Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà phơi khô làm trà thanh nhiệt. Trong đó, đơn buốt lá xẻ là loại cây quen thuộc thường được thu hái toàn thân để nấu nước uống mỗi ngày. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo mộc mọc dại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc nếu vị trí thu hái ô nhiễm.

Dùng đơn buốt lá xẻ làm trà cần kiểm soát liều lượng ở mức vừa phải và tuân thủ quy trình sơ chế sạch. Cây có đặc tính sinh thái đặc biệt khiến bộ phận rễ và thân dễ tích tụ độc chất từ môi trường.

Đặc tính sinh học và nguy cơ tích tụ chất độc

Đơn buốt lá xẻ (danh pháp khoa học: Bidens bipinnata) là loài thực vật mọc hoang phổ biến tại nhiều vùng khí hậu khác nhau. Cây thường sinh trưởng mạnh ở các vùng đất trống, ven đường đi, bãi đất hoang hoặc khu vực canh tác nông nghiệp.

Cây sở hữu khả năng thích nghi cao với các điều kiện sống khắc nghiệt. Hệ rễ của đơn buốt lá xẻ có hệ vi sinh vật bản địa trợ giúp chuyển hóa dinh dưỡng và kim loại nặng [1]. Điều này giúp cây sống được trên các vùng đất cằn cỗi nhưng cũng tạo nguy cơ tồn dư hóa chất nếu đất thu hái bị nhiễm bẩn.

Khi người dân hái cây mọc gần khu công nghiệp, bãi rác hay mương nước thải, độc chất từ đất dễ ngấm vào mô thực vật. Uống nước sắc từ nguồn nguyên liệu này lâu dài có thể dẫn đến nhiễm độc mãn tính mà không hay biết.

Cơ chế tương tác với kim loại nặng từ môi trường

Hệ vi sinh vật vùng rễ của đơn buốt lá xẻ có mối liên hệ mật thiết với các yếu tố thổ nhưỡng. Khi cây mọc trên vùng đất ô nhiễm, hệ vi khuẩn rễ sẽ thay đổi để thích ứng với nồng độ kim loại [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát cây đơn buốt lá xẻ (Bidens bipinnata) mọc tại bãi thải quặng antimon (Sb) và vùng đất bình thường lân cận [1]. Nghiên cứu phân tích sự đa dạng vi sinh vật vùng rễ cùng các yếu tố dinh dưỡng đất (carbon tổng số TC, carbon hữu cơ TOC, nitơ tổng số TN) và nồng độ á kim/kim loại nặng gồm Antimon (Sb) và Asen (As) [1].

Kết quả cho thấy thành phần vi khuẩn vùng rễ thay đổi rõ rệt tùy theo nồng độ dinh dưỡng và kim loại trong đất [1]. Một số chi vi khuẩn chiếm ưu thế xuất hiện tại bãi thải quặng đảm nhận vai trò oxy hóa Sb và As, bao gồm Paenibacillus, Bacillus, Pseudomonas và Thiobacillus [1]. Sự hiện diện của các vi khuẩn này hỗ trợ cây đơn buốt lá xẻ sinh trưởng tốt ngay trên đất chứa độc chất [1]. Giới hạn của nghiên cứu này là tập trung vào phân tích sinh thái học vùng rễ, chưa đo lường trực tiếp dư lượng kim loại chuyển vị lên lá hay thân cây.

Hoạt tính kháng khuẩn theo các thử nghiệm trong ống nghiệm

Bên cạnh nguy cơ tích lũy độc chất từ môi trường, đơn buốt lá xẻ từ lâu đã được y học cổ truyền dùng hỗ trợ các bệnh lý viêm nhiễm đường ruột, viêm họng, viêm thận cấp [2]. Các thử nghiệm hiện đại bước đầu phân lập các hoạt chất mang hoạt tính sinh học từ cây này.

Nghiên cứu công bố năm 2021 tiến hành thử nghiệm trong ống nghiệm (in-vitro) trên 5 chủng vi khuẩn nhằm tìm kiếm hợp chất trị tiêu chảy từ cây Bidens bipinnata [2]. Nhóm nghiên cứu chuẩn bị 4 loại dịch chiết khác nhau từ các bộ phận lá, thân, rễ, hoa và quả bế [2]. Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết hexane thể hiện hoạt tính kháng khuẩn phổ rộng nhất, tiếp theo là dịch chiết nước [2].

Khi so sánh giữa các bộ phận, dịch chiết lá có hoạt tính mạnh nhất trên các chủng vi khuẩn thử nghiệm, kế đến là hoa và thân [2]. Phân đoạn chiết tách sâu trên vi khuẩn tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) đã phân lập được hai hợp chất chính: 16-Pregnenolone và 9-Octadecenoic acid (Z)-, methyl ester [2]. Trong đó, hợp chất 9-Octadecenoic acid (Z)-, methyl ester đạt nồng độ ức chế 50% vi khuẩn (MIC50) ở mức 72 mg/mL, mạnh hơn so với 16-Pregnenolone (MIC50 > 250 mg/mL) [2]. Giới hạn lớn nhất là dữ liệu mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in-vitro), chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược mọc hoang

Quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính" là sai lầm phổ biến khiến nhiều người uống nước thảo mộc tùy tiện. Thực tế, cây dại tích trữ mọi chất dinh dưỡng lẫn chất độc từ nguồn nước và lòng đất nơi chúng bám rễ sinh sống.

Một hiểu lầm khác là đun sôi nước trà thật lâu sẽ khử hết mọi chất độc hại. Nước sôi ở nhiệt độ 100 độ C chỉ giúp tiêu diệt vi khuẩn, nấm mốc hoặc làm bay hơi một phần độc tố hữu cơ. Kim loại nặng như asen, chì, antimon không bị phá hủy bởi nhiệt độ sôi thông thường; việc đun cạn nước thậm chí còn làm tăng nồng độ độc chất trong ấm trà.

Việc uống thay hoàn toàn nước lọc hàng ngày cũng là thói quen thiếu an toàn. Gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa các hợp chất phức tạp có trong dịch chiết thực vật, dễ dẫn đến tình trạng quá tải chức năng.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Nghiên cứu về đơn buốt lá xẻ hiện chỉ mới dừng lại ở phân tích vi sinh thái vùng rễ và thử nghiệm kháng khuẩn trong ống nghiệm [2, 3]. Hiện chưa có nghiên cứu an toàn cụ thể trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ.

Do đó, nhóm phụ nữ mang thai và đang cho con bú tuyệt đối không nên tự ý hái đơn buốt lá xẻ làm trà uống nhằm tránh nguy cơ co bóp tử cung hoặc phơi nhiễm độc tố không mong muốn. Trẻ em với chức năng gan, thận chưa hoàn thiện cũng cần tránh sử dụng loại thảo mộc này.

Người có bệnh nền về suy giảm chức năng gan, suy thận mạn hoặc đang dùng thuốc tây điều trị bệnh nhiễm trùng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng. Thảo dược tự nhiên không thể thay thế phác đồ điều trị kháng sinh chuyên khoa khi cơ thể mắc bệnh tiêu chảy hay nhiễm khuẩn nặng.

Quy trình sơ chế sạch và kiểm soát nguồn thu hái

Để giảm thiểu tối đa tạp chất và nguy cơ nhiễm kim loại nặng từ tự nhiên, khâu chọn lựa và sơ chế nguyên liệu đóng vai trò quyết định:

  • Lựa chọn nguồn gốc: Chỉ thu hái cây ở những vùng đồi núi, vườn nhà cách xa đường quốc lộ, xa bãi rác, khu công nghiệp hoặc cánh đồng phun thuốc trừ sâu. Tuyệt đối không nhổ cây mọc tại các bãi xỉ than, khu vực khai khoáng cũ hay rãnh nước thải đô thị [1].
  • Thu hái chọn lọc: Kết quả phân tích cho thấy lá cây chứa hoạt tính sinh học tốt [2]. Nên ưu tiên cắt phần thân trên và lá bánh tẻ, hạn chế sử dụng bộ phận rễ sát gốc vì đây là nơi tập trung bùn đất và vi sinh vật chuyển hóa kim loại [1].
  • Rửa sạch: Rửa cây nhiều lần dưới vòi nước chảy để loại bỏ toàn bộ đất cát bám dính. Ngâm thảo mộc qua nước muối loãng trong khoảng 10-15 phút nhằm làm sạch bụi bẩn và ký sinh trùng bám ngoài bề mặt, sau đó vớt ra để ráo nước.
  • Phơi sấy và bảo quản: Băm nhỏ thân lá thành từng đoạn ngắn rồi đem phơi trong bóng râm (phơi âm can) hoặc sấy nhiệt độ thấp đến khi khô kiệt. Thảo mộc khô cần được bảo quản trong túi kín hoặc hũ thủy tinh đặt nơi khô ráo, tránh ẩm mốc gây hại đường ruột.

Hướng dẫn hãm trà và liều lượng sử dụng hợp lý

Hiện tại chưa có tài liệu lâm sàng quy định liều dùng chuẩn xác theo từng miligam cho người uống trà đơn buốt lá xẻ thường nhật. Do đó, người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, không lạm dụng đậm đặc.

Khi hãm trà, có thể dùng một nắm nhỏ thảo mộc khô (khoảng một lượng vừa phải trong lòng bàn tay) rửa sơ qua nước ấm để tráng bụi. Hãm thảo mộc cùng 500ml đến 1 lít nước sôi trong bình kín khoảng 15 phút là có thể rót uống. Nước trà nên uống hết trong ngày, không để qua đêm vì dễ bị ôi thiu, biến chất.

Người dùng chỉ nên uống từng đợt ngắn ngày nhằm mục đích thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa tạm thời. Không nên uống liên tục kéo dài nhiều tháng liền thay cho nước lọc tinh khiết. Nếu xuất hiện triệu chứng đau bụng, buồn nôn hoặc dị ứng mẩn ngứa, cần ngưng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.

Đơn buốt lá xẻ là loại cây mọc dại chứa các hợp chất kháng khuẩn tự nhiên đầy tiềm năng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro ô nhiễm kim loại từ đất sinh trưởng [2, 3]. Việc sử dụng an toàn đòi hỏi người dùng phải chọn lọc nguồn nguyên liệu sạch, sơ chế kỹ lưỡng và uống với lượng chừng mực. Để bảo vệ sức khỏe lâu dài, hãy luôn chủ động tham vấn ý kiến từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại cây cỏ hoang dại nào vào thực đơn đồ uống hàng ngày.