Nhầm lẫn phổ biến giữa lục lạc trắng và lục lạc ba lá
Nhiều vùng nông thôn Việt Nam quen thuộc với các loài cây dại thuộc chi Lục lạc (Crotalaria), họ Đậu (Fabaceae) [1, 4, 6]. Người dân thường hái làm rau dại hoặc dùng hạt, rễ nấu nước uống vì tin vào lời đồn giải độc, chữa bệnh gan. Hai cái tên dễ gây nhầm lẫn nhất là lục lạc trắng (Crotalaria albida) và lục lạc ba lá (Crotalaria pallida, danh pháp đồng nghĩa Crotalaria striata) [5, 6, 7].
Hai loài cây này tuy cùng chi họ nhưng mang đặc tính sinh thái, thành phần hóa sinh và mức độ nguy cơ độc chất rất khác nhau [1, 5, 6]. Việc dùng lẫn lộn hạt hoặc lá của chúng tiềm ẩn hiểm họa ngộ độc nghiêm trọng do sự hiện diện của các alkaloid tự nhiên độc hại [1, 3].
Sự thiếu thông tin phân định khiến người dùng dễ đánh đồng tất cả các cây họ lục lạc là "cây thuốc bổ". Thực tế khoa học chỉ ra rằng việc tự ý tiêu thụ các bộ phận của cây lục lạc có thể dẫn đến tổn thương gan không thể phục hồi và tổn hại vật chất di truyền [1, 3].
Phân biệt qua đặc điểm hình thái và phân bố tự nhiên
Chi Lục lạc (Crotalaria) thuộc phân họ Đậu (Papilionoideae), bao gồm khoảng 600 loài phân bố rộng khắp các khu vực nhiệt đới, cận nhiệt đới [1]. Để nhận biết lục lạc trắng và lục lạc ba lá, người dân cần chú ý các dấu hiệu hình thái cơ bản của từng loài.
Lục lạc trắng (Crotalaria albida) là loài cây thân thảo sống hàng năm hoặc sống dai ngắn ngày [2]. Cây này trong y học cổ truyền Trung Quốc còn có tên gọi là "HuangHuaDiDing", được mô tả lần đầu từ năm 1821 và phân bố tự nhiên ở nhiều tỉnh như An Huy, Chiết Giang, Phúc Kiến, Hồ Nam, Quý Châu, Vân Nam [2]. Cây có kích thước vừa phải, cành nhánh có lông nhỏ, hoa màu vàng nhạt hoặc hơi trắng ngả vàng. Bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của C. albida đã được giải trình tự với chiều dài 152.743 cặp base, chứa 127 gen (82 gen mã hóa protein, 37 gen tRNA, 8 gen rRNA), phân tích di truyền cho thấy quan hệ họ hàng gần gũi với một số loài thuộc chi Ormosia [2].
Trong khi đó, lục lạc ba lá (Crotalaria pallida, hay còn gọi là smooth rattlebox) có cấu tạo lá kép với ba lá chét đặc trưng, cụm hoa dài màu vàng có sọc tím hoặc nâu đỏ [2, 7]. Loài này mọc phổ biến tại các bãi đất hoang, ven đường nhiệt đới và phát triển mạnh mẽ [1]. Hạt của lục lạc ba lá nằm lỏng lẻo trong quả giác phồng to khi chín, lắc lên phát ra tiếng kêu như tiếng lục lạc.
Dù có sự khác biệt hình thái, người hái thuốc không chuyên rất dễ nhầm lẫn hoa, hạt khô của hai loài khi đã phơi khô hoặc nghiền nát, từ đó tạo ra rủi ro ngộ độc chéo khi sử dụng [3].
Nguy cơ độc tính gan từ pyrrolizidine alkaloid
Mối nguy hiểm lớn nhất khi sử dụng các loài cây thuộc chi Crotalaria là sự tích tụ của các pyrrolizidine alkaloid (PA) có độc tính cao với gan và khả năng gây đột biến gen [1, 3]. Các chất độc này liên quan trực tiếp đến nhiều vụ ngộ độc cấp tính và mạn tính trên người cũng như gia súc [3].
Cơ chế gây độc của pyrrolizidine alkaloid xuất phát từ các dẫn xuất pyrrole phản ứng kiềm hóa cực mạnh sinh ra trong quá trình enzym gan chuyển hóa [4]. Bản thân phân tử alkaloid và các chất chuyển hóa trung gian của chúng đều là tác nhân kiềm hóa phản ứng cao, có khả năng hình thành liên kết cộng hóa trị với các đại phân tử ổn định bên trong tế bào [4].
Sự gắn kết này phá hủy cấu trúc DNA, dẫn đến đột biến gen, ung thư và hoại tử tế bào gan [1, 3]. Các nghiên cứu trước đây chứng minh alkaloid từ Crotalaria có thể gây sai hình nhiễm sắc thể trên dòng tế bào buồng trứng chuột lang Trung Quốc (CHO), gây đột biến gen ở tế bào phổi chuột lang Trung Quốc (CHL), gây trao đổi đoạn crômatit chị em trên tế bào lympho máu ngoại vi của người, đồng thời gia tăng tần suất vi nhân và trao đổi crômatit chị em ở tế bào mô phân sinh rễ hành tây Allium cepa [4].
Do chứa các 1,2-unsaturated pyrrolizidine alkaloid, việc uống hoặc ăn hạt, các bộ phận khác của cây Crotalaria dưới dạng trà thảo mộc, dịch ngâm hay bài thuốc dân gian tự chế là mối đe dọa sức khỏe nghiêm trọng cho cả con người và động vật nuôi [3].
So sánh thành phần hóa học: Lục lạc trắng và lục lạc ba lá
Các công trình nghiên cứu hiện đại đã phân tích chi tiết hồ sơ chất béo, sterol và hệ alkaloid giữa lục lạc trắng và lục lạc ba lá để làm rõ điểm tương đồng cũng như khác biệt hóa học.
Nghiên cứu năm 2019 khảo sát dầu hạt của 9 loài cây họ Đậu hiếm gặp, bao gồm cả Crotalaria albida và Crotalaria pallida [5]. Kết quả cho thấy hàm lượng dầu trong hạt các loài đậu nghiên cứu dao động từ 2,0% đến 9,6% trọng lượng khô [5]. Nhóm axit béo không bão hòa (UFA) chiếm ưu thế áp đảo với tỷ lệ 41-74% tổng lượng axit béo [5]. Hạt của các loài này cũng giàu tocochromanol (với tổng đồng phân alpha- và gamma-tocopherol chiếm 90-100%), carotenoid, sterol và squalene, với hàm lượng lần lượt là 144,3-444,8 mg/100g dầu, 4,1-43,1 mg/100g dầu, 603,2-2590,2 mg/100g dầu và 0-88,1 mg/100g dầu [5]. Các phytosterol chính được tìm thấy gồm beta-sitosterol, campesterol và Delta5-stigmasterol [5].
Tuy nhiên, hồ sơ alkaloid và hoạt chất chuyên biệt của hai loài lại có sự phân hóa đáng kể:
Nghiên cứu năm 2020 tại Colombia phân tích các loài Crotalaria bằng kỹ thuật chiết phân tán pha rắn nền (MSPD) kết hợp sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ Orbitrap (UHPLC-Orbitrap-MS) đã phát hiện 45 pyrrolizidine alkaloid [3]. Nghiên cứu định lượng dựa trên đáp ứng của monocrotaline và xác định các diester mạch vòng loại retronecine như monocrotaline, crotaleschenine, integerrimine, usaramine cùng dạng N-oxide của chúng chiếm tỷ lệ chủ yếu [3]. Đáng chú ý, 5 alkaloid mới lần đầu tiên được định danh gồm 14-hydroxymonocrotaline, 12-acetylcrotaleschenine, 12-acetylmonocrotaline, 12-acetylintegerrimine và dihydrointegerrimine [3]. Hàm lượng pyrrolizidine alkaloid ở hạt và hoa cao hơn rõ rệt so với ở rễ và lá [3].
Ở loài lục lạc ba lá (Crotalaria pallida), nghiên cứu năm 2017 đã phân lập từ hạt ba flavonoid mang tên cropalliflavones A-C (trong đó có 2 homoisoflavonoid khung hiếm), ba alkaloid mới gồm usaramine-N-oxide, cropallins A-B, cùng 16 hợp chất đã biết [6]. Cấu trúc của cropalliflavone A và usaramine-N-oxide được xác định qua tính toán ECD và tinh thể học tia X [6]. Bên cạnh đó, hạt lục lạc ba lá còn chứa lectin đặc thù (CPL) có khối lượng phân tử biểu kiến 30 kDa [7]. Lectin này có hoạt tính ngưng kết hồng cầu người nhóm máu A và B, bị ức chế bởi raffinose và galactose, đồng thời phụ thuộc vào cation hóa trị hai (bị chặn lại khi có chất tạo phức EDTA/EGTA) [7]. Dù có trình tự axit amin đầu N giống với lectin từ Crotalaria striata, hai loại lectin này vẫn có sự khác biệt về thành phần axit amin và đặc tính ngưng kết máu [7].
Đối với lục lạc trắng (Crotalaria albida), tài liệu nghiên cứu ghi nhận toàn cây được dùng làm nguyên liệu thảo dược Trung y truyền thống [2]. Các hợp chất hóa học chính của cây được ghi nhận có tác dụng chống u bướu, kháng khuẩn, kháng virus, chống viêm, giảm ho, hạ sốt, hỗ trợ trị mụn nhọt, sưng tấy và viêm tuyến vú trong các mô hình dược lý sơ bộ [2].
Các bằng chứng nghiên cứu dược lý thực nghiệm
Nhiều hoạt chất phân lập từ các loài Crotalaria cho thấy tác dụng sinh học đáng chú ý trong phòng thí nghiệm, song hầu hết mới dừng lại ở mức thử nghiệm tế bào invitro hoặc mô hình vi sinh:
Nghiên cứu hoạt tính gây độc tế bào và chống viêm năm 2017 chỉ ra rằng hợp chất cropalliflavone B từ hạt C. pallida có hoạt tính ức chế tăng sinh chống lại dòng tế bào ung thư MCF-7 với giá trị IC50 là 6,77 micromol/L [6]. Đồng thời, hợp chất cropalliflavone C thể hiện hoạt tính chống viêm với IC50 đạt 16,07 micromol/L [6].
Nghiên cứu năm 2013 kiểm tra hoạt tính estrogen và đột biến của Crotalaria pallida bằng xét nghiệm nấm men tái tổ hợp và xét nghiệm Ames trên chủng vi khuẩn Salmonella TA98 [4]. Kết quả cho thấy phân đoạn dichloromethane và hợp chất stigmasterol phân lập từ cây không gây đột biến gen trên chủng TA98 [4]. Hợp chất stigmasterol này thể hiện hoạt tính estrogen hứa hẹn và khả năng chống oxy hóa, giúp bảo vệ chống tổn thương DNA do các gốc tự do [4]. Nghiên cứu tham chiếu từ Lim và cộng sự cũng chứng minh stigmasterol làm giảm 51,2% và 64,2% hoạt tính gây đột biến đối với chất MNNG [4].
Nghiên cứu năm 2016 đánh giá tác dụng của alkaloid từ C. pallida trên màng sinh học vi khuẩn và ký sinh trùng Trichomonas vaginalis [1]. Hợp chất usaramine phân lập từ hạt C. pallida đã chứng minh khả năng ức chế hơn 50% sự hình thành màng sinh học của tụ cầu khuẩn Staphylococcus epidermidis mà không tiêu diệt vi khuẩn, mở ra hướng phát triển phân tử ức chế màng sinh học [1]. Ngoài ra, monocrotaline (thu từ hạt Crotalaria retusa) ở nồng độ 1 mg/mL ức chế 80% sự phát triển của trùng roi âm đạo T. vaginalis mà không gây độc cho tế bào biểu mô âm đạo hay gây tan máu; dẫn xuất tổng hợp azido-retronecine thậm chí tiêu diệt 85% ký sinh trùng này ở nồng độ 1 mg/mL [1].
Cần lưu ý thêm rằng ở một số loài khác cùng chi, độc chất đơn thuần cũng rất đậm đặc. Ví dụ nghiên cứu năm 1992 trên thảo dược Trung Quốc cho thấy loài Crotalaria assamica ("zi xiao rong") chứa duy nhất hoạt chất độc pyrrolizidine alkaloid là monocrotaline, được xác định qua khối phổ FAB-MS và GC-EIMS [8].
Tất cả các thử nghiệm trên đều thực hiện trên dòng tế bào hoặc vi sinh vật biệt lập. Hoạt tính chống viêm hay kháng khuẩn trong ống nghiệm hoàn toàn không tương đồng với việc nước sắc hay bột cây thô an toàn và có hiệu quả điều trị trên người.
Những hiểu lầm nguy hại cần tránh
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể dùng thay trà để thanh nhiệt hàng ngày. Đây là sai lầm đặc biệt nghiêm trọng với chi Crotalaria. Độc tố pyrrolizidine alkaloid không bị phá hủy hoàn toàn qua quá trình đun nấu thông thường và tích lũy dần trong cơ thể, gây tắc nghẽn tĩnh mạch gan và tổn thương tế bào mạn tính [1, 3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng hạt lục lạc chứa nhiều chất béo tốt và vitamin nên có thể xay uống bổ dưỡng. Dù phân tích hóa học cho thấy dầu hạt Crotalaria có chứa axit béo không bão hòa, carotenoid, tocochromanol và squalene [5], nhưng lượng pyrrolizidine alkaloid lại tập trung đậm đặc nhất ở chính hạt và hoa [3]. Việc tiêu thụ trực tiếp hạt nghiền hoặc dịch chiết thô từ hạt đồng nghĩa với việc đưa thẳng lượng lớn độc chất vào cơ thể [3].
Người dùng cũng thường tin rằng việc phân biệt lục lạc trắng và lục lạc ba lá là không cần thiết, loài nào cũng có thể dùng chung bài thuốc. Mỗi loài có phổ hóa chất và hàm lượng độc tính khác nhau; việc dùng sai loài hoặc dùng nhầm cây chứa lượng monocrotaline hay usaramine cao có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính [1, 2, 8].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người mắc bệnh lý về gan (viêm gan B, xơ gan, suy giảm chức năng men gan) tuyệt đối không được tiếp xúc hay sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ chi Lục lạc do nguy cơ hoại tử tế bào gan bùng phát từ các chất chuyển hóa pyrrole hoạt tính cao [1, 3].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm. Pyrrolizidine alkaloid có khả năng tương tác với vật chất di truyền, gây đột biến gen và dị tật tế bào [1, 3]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của các loài Crotalaria trên các đối tượng này; mọi dữ liệu hiện có đều cảnh báo độc tính tiềm tàng [1, 3].
Người đang điều trị bằng các loại thuốc chuyển hóa qua enzym gan cần tránh xa thảo mộc chứa alkaloid Crotalaria, nhằm tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc làm trầm trọng thêm gánh nặng thải độc của gan.
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người dân không được tự ý thu hái lục lạc trắng, lục lạc ba lá hay bất kỳ loài Crotalaria nào ngoài tự nhiên để làm rau ăn, sắc nước uống giải độc hay chữa bệnh theo kinh nghiệm dân gian [3].
Nếu gia đình có trồng hoặc xuất hiện cây lục lạc dại quanh vườn, cần kiểm soát để tránh gia súc hoặc vật nuôi ăn phải hạt và lá rụng, do độc chất PA trong hạt và lá cây Crotalaria gây ngộ độc cấp tính và tổn thương nội tạng ở động vật nuôi [3].
Các tiềm năng sinh học như ức chế màng sinh học vi khuẩn, chống viêm hay ức chế ký sinh trùng của usaramine và cropalliflavone hiện chỉ là định hướng cho ngành dược nghiên cứu thuốc dùng ngoài hoặc dẫn xuất tinh chế [2, 4]. Người dân tuyệt đối không tự điều chế dịch chiết từ hạt hay lá cây này để bôi đắp lên vết thương hở hoặc vùng da niêm mạc nhạy cảm.
Khi phát hiện các triệu chứng ngộ độc sau khi vô tình nuốt phải thảo mộc nghi thuộc chi Lục lạc (như đau bụng, buồn nôn, vàng da, phù nề), cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được can thiệp giải độc kịp thời. Trước khi sử dụng bất kỳ dược liệu tự nhiên nào, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dược liệu là điều kiện tiên quyết.
