Thói quen đắp lá trị mụn nhọt và thực tế
Trong dân gian, nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà giã nát để đắp lên các nốt mụn nhọt, viêm da nhằm mục đích làm xẹp bọc mủ và giảm đau nhức. Cây lục lạc tù (danh pháp khoa học: Crotalaria retusa L.) là một trong những loài thảo mộc thường được nhắc đến trong các bài thuốc truyền miệng nhờ các đặc tính kháng viêm tự nhiên [1].
Tuy nhiên, việc bôi đắp trực tiếp loại lá này lên da, đặc biệt là vùng da đang lở loét hoặc có vết thương hở, có thực sự an toàn hay không lại là vấn đề cần thận trọng. Khoa học hiện đại đã ghi nhận những hoạt tính sinh học của lục lạc tù, song cũng đồng thời cảnh báo các nguy cơ độc tính nghiêm trọng tiềm ẩn trong loài cây này [2].
Trả lời ngắn: Có nên dùng lục lạc tù đắp ngoài da?
Câu trả lời ngắn gọn là người dân không nên tự ý dùng lục lạc tù đắp lên da hay các ổ mụn nhọt. Mặc dù chiết xuất từ hạt của cây chứa các hoạt chất có khả năng giảm đau và ức chế phản ứng viêm thực nghiệm trên động vật, cây lục lạc tù lại chứa các alkaloid nhóm pyrrolizidine có độc tính tế bào cao [1], [2].
Đặc biệt, mụn nhọt khi vỡ mủ hoặc sưng tấy sẽ tạo thành các tổn thương hở, tạo điều kiện thuận lợi cho các độc tố thẩm thấu trực tiếp vào hệ tuần hoàn. Khi xâm nhập vào cơ thể, các hợp chất này có thể gây đột biến cấu trúc nhiễm sắc thể và để lại nhiều hệ lụy cho sức khỏe [2]. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn khi bôi đắp lục lạc tù tươi trên người.
Cơ chế tác động: Kháng viêm song hành cùng độc tính tế bào
Các nghiên cứu dược lý học chỉ ra rằng hạt của cây lục lạc tù sở hữu một phân đoạn protein albumin chứa lectin, mang đặc tính giảm đau và ức chế viêm nhiễm [1]. Về mặt sinh học, phản ứng sưng tấy và đau nhức tại ổ mụn nhọt thường liên quan mật thiết đến sự tích tụ bạch cầu trung tính và hoạt động của enzyme myeloperoxidase [1]. Phân đoạn albumin từ hạt có khả năng ngăn cản quá trình di chuyển của các bạch cầu này tới vị trí viêm, từ đó làm giảm phù nề [1].
Mặt khác, trong hạt của lục lạc tù còn chứa monocrotaline, một loại pyrrolizidine alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [3]. Monocrotaline có thể được dùng làm nguyên liệu ban đầu để bán tổng hợp các dẫn xuất necine base, có khả năng ức chế trùng roi và mở ra tiềm năng nghiên cứu thuốc dùng tại chỗ [3].
Tuy nhiên, mặt trái của các alkaloid này lại là độc tính gen rất nguy hiểm [2]. Chiết xuất từ quả lục lạc tù đã được chứng minh có khả năng làm biến đổi và phá vỡ cấu trúc nhiễm sắc thể (tác động clastogenic) trên tủy xương chuột thí nghiệm [2]. Khi da bị tổn thương, hàng rào bảo vệ tự nhiên bị phá vỡ, các hoạt chất độc hại này có thể dễ dàng đi qua mô mềm vào máu thay vì chỉ tác động tại chỗ.
Bằng chứng khoa học về lục lạc tù
Để đánh giá khách quan về hiệu quả và mức độ an toàn của lục lạc tù, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) và in vivo (trên động vật) cụ thể.
Nghiên cứu công bố năm 2017 đã kiểm tra hoạt tính kháng viêm và giảm đau của phân đoạn albumin chiết xuất từ hạt lục lạc tù (Crotalaria retusa) [1]. Thử nghiệm được tiến hành trên chuột thí nghiệm qua đường tiêm màng bụng với các liều 5, 10 hoặc 20 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy liều 20 mg/kg giúp ức chế đáng kể hiện tượng phù chân chuột do carrageenan gây ra, với tỷ lệ ức chế tối đa đạt 80,9% sau 4 giờ, đồng thời làm giảm lượng enzyme myeloperoxidase trong mô bàn chân [1]. Phân đoạn này cũng ức chế bạch cầu trung tính di chuyển vào khoang màng bụng và làm giảm thời gian liếm chân ở pha viêm do formalin gây ra [1]. Tuy nhiên, albumin không mang lại hiệu quả trên mô hình phù chân do dextran hay mô hình quặn bụng do acid acetic [1]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ đánh giá trên động vật qua đường tiêm toàn thân, chưa tiến hành thử nghiệm bôi ngoài da trên người.
Một nghiên cứu khác vào năm 2016 đã sử dụng hoạt chất monocrotaline chiết xuất từ hạt cây lục lạc tù (Crotalaria retusa) để tổng hợp các dẫn xuất necine base kháng ký sinh trùng Trichomonas vaginalis [3]. Ở nồng độ 1 mg/mL, monocrotaline ức chế 80% sự phát triển của ký sinh trùng, không gây độc tế bào biểu mô âm đạo và không gây tan máu trong điều kiện ống nghiệm [3]. Nghiên cứu gợi ý các pyrrolizidine alkaloid có thể là mẫu tiền chất triển vọng cho thuốc dùng ngoài [3]. Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào biệt lập, không đại diện cho việc bôi trực tiếp dịch chiết toàn phần của cây lên vết thương hở.
Nghiên cứu độc tính công bố năm 1993 đã đánh giá tác động làm đứt gãy nhiễm sắc thể của các dịch chiết từ cây lục lạc tù trên tế bào tủy xương chuột [2]. Nhóm nghiên cứu đã tiêm màng bụng các dịch chiết (nước sắc lá, dịch chiết nước của lá; nước sắc, dịch chiết nước và dịch chiết methanol của quả khô; nước sắc quả xanh) vào chuột và kiểm tra tế bào tủy xương sau 24 giờ [2]. Kết quả ghi nhận các dịch chiết từ quả lục lạc tù gây gia tăng tần suất đột biến nhiễm sắc thể ở chuột phụ thuộc theo liều lượng [2]. Ngược lại, dịch chiết lá lục lạc tù không làm tăng đáng kể tần suất tế bào bất thường trong thử nghiệm này [2]. Các nhà nghiên cứu đặt ra nghi vấn rằng chính monocrotaline trong quả là thủ phạm gây độc tế bào tủy xương [2]. Giới hạn lớn của nghiên cứu là chỉ thực hiện qua đường tiêm màng bụng ở động vật, chưa xác định rõ độc tính qua các con đường phơi nhiễm khác.
Đánh giá lợi ích và giới hạn của bằng chứng
Qua các dữ liệu nghiên cứu kể trên, có thể thấy lục lạc tù thực sự có chứa những hoạt chất có tiềm năng dược lý như lectin hay alkaloid [1], [3]. Tuy nhiên, khoảng cách từ các thử nghiệm này đến việc ứng dụng an toàn trong đời sống là rất xa.
Đa số nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm thông qua các đường dùng đặc thù như tiêm màng bụng [1], [2]. Hoàn toàn chưa có tài liệu hay hướng dẫn chính thức nào xác định ngưỡng liều an toàn, nồng độ cho phép hoặc khả năng tương thích sinh học khi đắp dược liệu này lên da người. Mọi tác dụng kháng viêm quan sát được đều đi kèm nguy cơ nhiễm độc tế bào do các alkaloid khó phân tách trong dược liệu thô gây ra [1], [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây cỏ trị mụn nhọt
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng "thảo mộc tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Rất nhiều loài cây hoang dại chứa các chất độc tự nhiên nhằm mục đích tự bảo vệ khỏi sâu bọ, và lục lạc tù là một ví dụ điển hình với hàm lượng monocrotaline gây biến đổi nhiễm sắc thể [2].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng bôi ngoài da thì hoạt chất chỉ nằm trên bề mặt, không ảnh hưởng đến nội tạng. Thực tế, vùng da có mụn nhọt thường bị sung huyết, giãn mao mạch hoặc lở loét. Khi đắp lá tươi lên vùng da tổn thương, các alkaloid và độc chất có thể dễ dàng ngấm trực tiếp vào tuần hoàn máu tương tự như việc tiêm hoặc hấp thu qua niêm mạc, làm tăng nguy cơ ngộ độc toàn thân. Ngoài ra, việc dùng cây cỏ tươi chưa tiệt trùng còn tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn, khiến nốt mụn nhọt lan rộng và viêm nhiễm nặng hơn.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng lục lạc tù tươi để trị bệnh. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối tránh xa loại thảo dược này:
Những người đang có vết thương hở, vết loét da, mụn nhọt giai đoạn vỡ mủ hoặc viêm mô tế bào diện rộng không được đắp dược liệu để tránh độc chất xâm nhập qua vết rách của da vào máu.
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần tránh hoàn toàn mọi sự tiếp xúc hoặc sử dụng lục lạc tù, bởi độc tính clastogenic (làm tổn thương vật chất di truyền) có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [2].
Người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng tủy xương hoặc trẻ em tuyệt đối không nên thử nghiệm các phương pháp dân gian từ loài cây này. Khi có các dấu hiệu nhiễm trùng da, người bệnh cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tự chữa tại nhà.
Lời khuyên và cách xử lý mụn nhọt an toàn
Hiện nay, y học hiện đại chưa có quy chuẩn bào chế hay liều dùng an toàn đối với lục lạc tù dùng ngoài da. Do đó, người dân không tự ý thu hái, phơi khô, giã nát hay sắc nước loài cây này để thoa đắp lên cơ thể.
Khi xuất hiện mụn nhọt hay các ổ viêm da:
- Giữ vệ sinh sạch sẽ vùng da tổn thương bằng nước muối sinh lý hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ.
- Không tự ý nặn, chích hoặc đắp các loại lá cây, cao dán không rõ nguồn gốc lên ổ mụn, đặc biệt khi nhọt đang sưng đỏ, nóng rát hoặc chưa gom cồi.
- Nếu mụn nhọt sưng to, đau nhiều, kèm theo sốt hoặc có dấu hiệu lan rộng, cần đến ngay bệnh viện hoặc chuyên khoa da liễu để được bác sĩ chỉ định dùng thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hoặc chích rạch dẫn lưu mủ theo đúng kỹ thuật y khoa vô khuẩn.
Lục lạc tù là một loài thực vật chứa đựng những hoạt chất sinh học đáng chú ý nhưng cũng đi kèm độc tính tế bào và nguy cơ đột biến nhiễm sắc thể cao [1], [2]. Việc tự ý đắp loại lá này lên mụn nhọt tiềm ẩn rủi ro hấp thu độc chất qua vết thương hở, gây nguy hại cho cơ thể. Người dân cần tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng, lựa chọn các giải pháp y tế khoa học để bảo vệ làn da và sức khỏe lâu dài.
