Nhiều sinh viên và người đi làm thường tìm đến nước tăng lực khi đối mặt với các kỳ thi căng thẳng hoặc những đêm làm việc kéo dài. Vị ngọt dễ uống cùng cảm giác tỉnh táo đến gần như tức thì khiến loại đồ uống này trở thành lựa chọn hàng đầu để xua tan cơn buồn ngủ. Tuy nhiên, việc mượn năng lượng cấp tốc từ các lon nước ngọt ngào này lại tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho hệ tim mạch và tinh thần.
Thực tế, nước tăng lực không tạo ra năng lượng thật sự cho cơ thể. Sự kết hợp giữa caffeine liều cao cùng lượng đường tự do lớn chỉ tạm thời kích thích thần kinh, làm tăng nhịp tim, sau đó nhanh chóng dẫn tới cảm giác mệt mỏi trầm trọng hơn khi nồng độ các chất này suy giảm.
Cơ chế tác động của caffeine và đường tự do
Khi uống nước tăng lực, caffeine hấp thu nhanh vào máu và cạnh tranh với adenosine - chất truyền dẫn thần kinh có nhiệm vụ báo hiệu cảm giác mệt mỏi và ru ngủ não bộ. Việc ngăn chặn adenosine làm tăng hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, kích thích tuyến thượng thận tiết thêm hormone căng thẳng, khiến tim đập nhanh và mạch máu co lại. Cùng lúc đó, lượng đường tự do dồi dào đi vào cơ thể làm nồng độ glucose trong máu tăng vọt, mang lại cảm giác hưng phấn tức thì.
Tuy nhiên, lượng đường tăng cao đột ngột kích hoạt tuyến tụy tiết insulin ồ ạt để kéo đường huyết về mức ổn định. Quá trình hạ đường huyết phản ứng này, kết hợp cùng thời điểm caffeine bắt đầu hết tác dụng, gây ra hiện tượng sụp đổ năng lượng. Người dùng nhanh chóng rơi vào trạng thái đuối sức, mất tập trung và uể oải hơn cả trước khi uống.
Nghiên cứu chỉ ra biến động tim mạch tức thì
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động cấp tính của các loại đồ uống kích thích này lên cơ thể người trẻ khỏe mạnh. Một nghiên cứu thử nghiệm chéo ngẫu nhiên công bố năm 2014 thực hiện trên 25 người trẻ không béo phì nhằm đo lường phản ứng huyết động và mạch máu não sau khi uống 355 ml nước tăng lực Red Bull so với 355 ml nước lọc [1]. Kết quả ghi nhận việc tiêu thụ nước tăng lực làm tăng đáng kể huyết áp tâm thu và tâm trương, đi kèm với gia tăng nhịp tim và cung lượng tim [1]. Đáng chú ý, tải trọng cơ tim tăng lên, sức cản mạch máu não tăng và vận tốc dòng máu não giảm rõ rệt so với nhóm chứng [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2017 trên 80 sinh viên y khoa khỏe mạnh (tuổi trung bình 21,45, trong đó 62,5% là nam) đã đánh giá tác động tức thì của nước có gas và ba loại nước tăng lực chứa nồng độ caffeine tương đương [2]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng loại nước A và C bị tăng huyết áp tâm thu sau 30 phút và tăng tỷ lệ phần trăm thay đổi nhịp tim [2]. Nhóm dùng loại B ghi nhận tăng huyết áp tâm trương sau 1 giờ, rút ngắn khoảng QTc trên điện tâm đồ và gia tăng nồng độ cortisol trong nước bọt [2]. Điểm số kiểm tra khả năng ghi nhớ ngắn hạn (N-back) có tăng ở nhóm A, trong khi điểm số lo âu ở nhóm C giảm [2].
Một thử nghiệm sơ bộ năm 2018 tại Ý áp dụng thiết kế chéo ngẫu nhiên đánh giá căng thẳng tinh thần và thể chất giữa hai phiên làm việc có và không có nước tăng lực [3]. Dữ liệu từ bài kiểm tra thể lực cho thấy có sự gia tăng nhẹ nhịp tim tối đa khi dùng nước tăng lực [3]. Đáng lưu ý, bảng điểm lo âu Beck (BAI) từ mức tối thiểu trước khi uống đã chuyển sang mức lo âu nhẹ sau khi uống, kèm theo một trường hợp ghi nhận hồ sơ trầm cảm trên thang đo BDI [3].
Nguy cơ khi kết hợp áp lực thi cử và thức đêm
Việc uống nước tăng lực trong trạng thái căng thẳng tâm lý như thi cử hay chạy hạn chót công việc sẽ nhân đôi áp lực lên hệ thống tuần hoàn. Một tổng quan nghiên cứu năm 2020 về phản ứng tim mạch ghi nhận một thử nghiệm chéo dùng Red Bull chứa 114 mg caffeine so với nước máy làm tăng huyết áp tâm thu 5,2 mmHg, huyết áp tâm trương 6,1 mmHg và nhịp tim tăng khoảng 3,7 nhịp/phút [4]. Trong thử nghiệm tiếp theo của cùng nhóm tác giả, thức uống này làm tăng huyết áp tâm thu 7 mmHg, tâm trương 4 mmHg và nhịp tim tăng 7 nhịp/phút [4]. Khi kết hợp thêm yếu tố căng thẳng tinh thần, mức tăng nhịp tim vọt lên tới 20 nhịp/phút [4].
Căng thẳng học tập vốn đã kích hoạt hệ thần kinh giao cảm. Khi cộng thêm liều lượng chất kích thích từ đồ uống, tim phải đập nhanh và co bóp mạnh hơn bình thường để đáp ứng cả hai tác nhân kích thích cùng lúc.
Bằng chứng tổng hợp và hiện tượng mệt mỏi nghịch lý
Tác động làm tăng huyết áp không phải là hiện tượng cá biệt mà đã được xác nhận qua các phân tích gộp quy mô lớn. Một nghiên cứu phân tích gộp công bố năm 2016 tổng hợp 15 nghiên cứu lâm sàng tiến cứu với hơn 300 đối tượng cho thấy việc tiêu thụ cấp tính nước tăng lực làm tăng huyết áp tâm thu thêm 4,44 mmHg và huyết áp tâm trương thêm 2,73 mmHg [5]. Mức tăng huyết áp tâm thu mạnh nhất ghi nhận ở những loại đồ uống cung cấp từ 200 mg caffeine trở lên, đạt mức tăng 6,44 mmHg [5]. Nhịp tim trong phân tích gộp này thay đổi không có ý nghĩa thống kê (tăng 0,80 nhịp/phút) [5].
Năm 2025, một nghiên cứu cắt ngang trên 64 người trẻ khỏe mạnh có huyết áp bình thường đã đánh giá độ cứng động mạch sau khi uống nước tăng lực [6]. Kết quả ghi nhận chỉ số tăng cường áp lực (AIx và AIx@75) tăng tạm thời đáng kể sau 30 phút tiêu thụ, biểu hiện tình trạng cứng động mạch cấp tính, trước khi trở về mức ban đầu sau 2 giờ [6]. Huyết áp tâm trương ngoại vi và trung tâm cũng như sức cản mạch máu toàn phần giảm nhẹ sau 2 giờ [6].
Nhiều người lầm tưởng uống càng nhiều thì cơ thể càng tỉnh táo, nhưng số liệu thực tế lại chỉ ra điều ngược lại. Khảo sát năm 2018 trên 627 lính bộ binh nam thuộc quân đội Mỹ sau 7 tháng triển khai chiến đấu ghi nhận 75,7% quân nhân có sử dụng nước tăng lực trong tháng qua, với 16,1% tiêu thụ liều cao (từ 2 lon mỗi ngày trở lên hoặc từ 24 ounce trở lên mỗi ngày) [7]. Kết quả mô hình hồi quy cho thấy nhóm dùng liều cao có tỷ lệ gặp vấn đề sức khỏe tâm thần tăng gấp 2,0 đến 2,7 lần, hành vi hung hăng tăng gấp 2,3 đến 3,5 lần và có liên quan chặt chẽ với tình trạng mệt mỏi mạn tính (beta = 0,143, p < 0,001) [7]. Đây là minh chứng cho thấy thói quen lạm dụng đồ uống kích thích có thể phản tác dụng, gây mệt mỏi dai dẳng thay vì duy trì sự bền bỉ.
Yếu tố quen nếp caffeine và giới hạn bằng chứng
Mức độ nhạy cảm của mỗi cá nhân trước nước tăng lực cũng có sự phân hóa rõ rệt. Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên 48 sinh viên chia nhóm theo thói quen dùng caffeine [8]. Kết quả chỉ ra nước tăng lực làm tăng huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và nhịp tim rõ rệt ở những người không có thói quen tiêu thụ caffeine, đồng thời làm rút ngắn khoảng QTc trên điện tâm đồ [8]. Ngược lại, ở những người có thói quen dùng caffeine mức độ cao, các thông số huyết động hầu như không thay đổi đáng kể, cho thấy cơ thể có xu hướng thích nghi và giảm đáp ứng khi đã quen dung nạp chất này [8].
Mặc dù các tài liệu đã chỉ ra tác động huyết động ngắn hạn, đa phần nghiên cứu hiện nay thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ, theo dõi trong thời gian ngắn và sử dụng các sản phẩm có công thức thành phần khác nhau [4], [5], [6]. Các kết quả đo huyết áp dưới tác động căng thẳng cũng chưa hoàn toàn đồng nhất giữa các nhãn hàng khác biệt về hàm lượng caffeine [4].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều bạn trẻ cho rằng nước tăng lực cũng giống như cà phê hoặc nước ngọt thông thường. Điểm khác biệt lớn nằm ở việc nước tăng lực chứa đồng thời liều cao caffeine kết hợp cùng hỗn hợp đường và các chất bổ trợ khác, khiến tốc độ hấp thu và tải trọng lên tim mạch trở nên đột ngột hơn [2], [1].
Quan niệm dùng nước tăng lực để bù nước trong lúc học tập hay vận động cũng hoàn toàn sai lầm. Caffeine có đặc tính lợi tiểu nhẹ, kết hợp cùng lượng đường đậm đặc dễ khiến cơ thể mất nước tế bào, gia tăng cảm giác khát và khiến các triệu chứng căng thẳng, đau đầu thêm trầm trọng.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người chưa từng hoặc ít khi sử dụng các chế phẩm chứa caffeine cần hết sức cẩn trọng, bởi nhóm này dễ gặp tình trạng tim đập nhanh và tăng vọt huyết áp ngay sau khi uống [8].
Những cá nhân có tiền sử rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp, hoặc người đang gặp các vấn đề về lo âu, rối loạn giấc ngủ không nên sử dụng nước tăng lực để đối phó với công việc ban đêm [2], [7]. Phụ nữ mang thai, thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển thể chất và những người đang điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm kích thích nào.
Giải pháp an toàn khi cần tỉnh táo làm việc
Để vượt qua áp lực công việc và học tập mà không gây hại cho sức khỏe, giải pháp bền vững nhất là quản lý thời gian khoa học và phân bổ chu kỳ nghỉ ngơi hợp lý. Nếu cần duy trì sự tập trung, hãy ưu tiên uống đủ nước lọc, bởi thiếu nước là nguyên nhân phổ biến gây buồn ngủ và giảm sút trí nhớ.
Có thể tận dụng các nguồn cung cấp caffeine tự nhiên với liều lượng vừa phải như một tách trà xanh ấm hoặc cà phê đen nguyên chất không thêm đường. Luôn đảm bảo phòng làm việc đủ ánh sáng, duy trì các quãng nghỉ ngắn từ 5 đến 10 phút sau mỗi giờ học tập để vận động nhẹ nhàng, giúp tăng tuần hoàn máu não mà không cần dựa dẫm vào các chất kích thích nhân tạo. Nước tăng lực chỉ nên coi là giải pháp tình thế bất khả kháng và không thể thay thế cho giấc ngủ sinh lý tự nhiên.
