Uống nước có ga thay nước lọc hằng ngày: Rủi ro men răng và dạ dày

Nhiều người có thói quen chuyển từ nước ngọt sang nước có ga không đường để cắt giảm năng lượng mà vẫn giữ cảm giác sảng khoái. Không ít người thậm chí dùng loại thức uống này thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong sinh hoạt hằng ngày. Tuy nhiên, liệu việc nạp liên tục nước có ga vào cơ thể có thực sự vô hại như nước lọc tự nhiên?

Câu trả lời ngắn gọn là không nên thay thế hoàn toàn. Dù không chứa đường hay calo, nước có ga vẫn có tính acid nhẹ do khí carbon dioxide hòa tan. Thói quen sử dụng kéo dài, liên tục cả ngày gây rủi ro xói mòn men răng và làm thay đổi áp lực, vận động tại đường tiêu hóa.

Cơ chế tác động lên men răng và dạ dày

Khí carbon dioxide ($CO_2$) khi hòa tan vào nước dưới áp suất cao sẽ tạo thành acid carbonic ($H_2CO_3$). Phản ứng hóa học này khiến độ pH của nước giảm xuống, thường dao động ở mức có tính acid nhẹ hoặc vừa tùy vào mức độ nạp khí. Men răng của con người bắt đầu bị hòa tan khi môi trường khoang miệng giảm xuống dưới ngưỡng pH tới hạn là 5,5 ^[1].

Khi độ pH trong miệng tụt xuống dưới ngưỡng 5,5, quá trình khử khoáng bắt đầu diễn ra làm bề mặt men răng mất dần các ion canxi và photphat [2, 4]. Nếu tiếp xúc thường xuyên, lớp bảo vệ cứng nhất của răng sẽ bị mòn dần, làm lộ ngà răng bên dưới. Tại dạ dày, sự giải phóng khí $CO_2$ làm tăng thể tích lòng dạ dày, tạo ra các đợt biến đổi áp lực cơ học tạm thời ở đường tiêu hóa trên ^[2].

Nghiên cứu thực nghiệm về độ mòn men răng

Ảnh hưởng của nước có ga lên men răng đã được phân tích qua nhiều thử nghiệm trong phòng thí nghiệm. Một nghiên cứu năm 2001 dùng răng người nhổ bỏ và bột hydroxyapatite để đo mức độ hòa tan khoáng chất ^[3]. Kết quả ghi nhận nước khoáng có ga làm tan men răng nhiều hơn một chút so với nước không ga, nhưng mức độ này vẫn thấp hơn khoảng 100 lần so với các loại nước ngọt có tính acid ^[3]. Việc loại bỏ bọt khí làm giảm mức độ hòa tan, cho thấy việc sủi bọt không phải là yếu tố duy nhất quyết định sự xói mòn ^[3]. Đặc biệt, sự hiện diện của các ion canxi trong thành phần nước khoáng giúp giảm đáng kể sự hòa tan hydroxyapatite, bên cạnh sự điều hòa của ion magie và sunfat ^[3].

Tuy nhiên, mức độ ga nạp vào nước đóng vai trò quyết định. Nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác động của nước có ga tự pha bằng máy tạo soda lên men răng người trong 7 ngày kết hợp với nước bọt nhân tạo ^[1]. Kết quả cho thấy độ vi cứng của men răng tiếp xúc với nước có ga giảm đáng kể so với nhóm đối chứng ^[1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng máy tạo soda tạo ra mức độ nén khí cao hơn nhiều so với nước khoáng đóng chai thương mại, khiến độ pH của nước giảm xuống dưới ngưỡng 5,5 ngay cả ở mức nạp ga thấp nhất ^[1]. Độ xói mòn quan sát qua kính hiển vi điện tử quét ở nhóm dùng nước nạp ga mức độ cao lớn hơn rõ rệt so với nhóm mức độ thấp ^[1].

Nguy cơ tổn hại men răng tăng vọt nếu người dùng chọn các sản phẩm nước có ga thêm hương liệu. Nghiên cứu năm 2007 tại Anh kiểm tra các loại nước có ga hương vị đã ghi nhận độ pH của chúng rất thấp, chỉ từ 2,74 đến 3,34, cùng độ acid chuẩn độ từ 0,344 đến 0,663 mmol ^[4]. Thử nghiệm hòa tan bột hydroxyapatite cho thấy tiềm năng xói mòn của nước có ga hương vị đạt từ 89% đến 143% so với nước cam nguyên chất ^[4]. Quan sát dưới kính hiển vi điện tử xác nhận bề mặt men răng người bị phá hủy tương đương với tiếp xúc đồ uống có tính acid mạnh ^[4].

Trong khi đó, nghiên cứu năm 2007 khảo sát trên 28 mẫu răng ngâm liên tục 14 ngày cho thấy các loại nước ngọt có ga thông thường và nước tăng lực gây độ nhám bề mặt men răng cao nhất, vượt trội so với nước đóng chai Dasani và nước máy thông thường ^[5].

Tác động của nước có ga tới dạ dày và tiêu hóa

Tại hệ tiêu hóa, nước có ga không đơn thuần đi qua như nước lọc. Nghiên cứu chéo năm 1997 trên 8 người tình nguyện khỏe mạnh khảo sát sự lưu chuyển bữa ăn hỗn hợp có đánh dấu phóng xạ ^[6]. Kết quả cho thấy nước có ga không làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày tổng thể của cả chất rắn và chất lỏng, nhưng làm biến đổi sâu sắc sự phân bố thức ăn trong dạ dày ^[6]. Cụ thể, phần dạ dày đoạn gần giữ lại tỷ lệ chất rắn cao hơn (74 ± 7% so với 56 ± 8%) và chất lỏng cao hơn (43 ± 5% so với 27 ± 4%) khi uống nước có ga so với nước lọc thường ^[6].

Nghiên cứu chéo quy mô nhỏ năm 2017 theo dõi người tình nguyện uống viên nén paracetamol với nước máy hoặc nước có ga ^[2]. Việc uống nước có ga dẫn đến các đợt tăng áp lực thoáng qua ở đường tiêu hóa trên ở tất cả người tham gia thử nghiệm ^[2]. Quá trình này kích thích rã viên thuốc nhanh hơn và có xu hướng làm tăng tốc độ hấp thu hoạt chất vào tuần hoàn ^[2].

Nghiên cứu chéo ba nhánh năm 2023 trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh sau bữa ăn tiêu chuẩn cũng đánh giá khả năng phóng thích khí $CO_2$ ^[7]. Uống 240 mL nước có ga cùng cốm không sủi bọt không làm kéo dài thời gian lưu của chất đánh dấu tại dạ dày qua cơ chế trộn vào vị trấp chứa calo ^[7]. Dù vậy, dữ liệu từ các báo cáo này cho thấy lượng khí đưa vào luôn tạo ra sự căng giãn cơ học và làm thay đổi phân bố thức ăn tạm thời [1, 8].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nước khoáng có ga nguyên chất vẫn là giải pháp thay thế an toàn hơn rất nhiều so với nước ngọt thông thường hay nước tăng lực nhiều đường và acid [3, 7]. Thành phần khoáng tự nhiên như canxi giúp hạn chế một phần quá trình mất khoáng men răng ^[3]. Nước có ga cũng hỗ trợ giải tỏa cảm giác thèm đồ uống có ga mà không nạp thêm năng lượng.

Mặc dù vậy, các bằng chứng hiện nay có giới hạn nhất định. Đa số thử nghiệm đánh giá độ mòn men răng được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) trên răng đã nhổ bỏ với thời gian ngâm kéo dài [3, 4, 6, 7]. Môi trường này thiếu đi cơ chế tiết nước bọt liên tục tự nhiên của khoang miệng sống, vốn có khả năng đệm acid và bù khoáng. Các nghiên cứu trên dạ dày cũng chỉ thực hiện trên cỡ mẫu nhỏ (8 đến 12 người khỏe mạnh) trong thời gian ngắn, chưa đánh giá hết tác động của việc uống nhiều lít mỗi ngày suốt nhiều năm [1, 5, 8].

Hiểu lầm thường gặp về nước có ga

Nhiều người lầm tưởng rằng nước có ga hương hoa quả không đường vẫn lành tính như nước lọc tinh khiết. Thực tế, hương liệu và acid điều vị bổ sung khiến thức uống này có tính acid mạnh ngang ngửa nước cam ép tự nhiên ^[4]. Acid citric hoặc acid malic thường được thêm vào để tạo vị chua thanh, vô tình đẩy chỉ số xói mòn men răng lên rất cao ^[4].

Quan niệm thứ hai cho rằng sủi bọt khí chỉ là hiện tượng cơ học vô hại bên ngoài. Sự giải phóng khí carbon dioxide trong lòng dạ dày thực chất tạo áp lực cơ học lên thành cơ quan này và giữ chất lỏng, thức ăn lâu hơn tại đoạn gần dạ dày [5, 8]. Dù vậy, việc uống nước có ga tự pha bằng máy tại nhà với mức nén ga quá mạnh có nguy cơ gây hại men răng cao hơn nhiều so với nước khoáng có ga tự nhiên đóng chai ^[1].

Nhóm người nên thận trọng khi sử dụng

Người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản, viêm loét dạ dày hoặc hội chứng ruột kích thích cần hạn chế tối đa nước có ga. Lượng khí giải phóng gây giãn đoạn gần dạ dày và tạo các đợt sóng áp lực tại đường tiêu hóa trên [5, 8]. Tình trạng này dễ kích hoạt các cơn ợ hơi, trào ngược dịch vị chứa acid lên thực quản và khoang miệng. Sự kết hợp giữa dịch dạ dày và nước uống acid sẽ làm tăng vọt tốc độ mất canxi của men răng ^[8].

Người đang niềng răng hoặc đeo khí cụ chỉnh nha cũng thuộc nhóm nguy cơ cao. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra quá trình khử khoáng men răng diễn ra ngay trong vòng 7 ngày tiếp xúc ngắt quãng với nước có ga ^[1]. Vì quá trình niềng răng kéo dài trung bình 1,5 năm trở lên, việc men răng liên tục chịu tác động acid dưới ngưỡng pH 5,5 dễ để lại các đốm trắng mất khoáng khó hồi phục quanh mắc cài ^[1]. Ngoài ra, những người đang dùng thuốc điều trị đường uống nên thận trọng, do nước có ga có thể làm thay đổi tốc độ rã và hấp thu của thuốc [1, 5].

Cách dùng nước có ga an toàn hằng ngày

Để bảo vệ sức khỏe răng miệng và hệ tiêu hóa, người tiêu dùng không nên dùng nước có ga thay thế hoàn toàn cho nước lọc tự nhiên. Nước lọc vẫn phải là nguồn cấp nước chính cho cơ thể suốt cả ngày.

Khi sử dụng nước có ga, nên áp dụng các lưu ý sau:

• Ưu tiên nước khoáng có ga nguyên chất đóng chai thay vì các loại có thêm hương liệu trái cây hoặc nước tự nạp ga quá nồng độ [4, 6].
• Uống trong bữa ăn thay vì nhâm nhi rải rác suốt cả ngày, nhằm tận dụng lượng nước bọt tiết ra khi nhai để trung hòa acid ^[1].
• Sử dụng ống hút để dòng nước đi thẳng vào họng, giảm thiểu diện tích và thời gian tiếp xúc trực tiếp với bề mặt răng.
• Không đánh răng ngay sau khi uống đồ có tính acid. Sau khi men răng vừa tiếp xúc với môi trường acid nhẹ, việc chải răng cơ học ngay lập tức có thể làm mòn lớp men đang mềm. Nên súc miệng bằng nước lọc và chờ khoảng 30 đến 60 phút để nước bọt tái khoáng hóa bề mặt răng trước khi chải.
• Uống thuốc trị bệnh cùng nước lọc ấm hoặc nước đun sôi để nguội thông thường, tránh uống chung với nước có ga nhằm bảo đảm tốc độ hấp thu thuốc ổn định [1, 5].

Nước có ga không đường là giải pháp giải khát tốt hơn nước ngọt có đường nếu dùng điều độ. Việc lạm dụng thức uống này thay thế hoàn toàn nước lọc tiềm ẩn nguy cơ làm suy yếu men răng và gây khó chịu đường tiêu hóa. Cân bằng thói quen sinh hoạt và lắng nghe phản ứng của cơ thể là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.