Cây đa lông và thói quen ăn quả dại

Cây đa lông (tên khoa học là Ficus drupacea) là loài cây thân gỗ quen thuộc thường gặp tại các vùng Đông Nam Á và Australia [1]. Tại nhiều làng quê và đường phố Việt Nam, loại cây này tỏa bóng mát rộng lớn với những chùm quả chuyển sang màu đỏ hoặc vàng cam rực rỡ khi chín. Không ít người khi thấy quả chín mọng thường tò mò liệu quả của loài cây này có ăn được không và chứa đựng những giá trị dinh dưỡng nào.

Thực tế, quả đa lông chín thuộc nhóm quả dại ăn được và từ lâu đã nằm trong nguồn thực phẩm tự nhiên của nhiều cộng đồng bản địa [2]. Tuy nhiên, việc hái ăn tùy tiện hoặc ăn sống quá nhiều khi quả chưa chín kỹ có thể dẫn đến những phản ứng khó chịu cho hệ tiêu hóa do nhựa và các hợp chất thực vật tự nhiên. Hiểu rõ thành phần và rủi ro sẽ giúp người dùng có cách tiếp cận khoa học, tránh sự cố sức khỏe không đáng có.

Quả cây đa lông có ăn được không?

Câu trả lời ngắn gọn là quả đa lông có thể ăn được khi đã chín hoàn toàn, nhưng không nên ăn tùy tiện khi còn xanh [1], [2]. Các phân tích khoa học ghi nhận quả chín chứa nhiều dưỡng chất giá trị bao gồm chất xơ, khoáng chất thiết yếu và các axit béo lành mạnh [1], [3].

Dù có thể ăn được, loại quả này không phổ biến như các dòng quả thương mại quen thuộc do sự hiện diện của một số hợp chất kháng dinh dưỡng tự nhiên [1]. Nếu ăn quả còn non hoặc ăn phải phần nhựa dính ở vỏ cuống, người dùng rất dễ gặp tình trạng kích ứng niêm mạc miệng, ngứa cổ họng hoặc rối loạn dạ dày. Do đó, việc nắm rõ cách nhận diện độ chín và đặc tính sinh học của quả là điều vô cùng quan trọng.

Cơ chế tác động dinh dưỡng và hóa chất thực vật

Khi phân tích quả đa lông chín, các nhà khoa học nhận thấy giá trị năng lượng của quả ở mức khá nhẹ nhàng, trung bình cung cấp 30,18 kcal trên 100 gram [1]. Nhờ mật độ calo thấp, loại quả này không gây gánh nặng dư thừa năng lượng cho cơ thể nếu ăn ở mức độ vừa phải. Đồng thời, quả chứa 2,20% chất xơ thô, 3,21% carbohydrate, 3,25% protein, 0,92% chất béo và 1,47% tro khoáng [1].

Hàm lượng chất xơ trong quả đa lông đóng vai trò hỗ trợ điều hòa nhu động ruột, giảm cảm giác thèm ăn và làm chậm tốc độ hấp thu đường [1]. Bên cạnh đó, các dịch chiết từ quả đa lông bằng dung môi acetone, methanol hoặc nước đều ghi nhận nồng độ cao của các nhóm hoạt chất sinh học thực vật gồm phenolics, flavonoids và alkaloids [1].

Những hợp chất phenolic và flavonoid này thể hiện khả năng quét gốc tự do mạnh mẽ qua các xét nghiệm 2,2-diphenyl-2-picrylhydrazyl (DPPH) và năng lực chống oxy hóa khử sắt (FRAP) [1]. Hoạt tính chống oxy hóa tỷ lệ thuận với nồng độ phenolic và flavonoid, giúp bảo vệ tế bào trước các tổn thương do quá trình oxy hóa [1]. Tuy vậy, quả cũng chứa các chất tự nhiên như oxalat và phytate, những chất có khả năng liên kết với khoáng chất và làm giảm sự hấp thu vi chất nếu tích tụ lượng lớn [1].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học về quả đa lông

Nhiều nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện nhằm làm rõ hồ sơ dinh dưỡng của quả cây đa lông (Ficus drupacea).

Nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát giá trị dinh dưỡng, thành phần axit béo và hoạt tính chống oxy hóa của quả đa lông chín [1]. Kết quả cho thấy hàm lượng khoáng chất đa lượng trên mỗi gram trọng lượng khô (DW) rất dồi dào: kali đạt 21,03 mg/g, magie đạt 13,24 mg/g, canxi đạt 11,07 mg/g và nitơ đạt 4,13 mg/g [1]. Các khoáng chất vi lượng cũng xuất hiện với tỷ lệ đáng chú ý: sắt đạt 686,67 microg/g DW, kẽm đạt 124,33 microg/g DW, mangan đạt 114,40 microg/g DW và bo đạt 35,78 microg/g DW [1].

Hàm lượng chất kháng dinh dưỡng trong quả tươi (FW) của nghiên cứu này ghi nhận oxalat là 14,44 mg/g FW và phytate là 2,8 mg/g FW [1]. Tỷ lệ dầu trong cùi quả đạt 0,67% và trong hạt đạt 8,07% [1]. Các axit béo không bão hòa thiết yếu gồm omega-3 (axit alpha-linolenic), omega-6 (axit linoleic) và omega-9 (axit oleic) đều xuất hiện phong phú trong phần dầu của quả và hạt [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2024 so sánh việc chiết xuất lipid hoạt tính sinh học từ quả đa lông bằng dung môi truyền thống hexan và dung môi xanh Dimethyl carbonate (DMC) [3]. Kết quả ghi nhận phương pháp chiết xuất DMC mang lại hàm lượng dầu quả đạt 6,51% [3]. Phân tích sắc ký khí GC-FID xác định dầu quả đa lông chứa tỷ lệ đáng kể các axit béo thiết yếu: axit linoleic chiếm 32,317%, axit oleic chiếm 20,946% và axit palmitic chiếm 25,841% [3].

Nghiên cứu cũng chứng minh dầu chiết từ quả đa lông bằng dung môi DMC có tổng hàm lượng phenolic cao hơn so với dùng hexan, đồng thời thể hiện hoạt tính chống oxy hóa, quét gốc tự do, bảo vệ chống ánh sáng và kháng viêm khớp vượt trội [3]. Dầu quả cũng cho thấy các tác dụng kháng viêm và kháng khuẩn sinh học tích cực [3].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2024 tại bang Uttarakhand, Ấn Độ đã khảo sát tiềm năng của các loài quả sung, đa hoang dã bao gồm Ficus drupacea trong việc cải thiện dinh dưỡng cho các cộng đồng bộ lạc [2]. Nghiên cứu xác nhận các loài Ficus này chứa hàm lượng đáng kể vitamin C, giàu khoáng chất, chất xơ thô và protein, đồng thời ghi nhận mức độ chất kháng dinh dưỡng ở ngưỡng thấp, có thể đóng góp tốt vào nhu cầu dinh dưỡng cho con người [2].

Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có về quả đa lông phần lớn mới dừng lại ở phân tích thành phần hóa học, dinh dưỡng trong phòng thí nghiệm và chiết xuất dung môi, chứ chưa có nhiều thử nghiệm lâm sàng can thiệp dài hạn trên người ăn trực tiếp.

Rủi ro rối loạn tiêu hóa khi ăn sống do tanin và nhựa cây

Dù giàu khoáng chất và chất chống oxy hóa, quả cây đa lông vẫn tiềm ẩn rủi ro nếu sử dụng sai cách, đặc biệt là khi ăn sống quả chưa chín kỹ. Nhựa của các loài cây thuộc chi Ficus thường chứa mủ cao su tự nhiên và các enzyme phân giải protein có thể gây bỏng rát nhẹ niêm mạc lưỡi, môi và niêm mạc miệng.

Quả khi còn xanh chứa nồng độ hợp chất phenolic gây chát (như tanin) khá cao. Lượng tanin tự nhiên kết hợp với vị chát đậm có thể làm se niêm mạc dạ dày, gây cồn cào, buồn nôn, khó tiêu hoặc thậm chí dẫn đến tiêu chảy ở những người có đường tiêu hóa nhạy cảm.

Ngoài ra, nghiên cứu định lượng ghi nhận hàm lượng oxalat trong quả tươi là 14,44 mg/g FW và phytate là 2,8 mg/g FW [1]. Oxalat khi vào cơ thể với số lượng lớn có thể tạo phức hợp với canxi, làm giảm hấp thu khoáng chất và làm tăng nguy cơ hình thành sỏi tiết niệu ở những người có cơ địa dễ lắng đọng sỏi thận.

Những hiểu lầm thường gặp về quả đa lông

Nhiều người lầm tưởng rằng quả của các loài cây cổ thụ như đa lông đều có độc tính chết người và tuyệt đối không thể chạm vào. Thực tế, nghiên cứu xác nhận quả đa lông có giá trị dinh dưỡng cao, chứa nhiều axit béo thiết yếu, khoáng chất và hoạt chất sinh học tốt cho sức khỏe [1], [3]. Nhiều cộng đồng bản địa tại Ấn Độ vẫn sử dụng các loài quả Ficus hoang dã như một nguồn bổ sung thực phẩm tự nhiên [2].

Ngược lại, một số người lại quá tin vào lời đồn dân gian rằng quả cây đa lông có thể "chữa bách bệnh", tiêu viêm tức thì hoặc thay thế hoàn toàn thuốc điều trị khớp. Mặc dù chiết xuất dầu quả đa lông trong nghiên cứu phòng thí nghiệm cho thấy đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa và kháng viêm khớp [3], nhưng dịch chiết thử nghiệm hoàn toàn khác với việc ăn quả tươi tự nhiên. Ăn quả thô không thể thay thế cho các chỉ định y khoa chuyên sâu.

Nhóm người nên thận trọng khi dùng

Người có tiền sử bệnh lý sỏi thận, sỏi đường tiết niệu hoặc tăng oxalat niệu cần hết sức thận trọng và hạn chế ăn loại quả này, bởi nồng độ oxalat trong quả tươi ở mức 14,44 mg/g FW [1].

Người mắc hội chứng ruột kích thích, viêm loét dạ dày tá tràng hoặc có hệ tiêu hóa yếu không nên ăn sống quả khi chưa chín mềm hoặc chưa qua xử lý sạch nhựa, nhằm tránh tình trạng co thắt dạ dày và đầy hơi do chất chát.

Người có cơ địa dị ứng với nhựa mủ thực vật (latex) cũng cần cẩn thận khi tiếp xúc hoặc ăn thử, vì nguy cơ xuất hiện phản ứng dị ứng chéo từ mủ cây đa.

Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học chuyên biệt nào đánh giá mức độ an toàn của việc ăn quả đa lông trên các đối tượng này. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý thu hái hay ăn thử quả cây đa lông ngoài tự nhiên để bảo đảm an toàn tối đa cho sức khỏe. Khi có bất kỳ bệnh lý nền mạn tính nào, người dân cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các loại quả dại.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn

Nếu muốn trải nghiệm hương vị của quả đa lông dại, bạn chỉ nên chọn những quả đã chín hoàn toàn, vỏ chuyển màu sẫm mềm đều và phần cuống đã khô ráo, giảm bớt mủ nhựa trắng. Tuyệt đối không ăn những quả còn xanh, cứng hoặc có mùi lạ [1].

Trước khi ăn, cần ngâm rửa kỹ quả với nước sạch nhiều lần để loại bỏ bụi bẩn, đất cát bám ngoài vỏ và làm sạch phần nhựa còn đọng ở gốc cuống. Việc gọt bỏ bớt phần vỏ ngoài hoặc nấu chín (như luộc, ngâm muối lên men theo tập quán dân gian) cũng là giải pháp hữu hiệu giúp giảm bớt lượng tanin gây chát và các hợp chất kháng dinh dưỡng.

Chỉ nên nếm thử một lượng nhỏ vừa phải, không nên ăn dồn dập cùng một lúc nhiều quả để theo dõi phản ứng của cơ thể. Quả đa lông nên được xem như một nguồn trải nghiệm thực phẩm tự nhiên phong phú, cần ăn một cách điều độ, lắng nghe phản ứng tiêu hóa và tuân thủ chế độ dinh dưỡng đa dạng mỗi ngày.