Lưu ý độc tính khi dùng đa lá tròn dạng đun sắc tại nhà

Nhiều người có thói quen thu hái các loại vỏ cây, rễ cây dân gian như đa lá tròn để tự đun sắc nước uống với hy vọng bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ trị bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các bộ phận thô của cây này khi chưa qua tinh chế tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc và kích ứng đường tiêu hóa nghiêm trọng. Liệu việc đun sắc đa lá tròn tại nhà có thực sự an toàn như lời truyền miệng?

Câu trả lời ngắn gọn là việc tự đun sắc vỏ, rễ hoặc dùng nhựa đa lá tròn tại nhà tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rõ rệt, đặc biệt là nguy cơ kích ứng mô ruột, đau quặn bụng và độc tính sinh học nếu dùng sai hàm lượng. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy dịch chiết thô của loài cây này ở liều cao không hề làm dịu cơ thể mà ngược lại còn kích thích phản ứng đau và gây co thắt đường tiêu hóa dữ dội ^[1].

Độc tính và cơ chế kích ứng đường tiêu hóa

Đa lá tròn (tên khoa học là Ficus benghalensis) là một loài thực vật chứa hàm lượng hoạt chất sinh học rất đậm đặc trong vỏ, rễ và nhựa mủ. Khi tự thu hái và đun sắc tại nhà, người dùng không thể kiểm soát được nồng độ các chất tan chiết vào trong nước, dẫn đến tình trạng quá liều. Dịch chiết thô dạng nước nếu quá đậm đặc sẽ tác động trực tiếp lên niêm mạc ruột và màng bụng ^[1].

Thay vì mang lại tác dụng giảm đau hay an thần như các phân đoạn tinh khiết, dịch chiết nước từ các bộ phận thô ở nồng độ cao lại đóng vai trò như một chất gây kích ứng ngoại vi ^[1]. Cơ chế này tương tự như phản ứng viêm cấp tính do các chất hóa học kích thích, làm khởi phát các cơn đau quặn và co thắt vùng bụng ^[1]. Ngoài ra, mủ nhựa của loài cây này cũng được cảnh báo là có độc tính sinh học đối với người và động vật, đòi hỏi phải cách ly cẩn thận ^[2].

Nghiên cứu khoa học ghi nhận hiện tượng kích ứng ngoại vi

Một nghiên cứu công bố năm 2016 tại Nepal đã làm rõ rủi ro khi dùng dịch chiết nước thô từ rễ khí sinh của đa lá tròn (Ficus benghalensis) trên mô hình động vật ^[1]. Các nhà nghiên cứu đã đánh giá phản ứng đau quặn bụng (writhing test) ở chuột sau khi sử dụng dịch chiết với các mức liều khác nhau ^[1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy:

• Nhóm dùng liều 100 mg/kg dịch chiết nước không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về số cơn đau quặn so với nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý (chỉ số p = 0,463) ^[1].
• Tuy nhiên, khi tăng liều lên 200 mg/kg, số cơn co thắt đau quặn trong 10 phút tăng vọt lên mức 36,00 ± 14,85 lần, cao hơn rất nhiều so với nhóm nước muối sinh lý chỉ có 11,83 ± 12,43 lần (chỉ số p = 0,031) ^[1].
• So với thuốc đối chứng indomethacin (3,50 ± 5,21 lần), nhóm dùng liều 200 mg/kg dịch chiết đa lá tròn gây đau quặn nhiều hơn hẳn (chỉ số p = 0,003) ^[1].
• Trong các thử nghiệm tấm nhiệt và phản xạ vẫy đuôi, cả hai mức liều dịch chiết nước đều không thể hiện tác dụng giảm đau trung ương ^[1].

Các tác giả kết luận rằng dịch chiết nước từ rễ khí sinh của đa lá tròn ở liều 200 mg/kg gây ra hiện tượng tăng cảm giác đau ngoại vi tương tự như tác nhân kích ứng acid acetic chứ không có tác dụng giảm đau ^[1]. Điểm hạn chế của nghiên cứu là thử nghiệm thực hiện trên động vật nhỏ, chưa trực tiếp khảo sát trên cơ thể người, nhưng con số này là minh chứng rõ ràng cho thấy dạng chiết nước thô liều cao gây kích ứng mạnh mô nội tạng ^[1].

Nguy cơ độc tính sinh học từ nhựa cây và chiết xuất thô

Bên cạnh nguy cơ kích ứng ruột, mủ nhựa thô của cây đa lá tròn còn mang độc tính sinh học không thể xem nhẹ. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá khả năng diệt ấu trùng muỗi của dịch chiết nhựa mủ cây đa lá tròn (Ficus benghalensis) ^[2]. Kết quả cho thấy nồng độ gây chết 50% ấu trùng (LC50) sau 24 giờ của mủ nhựa loài cây này là 0,4796% theo thể tích ^[2].

Chiết xuất từ quả đa lá tròn ở dải nồng độ từ 0,0195% đến 10% cũng khiến khoảng 25% ấu trùng bị tiêu diệt ^[2]. Dựa trên độc tính này, nhóm nghiên cứu cảnh báo rằng nhựa của loài cây này là chất nguy hại đối với con người và vật nuôi, chỉ nên tận dụng tại các nguồn nước thải cách ly như hầm cầu hoặc bể tự hoại chứ không an toàn để tiếp xúc tùy tiện ^[2]. Một nghiên cứu khác cùng năm 2010 cũng chứng minh dịch chiết lá đa lá tròn bằng dung môi methanol có độc lực cao, tiêu diệt ấu trùng các loài muỗi truyền bệnh với nồng độ LC50 dao động từ 41,43 ppm đến 89,55 ppm tùy giai đoạn ấu trùng ^[3].

Tách biệt giữa hoạt chất tinh khiết và nước sắc thô tại nhà

Nhiều người lầm tưởng rằng cây đa lá tròn có nhiều công dụng chữa bệnh nên việc đun sắc uống bao nhiêu cũng tốt. Tuy nhiên, các nghiên cứu y học hiện đại chỉ ghi nhận hiệu quả khi phân lập từng hợp chất riêng biệt bằng dung môi công nghiệp và quy trình hóa học phức tạp ^[4], ^[5], ^[6].

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng chỉ khi phân lập được hợp chất carpachromene từ đa lá tròn hoặc dùng phân đoạn chiết ethyl acetate, methanol thì mới ghi nhận hiệu quả giảm đau (giảm 64,44% cơn quặn bụng do acid acetic ở mô hình động vật) và giãn cơ (đạt 71,09%) ^[5]. Trong khi đó, việc đun sắc nước thông thường tại nhà lại gom tất cả các thành phần thô chưa qua sàng lọc, vô tình giữ lại các chất gây kích ứng đường ruột như đã được chứng minh ở nghiên cứu năm 2016 ^[1]. Do đó, người bệnh không thể đồng nhất tác dụng của hoạt chất phân lập trong phòng thí nghiệm với việc tự nấu cành, rễ cây để uống ^[1], ^[5].

Ai cần thận trọng tuyệt đối với dược liệu này?

Do tính chất kích ứng ngoại vi và nguy cơ độc tính, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày, hội chứng ruột kích thích, viêm đại tràng hoặc các bệnh lý mạn tính đường tiêu hóa: Tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc đa lá tròn vì nguy cơ gây đau thắt bụng và viêm niêm mạc ^[1].
• Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ em: Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học an toàn nào trên nhóm đối tượng đặc biệt này. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên chuột cống, chuột nhắt hoặc tế bào ^[1], ^[4], ^[7], ^[5]. Độc tính từ nhựa mủ có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe ^[2].
• Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh hoặc động kinh: Một nghiên cứu năm 2016 cho thấy dịch chiết rễ 200 mg/kg làm kéo dài thời gian co cứng chi sau trong mô hình co giật MES (17,57 ± 2,15 giây so với 13,55 ± 2,75 giây ở nhóm đối chứng), cho thấy nguy cơ làm biến đổi và trầm trọng hơn các cơn co giật nếu dùng sai cách ^[7].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để tránh những rủi ro ngộ độc và kích ứng nguy hiểm khi tiếp cận với cây đa lá tròn, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế:

• Không tự ý thu hái: Không tự lột vỏ thô, chặt rễ khí sinh hay hứng mủ cây đa lá tròn ngoài tự nhiên đem về đun nước uống ^[1], ^[2]. Mủ cây tươi có thể gây bỏng rát, kích ứng da và niêm mạc ^[2].
• Không áp dụng liều lượng cảm tính: Các nghiên cứu chưa đưa ra công thức hay liều dùng an toàn của việc sắc nước thô cho người. Chỉ dùng các chế phẩm đã được kiểm định chất lượng, loại bỏ tạp chất gây kích ứng ^[1], ^[5].
• Tham vấn chuyên gia y tế: Khi mắc các bệnh về xương khớp, thần kinh hoặc tiêu hóa, người bệnh cần đi khám chuyên khoa và dùng thuốc theo đơn. Không được bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng các bài thuốc truyền miệng từ loại cây này.

Tự ý đun sắc các bộ phận thô của cây đa lá tròn tại nhà là việc làm tiềm ẩn nhiều nguy cơ kích ứng và ngộ độc tiêu hóa ^[1], ^[2]. Hãy luôn tỉnh táo trước các bài thuốc dân gian chưa rõ kiểm chứng và hỏi ý kiến bác sĩ y học cổ truyền trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.