Lưu ý khi dùng cây lương xương chung với thuốc tây điều trị mạn tính

Nhiều người mắc bệnh mạn tính thường có thói quen dùng thêm các loại lá cây, thảo dược truyền miệng như cây lương xương nhằm hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp thảo dược với thuốc tây điều trị huyết áp, tiểu đường tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Các hoạt chất thực vật có thể can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa thuốc tại gan, gây ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị.

Người đang dùng thuốc tây điều trị bệnh mạn tính không nên tự ý dùng cây lương xương hoặc các chế phẩm từ loại cây này. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng xác nhận tính an toàn của cây lương xương khi dùng chung với thuốc hạ áp hay thuốc tiểu đường. Nguy cơ tương tác thuốc qua hệ enzym gan Cytochrome P450 là vấn đề y khoa đã được cảnh báo ở nhiều loại dược liệu tự nhiên.

Thói quen dùng thảo dược và nguy cơ tương tác chuyển hóa

Trong quan niệm dân gian, các loại thảo dược tự nhiên thường được coi là lành tính và không gây hại. Nhiều người bệnh cao huyết áp, đái tháo đường uống thuốc tây hàng ngày nhưng vẫn sắc thêm nước lá uống kèm với hy vọng nhanh khỏi bệnh. Sự kết hợp không có chỉ dẫn y khoa này khiến cơ thể cùng lúc phải xử lý cả hóa dược và các hợp chất phức tạp từ thực vật ^[1].

Khi vào cơ thể, phần lớn thuốc điều trị và các hợp chất tự nhiên đều phải chuyển hóa qua gan trước khi đào thải. Hệ enzym Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) tại gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình thanh thải này [1, 3]. Nếu một chất làm ức chế hoặc kích thích enzym CYP, nồng độ thuốc tây trong máu sẽ bị biến đổi [1, 2]. Điều này đặc biệt nguy hiểm với các nhóm thuốc điều trị mạn tính vốn đòi hỏi nồng độ ổn định.

Cơ chế enzym Cytochrome P450 và tác động từ thảo mộc

Hệ enzym Cytochrome P450 chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các loại thuốc dùng trong điều trị y khoa ^[2]. Trong đó, các phân nhóm enzym như CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2, CYP2C8 và CYP2C9 tham gia vào các con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc điều trị bệnh [2, 6]. Nhiều hoạt chất tự nhiên từ thảo dược, thực phẩm hoặc thói quen sinh hoạt như hút thuốc, uống rượu có thể làm biến đổi sự chuyển hóa của thuốc thông qua hệ enzym này ^[3].

Khi thảo dược gây ức chế enzym CYP, tốc độ phân giải thuốc bị chậm lại, làm nồng độ thuốc tích tụ cao trong máu ^[4]. Hệ quả là người bệnh dễ gặp tác dụng phụ quá liều, tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức. Ngược lại, nếu thảo dược kích hoạt enzym CYP hoạt động mạnh hơn (như tác động của cây St. John's wort lên CYP3A3/4), thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh, làm giảm hoặc mất tác dụng điều trị bệnh mạn tính ^[3].

Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược qua enzym gan

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2021 đã kiểm tra dữ liệu tương tác liên quan đến enzym CYP của 189 loại thảo mộc, thực phẩm cùng 72 chất bổ sung ^[5]. Các nhà nghiên cứu đã phân tích dữ liệu từ 140 thử nghiệm lâm sàng (trong tổng số 3.125 thử nghiệm) và 236 nghiên cứu in vitro, nghiên cứu động vật hoặc báo cáo ca bệnh ^[5]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc, thực phẩm, thực phẩm bổ sung với 8 loại thuốc điều trị ung thư; đồng thời phát hiện 21 loại thảo mộc, thực phẩm tương tác với enzym CYP3A4 ^[5].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2010 về tương tác giữa thuốc và thảo dược trên cơ sở dữ liệu Pubmed và EMBASE cho thấy các tương tác này có ý nghĩa lâm sàng lớn ^[1]. Tác giả nhấn mạnh rằng kiến thức về tương tác thuốc - thảo dược hiện nay còn hạn chế và cần được nghiên cứu thêm ^[1]. Báo cáo cũng chỉ ra dữ liệu tiền lâm sàng thường khó khái quát hóa đầy đủ trên người, do đó cần hết sức thận trọng khi thiếu bằng chứng lâm sàng, đặc biệt là với các thuốc có khoảng điều trị hẹp ^[1].

Năm 2022, một bài tổng quan tài liệu đã chỉ ra rằng các chất tự nhiên như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đã được chứng minh là các chất ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP ^[2]. Các kỹ thuật tính toán cơ học lượng tử, thiết kế thuốc nhờ máy tính và nghiên cứu tương tác protein - thuốc in silico đang được ứng dụng để làm rõ cách các thành phần thảo dược tương tác với enzym P450 ^[2].

Ngoài ra, một nghiên cứu in vitro năm 2007 trên microsome gan người đã khảo sát tác động của một số chiết xuất thảo mộc lên các enzym CYP1A2, CYP2C8, CYP2C9, CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 ^[4]. Kết quả cho thấy nhiều chiết xuất gây ức chế từ 50% trở lên hoạt tính của P450: chiết xuất goldenseal ức chế CYP2C8, CYP2D6 và CYP3A4 ở nồng độ 20 microM; bạch quả (Ginkgo) ức chế CYP2C8 ở 10 microM; hạt nho ức chế CYP2C9 và CYP3A4 ở 10 microM; kế sữa ức chế CYP2C8 ở 10 microM ^[4]. Hoạt chất ginsenoside F1 và Rh1 từ nhân sâm ức chế CYP3A4 ở 10 microM ^[4]. Dữ liệu chỉ ra độ thanh thải của nhiều loại thuốc có thể bị suy giảm khi dùng chung với các thảo mộc này do ức chế enzym P450 ^[4].

Một nghiên cứu in vitro năm 2015 trên microsome gan người kiểm tra hợp chất celastrol (chiết xuất từ Tripterygium wilfordii Hook F.) đối với 5 isoenzym CYP ^[6]. Kết quả cho thấy celastrol ức chế CYP3A4 với giá trị IC50 là 2,65 microM, CYP2C19 là 5,99 microM, CYP2D6 là 6,27 microM, CYP1A2 là 7,66 microM và CYP2E1 là 9,38 microM ^[6]. Celastrol ức chế phi cạnh tranh đối với CYP1A2 và CYP2E1; ức chế cạnh tranh đối với CYP2C19 và CYP2D6; đồng thời ức chế kiểu hỗn hợp đối với CYP3A4, chứng minh tiềm năng gây tương tác thuốc - thảo mộc rõ rệt ^[6].

Nghiên cứu năm 2022 trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 đã đánh giá tương tác giữa các hoạt chất thảo dược atractylenolide I (ATR-I), astragaloside IV (AST-IV) với coumarin ^[7]. Kết quả cho thấy khi kết hợp ATR-I ở nồng độ 300 microM với coumarin cố định (200 microM) trên tế bào không kích ứng rifampicin, tỷ lệ sống của tế bào giảm 31% (p < 0.01) ^[7]. AST-IV ở nồng độ 300 microM kết hợp với coumarin gây độc tính 27% trên tế bào không kích ứng (p < 0.05) và 30% trên tế bào có kích ứng rifampicin (p < 0.05) ^[7]. Nghiên cứu này chứng minh các chất chuyển hóa trong thảo dược có khả năng tương tác làm gia tăng độc tính đối với gan ^[7].

Giới hạn dữ liệu đối với cây lương xương

Cần lưu ý rõ ràng rằng các nghiên cứu khoa học hiện nay chỉ mới tập trung đánh giá cơ chế enzym Cytochrome P450 trên một số loại thảo dược cụ thể, hoạt chất tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa [2, 6, 7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng hay tiền lâm sàng trực tiếp trên cây lương xương đối với hệ enzym CYP ở bệnh nhân đang điều trị huyết áp hay tiểu đường.

Mặc dù vậy, các dữ liệu khoa học đã cảnh báo rằng các hợp chất thực vật phức tạp đều có khả năng tương tác với enzym gan [2, 3]. Do đó, người bệnh không thể chủ quan suy diễn rằng cây lương xương an toàn để dùng chung với thuốc hạ áp, đái tháo đường khi chưa có dữ liệu kiểm chứng. Việc thận trọng là bắt buộc đối với bất kỳ loại thảo dược nào chưa rõ hồ sơ dược động học ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cùng thuốc tây

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ". Trên thực tế, nhiều thảo dược chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, có thể ức chế enzym chuyển hóa thuốc tương đương các hợp chất tổng hợp [6, 7]. Sự can thiệp này khiến thuốc tây tích tụ gây quá liều hoặc bị đào thải nhanh làm mất tác dụng chữa bệnh [1, 6].

Một sai lầm khác là nghĩ rằng "uống cách nhau 1-2 tiếng là an toàn". Sự tương tác qua enzym gan Cytochrome P450 là tương tác về mặt chuyển hóa và dược động học bên trong tế bào gan, chứ không đơn thuần là tương tác vật lý trong dạ dày [6, 7]. Các tác động ức chế hay cảm ứng enzym có thể kéo dài nhiều ngày, nên việc giãn cách thời gian uống vài giờ không loại bỏ được nguy cơ [1, 7].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người mắc bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc bệnh tâm thần cần tuyệt đối tránh tự ý dùng thêm thảo dược chưa rõ nguồn gốc [4, 5]. Đây là những đối tượng sử dụng các nhóm thuốc đòi hỏi nồng độ ổn định và liên tục trong huyết tương để kiểm soát bệnh trạng ^[1].

Người suy giảm chức năng gan, thận hoặc người cao tuổi có hệ chuyển hóa suy yếu cũng phải thận trọng tối đa. Các hoạt chất thảo dược kết hợp cùng lúc có thể làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa và tăng nguy cơ gây độc cho tế bào gan ^[7]. Bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị ung thư cũng được khuyến cáo nên dùng các biện pháp khác thay vì tự ý dùng thảo dược có nguy cơ tương tác với thuốc điều trị ^[3].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn cho người bệnh

Để đảm bảo an toàn, người bệnh đang dùng thuốc tây điều trị bệnh mạn tính không nên tự ý tìm kiếm hay sắc nước cây lương xương để uống. Tuyệt đối không thay đổi liều lượng thuốc được bác sĩ kê đơn hoặc tự ý ngưng thuốc hạ áp, tiểu đường để chuyển sang dùng thảo dược dân gian. Mọi sự thay đổi phác đồ điều trị đều phải có ý kiến của nhân viên y tế chuyên khoa.

Nếu có nguyện vọng sử dụng bất kỳ loại thực phẩm bổ sung, cây thuốc nam hay dịch chiết thảo mộc nào, người bệnh cần mang mẫu hoặc thông tin cụ thể đến hỏi ý kiến bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng. Việc kiểm tra định kỳ huyết áp, đường huyết và chức năng gan thận tại các cơ sở y tế là biện pháp tốt nhất để kiểm soát bệnh an toàn và hiệu quả.

Sức khỏe và tính mạng của người bệnh mạn tính phụ thuộc lớn vào sự ổn định của phác đồ điều trị. Thảo dược tự nhiên có thể đem lại tiềm năng y học nhưng cũng ẩn chứa nguy cơ tương tác dược động học phức tạp [3, 5]. Sự cẩn trọng, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và không tự ý phối hợp thuốc là nguyên tắc sống còn để bảo vệ bản thân.