Cây chuối hoa (còn gọi là dong riềng hoa đỏ, Canna indica) là loại cây cảnh quen thuộc, đồng thời được dùng trong nhiều bài thuốc dân gian. Nhiều người truyền tai nhau việc sắc rễ hoặc lá chuối hoa uống để trị bệnh tim mạch hay viêm nhiễm mà không rõ liều lượng.

Dù có một số hoạt tính sinh học, chiết xuất từ cây chuối hoa chứa nhiều hợp chất phức tạp và có độc tính tế bào nhất định. Người dân tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc từ rễ hoặc thân rễ cây này, đặc biệt là nhóm người mắc bệnh suy gan, suy thận hoặc đang dùng thuốc đông máu.

Cơ chế tác động và những thành phần phức tạp bên trong cây chuối hoa

Nhiều người nghĩ cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, nhưng các bộ phận của chuối hoa chứa hàng loạt hợp chất hóa học có hoạt tính mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 2018 tiến hành phân tích chiết xuất cồn-nước từ rễ và thân rễ chuối hoa bằng phương pháp phổ H1-NMR và phổ khối HR-LC/MS-MS [1]. Kết quả cho thấy sự hiện diện của khoảng 761 proton tự do ứng với các hợp chất phân cực và xác định được hơn 90 chất khác nhau trong rễ cây [1].

Các chất chủ yếu được tìm thấy gồm có 3'-hydroxytrimethoprim, 3,7-epoxycaryophyllan-6-one, swietenine, typhasterol, hexacosanedioic acid và dẫn xuất 3beta, 6alpha,7alpha-trihydroxy-5beta-cholan-24-oic acid [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sơ bộ ghi nhận sự có mặt của flavonoid, tannin và sterol [1]. Việc một loại dịch chiết thô chứa tới gần một trăm hợp chất khiến gan và thận phải làm việc cật lực để chuyển hóa và bài tiết. Khi nồng độ vượt quá ngưỡng an toàn, các thành phần này dễ gây quá tải cơ quan nội tạng.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất chuối hoa có khả năng tiêu diệt tế bào sống. Thử nghiệm năm 2024 tại Bangladesh và Trung Quốc sử dụng thử nghiệm gây chết tôm ngâm nước muối (brine shrimp lethality assay) cho thấy các phân đoạn chiết xuất ethyl acetate và dichloromethane từ lá cây chuối hoa thể hiện độc tính tế bào rất mạnh [2]. Điều này chứng minh hoạt chất trong cây tác động trực tiếp lên màng tế bào và không hề vô hại.

Độc tính cấp và bán trường diễn: Những bằng chứng từ phòng thí nghiệm

Để hiểu rõ mức độ an toàn của chuối hoa, các nhà nghiên cứu đã thực hiện các thử nghiệm đánh giá độc tính cấp tính trên động vật và sinh vật sống. Nghiên cứu năm 2021 đã đánh giá an toàn của dịch chiết methanol từ lá chuối hoa trên chuột [3]. Thử nghiệm độc tính cấp tính cho thấy chiết xuất này tương thích máu, không làm thay đổi hành vi và không gây biến đổi cấu trúc giải phẫu các cơ quan nội tạng của chuột [3]. Chiết xuất lá trong nghiên cứu này cũng cho thấy khả năng làm tăng nồng độ glutathione khử và ức chế enzym acetylcholinesterase phụ thuộc liều với giá trị IC50 đạt 14,53 mug/mL (so với chuẩn Donepezil là 13,31 mug/mL) [3].

Tuy nhiên, độc tính của rễ và các bộ phận khác lại thể hiện mặt tiêu cực rõ rệt trên các sinh vật thử nghiệm. Một nghiên cứu năm 2000 đánh giá độc tính diệt ốc của rễ chuối hoa đối với loài ốc Lymnaea acuminata [4]. Nghiên cứu chỉ ra độc tính của rễ cây chuối hoa phụ thuộc vào cả thời gian tiếp xúc và liều lượng sử dụng [4]. Nồng độ gây chết 50% sinh vật thử nghiệm sau 24 giờ (LC50) của dịch chiết rễ chuối hoa tinh chế qua cột là 6,54 mg/l [4].

Đối với dịch chiết ethanol thô từ rễ chuối hoa, chỉ số LC50 sau 24 giờ ghi nhận ở mức 55,65 mg/l [4]. Các nhà nghiên cứu nhận định chiết xuất rễ chuối hoa có thể dùng làm chất diệt ốc mạnh mẽ, dù ở nồng độ này chưa gây độc cho loài cá Colisa fasciatus sống cùng môi trường [4]. Việc rễ cây có khả năng gây độc giết chết loài thân mềm cảnh báo rằng rễ chuối hoa thô chứa các chất có độc tính sinh học cao, cần thận trọng khi hấp thu vào cơ thể người.

Các thử nghiệm độc tính trên mô hình giun đất Pheritima posthuma trong nghiên cứu năm 2007 cũng cho thấy dịch chiết methanol từ thân rễ chuối hoa làm giun bị tê liệt nhanh chóng [5]. Cùng nghiên cứu này, các dịch chiết methanol và benzen từ các bộ phận lá, hoa, thân rễ, hạt chuối hoa khi tiêm phúc mạc ở liều 50 mg/kg trên chuột đều thể hiện tác động ức chế thần kinh ngoại vi và trung ương qua thử nghiệm mâm nhiệt và gây quặn đau bằng acid acetic [5].

Tác động kháng đông máu: Nguy cơ tiềm ẩn nguy hiểm

Một đặc tính sinh học đáng chú ý nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết của chuối hoa là tác dụng chống đông máu. Nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân lập hai hợp chất este phenylpropanoid sucrose mới từ thân rễ chuối hoa gồm canindicoside A và canindicoside B, cùng bảy hợp chất phenolic khác [6]. Các chất này gồm nepetoidin B, caffeic acid, ferulic acid, (R)-(+)-rosmarinic acid, isorinic acid, (S)-(-)-rosmarinic acid và (S)-(-)-rosmarinic acid methyl ester [6].

Kết quả thử nghiệm sinh hóa cho thấy cả hai este mới cùng isorinic acid và dẫn xuất (S)-(-)-rosmarinic acid methyl ester đều ức chế ngưng tập tiểu cầu phụ thuộc vào liều dùng [6]. Trong đó, canindicoside B và (S)-(-)-rosmarinic acid methyl ester có hoạt tính ức chế mạnh nhất đối với sự kết tập tiểu cầu do collagen và adenosine diphosphate (ADP) kích hoạt [6]. Đáng chú ý, ở nồng độ 0,4 mg/mL, canindicoside A và isorinic acid làm kéo dài thời gian thromboplastin một phần hoạt hóa (APTT) so với đối chứng (p < 0,05), phản ánh sự ức chế con đường đông máu nội sinh [6].

Đồng thời, dẫn xuất (S)-(-)-rosmarinic acid methyl ester ở nồng độ 0,4 mg/mL cũng làm tăng thời gian thrombin (TT) so với mẫu đối chứng [6]. Khả năng kháng đông và ức chế tiểu cầu này cho thấy việc tự ý sắc nước rễ cây uống có thể gây rối loạn đông máu tự nhiên, làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm hoặc gây xuất huyết dưới da và nội tạng nếu dùng không kiểm soát.

Những ai tuyệt đối không nên tùy tiện dùng chuối hoa?

Từ những bằng chứng thực nghiệm về độc tính tế bào, khả năng ức chế đông máu và sự phức tạp của các hợp chất hóa học, những nhóm đối tượng sau cần tránh tự ý dùng dược liệu từ chuối hoa:

  • Người bị suy gan, suy thận: Với hơn 90 hợp chất phân cực và chuyển hóa phức tạp trong thân rễ [1], gan và thận bị suy yếu sẽ không thể đào thải kịp. Sự tích lũy các phân đoạn có độc tính tế bào [2] dễ làm nặng thêm tình trạng hoại tử tế bào gan hoặc giảm mức lọc cầu thận.
  • Bệnh nhân rối loạn đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Các hoạt chất trong thân rễ chuối hoa kéo dài thời gian đông máu APTT và TT cũng như ức chế tiểu cầu [6]. Người có cơ địa máu khó đông, loét dạ dày xuất huyết hay người sắp mổ nếu uống nước sắc chuối hoa có nguy cơ đối mặt với biến chứng chảy máu mất kiểm soát.
  • Người đang dùng thuốc chống đông: Những người điều trị bằng aspirin, clopidogrel, warfarin có thể gặp tương tác cộng gộp nguy hiểm khi dùng chung với rễ chuối hoa do các hoạt chất canindicoside B và dẫn xuất rosmarinic acid methyl ester ngăn chặn ngưng tập tiểu cầu mạnh mẽ [6].
  • Phụ nữ có thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Toàn bộ dữ liệu an toàn hiện tại mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm tế bào và động vật gặm nhấm [3][2], chưa hề có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào bảo đảm an toàn cho sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.

Những hiểu lầm thường gặp về cây chuối hoa

Nhiều người lầm tưởng "thuốc nam càng đắng càng giải độc" hoặc cây mọc quanh nhà thì an toàn tuyệt đối. Thực tế, cây chuối hoa có khả năng kháng khuẩn, giảm đau và chống oxy hóa trong các mô hình thí nghiệm [3][2][7]. Nghiên cứu năm 2007 chứng minh dịch chiết methanol từ lá làm tăng thời gian phản ứng ở thử nghiệm mâm nhiệt, còn dịch chiết benzen ức chế cơn đau quặn ở liều 50 mg/kg [5]. Nghiên cứu năm 2009 cũng chỉ ra dịch chiết hạt chuối hoa chứa polyphenol, flavonoid cao với khả năng bắt gốc tự do DPPH đạt 87,12% và độ hấp thụ khử 3,61 [7].

Tuy nhiên, có hoạt tính sinh học không đồng nghĩa với việc an toàn để tự dùng. Tác dụng giảm đau hay chống oxy hóa mới chỉ được ghi nhận trên chuột cống, chuột nhắt hoặc ống nghiệm qua dung môi hữu cơ tinh chế [3][5][7]. Nước đun thủ công tại nhà không tách được độc tính, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính hoặc bán trường diễn nếu uống liên tục nhiều ngày.

Hướng dẫn áp dụng và lời khuyên an toàn

Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau đối với cây chuối hoa:

  • Không tự ý đào rễ, thân rễ hay hái lá chuối hoa để phơi khô, đun nước uống thay trà hoặc thay thuốc chữa bệnh tim mạch, viêm sưng.
  • Không nghe theo các bài thuốc truyền miệng chưa được Bộ Y tế cấp phép. Chuối hoa hiện chỉ an toàn nhất khi dùng làm cây cảnh tạo cảnh quan sinh thái.
  • Nếu đang điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào về tim mạch, huyết áp, gan, thận, người bệnh bắt buộc phải tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.

Cây chuối hoa sở hữu nhiều dược tính tiềm năng đang được y học hiện đại nghiên cứu [3][1][6]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm độc tính. Người bệnh cần tỉnh táo, không tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm các bài thuốc tự chế để tránh những rủi ro đáng tiếc cho gan, thận và tính mạng.