Ai không nên dùng dược liệu từ cây đa lá tròn?

Trong đời sống thường ngày, không ít người có thói quen hái lá, vỏ hoặc rễ của các cây cổ thụ quen thuộc để sắc nước uống với mong muốn bồi bổ cơ thể hoặc hỗ trợ điều trị bệnh. Đa lá tròn (tên khoa học là Ficus benghalensis, thuộc họ Dâu tằm Moraceae) là một trong những loài cây thường được nhắc tới trong các bài thuốc dân gian lưu truyền ^[1]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe nếu người dùng không nắm rõ đặc tính dược lý và thành phần hoạt chất của cây.

Dù mang lại một số hoạt tính sinh học trong các thử nghiệm ban đầu, dược liệu từ cây đa lá tròn không phải là lựa chọn an toàn cho tất cả mọi người. Những đối tượng đặc biệt cần thận trọng hoặc tránh tự ý sử dụng bao gồm phụ nữ đang trong thời kỳ mang thai, người có tiền sử huyết áp thấp và những người có cơ địa dị ứng với mủ thực vật.

Thói quen truyền miệng và những băn khoăn thường gặp

Nhiều người thường tin rằng các loại cây cỏ mọc tự nhiên hay cây bóng mát lâu năm đều lành tính và không có tác dụng phụ. Từ rễ khí sinh, vỏ thân cho đến quả của cây đa lá tròn đều từng được đồn thổi là có tác dụng thanh nhiệt, giảm đau hoặc tiêu trừ mụn cóc. Điều này khiến một bộ phận người dân tự ý thu hái, phơi khô sắc uống hoặc giã nát đắp ngoài da mà không tham khảo ý kiến chuyên môn y tế.

Thực tế, việc tự sử dụng thảo dược khi chưa được định danh chuẩn xác và chưa qua tinh chế khoa học tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Cơ thể mỗi người có ngưỡng dung nạp và tình trạng sinh lý khác nhau, đặc biệt là ở những đối tượng nhạy cảm. Do đó, việc làm rõ những ai không nên dùng và giới hạn an toàn của dược liệu này là vấn đề cần thiết để tránh các hệ lụy đáng tiếc.

Ba nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Nhóm đối tượng đầu tiên cần hết sức cẩn trọng là phụ nữ mang thai và người chuẩn bị mang thai. Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của cây đa lá tròn trên phụ nữ mang thai; các dữ liệu hiện có về hoạt tính sinh học mới chỉ được ghi nhận ở cấp độ tế bào hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm ^{[2] [1] [3]}. Các chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh như alkaloid, tannin hay saponin có thể ảnh hưởng đến tử cung hoặc sự phát triển của thai nhi mà khoa học chưa thể kiểm soát hết ^[1].

Nhóm đối tượng thứ hai là những người có tiền sử huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc điều trị tim mạch. Chiết xuất từ các loài thuộc chi Ficus nói chung và đa lá tròn nói riêng đã được ghi nhận có nhiều tác động dược lý phong phú, bao gồm cả khả năng chống đông máu và điều hòa chuyển hóa đường huyết ^[1]. Sự hiện diện của các hợp chất này có thể làm thay đổi huyết động lực hoặc gây tương tác bất lợi ở những người vốn có áp lực máu không ổn định.

Nhóm đối tượng thứ ba là những người có cơ địa dị ứng, đặc biệt là dị ứng với mủ (latex) thực vật. Toàn thân cây đa lá tròn chứa một lượng dịch mủ trắng đặc trưng của chi Ficus ^[2]. Nhựa mủ này chứa hỗn hợp protein phức tạp và các enzym có thể kích hoạt phản ứng quá mẫn nghiêm trọng khi tiếp xúc qua da hoặc qua niêm mạc đường tiêu hóa, gây mẩn ngứa, viêm da tiếp xúc hoặc co thắt phế quản.

Thành phần hóa thực vật và cơ chế tác động sinh học

Theo các phân tích hóa thực vật tổng quan, chiết xuất từ cây đa lá tròn chứa hàng loạt các hoạt chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng. Trong đó có thể kể đến phenol, flavonoid, alkaloid, tannin, saponin, terpenoid, glycoside cùng các loại tinh dầu dễ bay hơi và steroid ^[1]. Đây là những hợp chất có khả năng can thiệp trực tiếp vào nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào của cơ thể sinh vật ^[1].

Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng các hoạt chất trong cây mang lại đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, điều hòa miễn dịch, bảo vệ gan và kháng đông ^[1]. Tuy nhiên, chính sự đa dạng của các hoạt chất hóa học này lại là "con dao hai lưỡi" khi dùng ở dạng thô. Khi các hợp chất này chưa được phân tách và chuẩn hóa liều lượng, chúng có thể gây kích ứng tế bào hoặc phản ứng chéo bất lợi trong cơ thể người bệnh.

Ngoài ra, mủ của các loài thuộc chi này từ lâu đã được ghi nhận có khả năng tác động lên một số tổn thương da như mụn cóc sinh dục liên quan đến virus HPV ^[2]. Khả năng tác động này bắt nguồn từ tính chất ly giải protein và ức chế tế bào của các thành phần trong mủ cây ^[2]. Nếu người dùng có cơ địa quá mẫn hoặc vết thương hở tiếp xúc với dịch mủ này, nguy cơ viêm loét cục bộ hoặc phản ứng dị ứng toàn thân là rất cao.

Nghiên cứu khoa học thực nghiệm nói gì?

Để hiểu rõ hiệu quả và tính an toàn của đa lá tròn, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên nhiều mô hình khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động của dịch chiết methanol từ quả đa lá tròn (Ficus benghalensis L.) trên dòng tế bào ung thư cổ tử cung HeLa chứa virus HPV18 ^[2]. Kết quả phân tích PCR cho thấy dịch chiết quả giúp giảm lượng DNA của gen HPV18 L1 trong tế bào ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết thể hiện độc tính tế bào đầy hứa hẹn với giá trị IC50 đạt 211,86 microgam/ml ^[2].

Cũng trong thử nghiệm này, các mẫu DNA từ tế bào HeLa sau khi xử lý bằng dịch chiết quả đã biểu hiện hiện tượng cắt mảnh và phân đoạn DNA, một dấu hiệu điển hình của quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) ^[2]. Độ hấp thụ quang học UV ở bước sóng 260 nm của mẫu DNA xử lý cao hơn đáng kể (với P<0.01) so với mẫu đối chứng không xử lý ^[2]. Dù vậy, các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh đây mới chỉ là thử nghiệm in vitro trên dòng tế bào biệt hóa trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa thể coi là bằng chứng điều trị bệnh trên cơ thể người sống ^[2].

Mặt khác, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 tại Nepal đã khảo sát tác dụng giảm đau của dịch chiết nước từ rễ khí sinh của cây đa lá tròn trên mô hình động vật gặm nhấm ^[3]. Trong thử nghiệm sơ bộ, liều cao 2000 mg/kg được động vật dung nạp mà không xuất hiện dấu hiệu độc tính cấp tính hay tử vong ^[3]. Do đó, mức liều bằng một phần mười là 200 mg/kg đã được chọn làm liều đánh giá dược lý cao nhất ^[3].

Tuy nhiên, kết quả thử nghiệm lại mang đến sự bất ngờ lớn cho các nhà nghiên cứu. Ở mức liều 100 mg/kg, dịch chiết nước rễ khí sinh không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về phản ứng quặn đau (writhing) so với nhóm chứng dùng nước muối sinh lý (P=0.463) và nhóm dùng thuốc Indomethacin (P=0.093) ^[3]. Ngược lại, ở mức liều 200 mg/kg, dịch chiết lại làm gia tăng đáng kể số cơn quặn đau trong 10 phút, đạt mức 36,00 ± 14,85 cơn, cao hơn rõ rệt so với nhóm dùng nước muối sinh lý chỉ có 11,83 ± 12,43 cơn (P=0.031) ^[3]. Khi so với nhóm dùng Indomethacin có 3,50 ± 5,21 cơn quặn đau, nhóm dùng liều 200 mg/kg cũng gây quặn đau nhiều hơn có ý nghĩa thống kê (P=0.003) ^[3].

Hiện tượng này cho thấy dịch chiết rễ khí sinh ở liều cao không những không ức chế cảm giác đau ở trung ương mà còn gây kích ứng ngoại vi tương tự như tác động của acid acetic ^[3]. Điều này chứng minh rằng việc tự ý dùng dịch chiết từ rễ cây với liều lượng không chuẩn xác có thể kích hoạt các phản ứng viêm và kích ứng gây đau đớn cho mô cơ quan ^[3].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Khi nhìn nhận các công bố khoa học về cây đa lá tròn, độc giả cần phân biệt rõ giữa thử nghiệm cận lâm sàng và ứng dụng điều trị thực tế. Hiện nay, các dữ liệu về đa lá tròn chủ yếu xuất phát từ các nghiên cứu trên ống nghiệm hoặc mô hình động vật ^{[2] [3]}. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên người để xác định hiệu quả chữa bệnh hay tính an toàn lâu dài của loài cây này.

Đặc biệt, hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào được thực hiện trên các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ hay người có bệnh lý chuyển hóa phức tạp. Dữ liệu hiện có mới chỉ được khảo sát trên các dòng tế bào nuôi cấy nhân tạo hoặc trên chuột thí nghiệm ^{[2] [3]}. Do đó, bất kỳ suy diễn nào cho rằng thảo dược này an toàn và có thể dùng tùy tiện cho phụ nữ mang thai hay người bệnh mạn tính đều là phản khoa học và thiếu căn cứ y lý.

Hơn nữa, các nghiên cứu tổng quan chỉ ra rằng mặc dù chiết xuất cây có chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa và kháng đông, thành phần hoạt chất có thể dao động rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, mùa vụ thu hái và phương pháp chiết xuất ^[1]. Việc người dân tự đun sắc thủ công không thể kiểm soát được nồng độ hoạt chất, dễ dẫn đến quá liều hoặc tích tụ các chất kích ứng ngoại vi ^[3].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm vô cùng phổ biến là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì không bao giờ độc hại". Nhiều người cho rằng các loài cây mọc lâu năm hấp thụ tinh hoa đất trời nên uống vào chỉ có lợi chứ không có hại. Tuy nhiên, giới khoa học đã chứng minh các loài thực vật tự nhiên sản sinh ra hoạt chất thứ cấp chính là để tự vệ trước sâu bọ và môi trường sống ^[1]. Những chất này khi đi vào cơ thể người với lượng không kiểm soát hoàn toàn có thể gây độc cho gan, thận hoặc kích thích phản ứng viêm ngoại vi ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là việc tin rằng dịch mủ cây đa có thể bôi trực tiếp lên mọi vết thương hoặc nốt mụn để tiêu sưng, diệt virus. Mặc dù mủ của một số loài sung, đa được ghi nhận có tiềm năng ức chế mụn cóc liên quan đến HPV trong nghiên cứu, việc bôi dịch mủ tươi chưa qua tinh chế dễ dẫn đến hoại tử mô nông, bỏng rát và bội nhiễm vi khuẩn ^[2]. Với người có cơ địa dị ứng mủ thực vật, hành động này còn có thể gây sốc phản vệ nguy hiểm.

Hiểu lầm thứ ba là suy nghĩ thảo dược có thể thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị y khoa hiện đại. Một số người khi nghe thông tin chiết xuất quả đa lá tròn làm giảm tải lượng virus HPV18 trên tế bào ung thư cổ tử cung đã vội vàng tìm kiếm để tự chữa bệnh ^[2]. Cần khẳng định rõ ràng rằng, thử nghiệm trên tế bào biệt hóa trong đĩa thí nghiệm cách rất xa việc loại bỏ được khối u hay mầm bệnh trên cơ thể người bệnh thực tế ^[2]. Bỏ lỡ thời gian vàng trong y khoa để dùng thuốc nam truyền miệng là nguyên nhân khiến nhiều bệnh nhân rơi vào tình trạng nguy kịch.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và khuyến cáo thực tế

Để bảo đảm an toàn tính mạng và sức khỏe, người dân tuyệt đối không tự ý chặt rễ khí sinh, vỏ thân hoặc hái quả cây đa lá tròn để đun nước uống thay trà hàng ngày. Do chưa có hướng dẫn chính thống về liều lượng an toàn trên người từ cơ quan y tế, việc tự định lượng bằng "nắm lá" hay "lạng rễ" rất dễ chạm đến ngưỡng kích ứng gây hại tương tự như các phản ứng đau quặn từng ghi nhận trên động vật ^[3].

Nếu có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm nào có nguồn gốc từ cây đa lá tròn, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền được cấp phép. Điều này đặc biệt tối quan trọng đối với những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp, thuốc chống đông máu hay thuốc hạ đường huyết, nhằm ngăn ngừa hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm ^[1].

Khi vô tình tiếp xúc với nhựa mủ của cây đa lá tròn trong sinh hoạt mà xuất hiện các dấu hiệu ngứa rát, đỏ da, nổi mề đay hoặc khó thở, cần rửa sạch ngay vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy và đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Tuyệt đối không tự ý nhỏ dịch mủ cây vào mắt, niêm mạc miệng hay các tổn thương hở ở bộ phận sinh dục.

Cây đa lá tròn là nguồn nguyên liệu thực vật chứa nhiều hợp chất tự nhiên có giá trị tiềm năng cho nghiên cứu dược phẩm tương lai ^[1]. Tuy nhiên, từ tiềm năng trong ống nghiệm đến một phương thuốc an toàn cho con người là một khoảng cách rất lớn. Phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp và người dị ứng mủ thực vật cần chủ động tránh xa các bài thuốc truyền miệng từ loài cây này, đồng thời luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược lạ nào vào cơ thể.