dụng vì tác dụng trục ứ huyết có thể kích thích co bóp tử cung gây nguy cơ sảy thai. Người có tiền sử rối loạn đông máu, người chuẩn bị phẫu thuật hoặc những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin, clopidogrel) phải hết sức cẩn trọng, tránh nguy cơ xuất huyết quá mức [5]. Bệnh nhân có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường, gan thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào chứa huyết giác [4].
Áp dụng an toàn trong đời sống
Trong dân gian và thực hành dược học truyền thống, huyết giác thường được dùng ngoài da dưới dạng cồn xoa bóp để hỗ trợ giảm sưng bầm tím do va đập phần mềm hoặc dùng trong các bài thuốc phối ngũ phức hợp [1, 5]. Nếu muốn sử dụng, người tiêu dùng chỉ nên mua các sản phẩm y học cổ truyền đã được Bộ Y tế cấp phép lưu hành, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng, tránh mua nhầm gỗ mục nhuộm màu trôi nổi.
Tuyệt đối không uống rượu ngâm huyết giác với liều lượng tùy tiện với hy vọng "trị dứt điểm" bệnh tiểu đường hay viêm đau thần kinh [4]. Khi gặp các triệu chứng đau rát buốt dọc đường đi dây thần kinh hoặc khi phát hiện đường huyết tăng cao, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị theo phác đồ khoa học chuẩn mực.
Các phát hiện về loureirin B trong huyết giác cho thấy tiềm năng sinh học rất hứa hẹn của thảo dược bản địa đối với hệ thần kinh và bảo vệ tế bào [2, 4]. Dù vậy, người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không ngộ nhận giữa nghiên cứu cơ bản trong phòng thí nghiệm với công dụng lâm sàng thực tế, luôn đặt an toàn sức khỏe và tư vấn y khoa lên hàng đầu [4].
