Lưu ý khi dùng gáo vàng chung thuốc tây: Nguy cơ tương tác gan

Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có tâm lý dùng thêm thảo dược tự nhiên để bổ trợ sức khỏe, hạ men gan hoặc giải độc trong quá trình điều trị bệnh bằng thuốc tây. Tuy nhiên, việc tùy tiện kết hợp các loại thảo dược truyền thống như gáo vàng cùng các loại thuốc tân dược điều trị mãn tính có thể dẫn đến nhiều nguy cơ tiềm ẩn cho sức khỏe mà người dùng không hề hay biết.

Câu trả lời cho vấn đề này là người bệnh cần hết sức thận trọng và không nên tự ý phối hợp bừa bãi. Việc sử dụng đồng thời thảo dược và thuốc tây có thể tạo ra các tương tác dược động học phức tạp thông qua hệ thống men gan Cytochrome P450, làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu, từ đó làm giảm hiệu quả trị bệnh hoặc làm gia tăng độc tính nguy hiểm ^[1], ^[2].

Nguy cơ tương tác thuốc bắt nguồn từ hệ men gan Cytochrome P450

Hầu hết các loại thuốc tân dược khi đi vào cơ thể người đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan trước khi được đào thải ra ngoài ^[3]. Đảm nhận vai trò then chốt trong chu trình này chính là hệ thống enzyme Cytochrome P450 (thường được viết tắt là CYP) nằm tại màng tế bào gan ^[1], ^[3]. Các enzyme này có chức năng phân cắt, biến đổi cấu trúc các phân tử thuốc để cơ thể dễ hấp thu hoặc đào thải ^[1].

Khi người bệnh uống chung thảo dược với thuốc tây, các hoạt chất tự nhiên từ thực vật có thể can thiệp trực tiếp vào hoạt động của men gan ^[1], ^[2]. Nếu hoạt chất thảo dược gây ức chế enzyme CYP, thuốc tây sẽ bị chậm chuyển hóa, tích tụ lại trong máu với nồng độ cao hơn bình thường và dễ dẫn đến nguy cơ ngộ độc ^[4], ^[5]. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích tăng cường hoạt động của enzyme, thuốc tây sẽ bị phân hủy quá nhanh, nồng độ thuốc tụt thấp khiến quá trình điều trị thất bại ^[1], ^[6].

Các bằng chứng khoa học về tương tác giữa thảo dược và men gan

Hệ thống y học hiện đại đã ghi nhận nhiều bằng chứng cảnh báo về mối tương tác giữa các chế phẩm từ cỏ cây và thuốc điều trị. Một tổng quan y khoa công bố năm 2002 đã chỉ rõ các tương tác giữa thảo dược và thuốc thông thường bắt đầu được báo cáo rộng rãi ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra thảo dược Saint John's wort là chất cảm ứng mạnh men Cytochrome P450 3A3/4, một enzyme chịu trách nhiệm đào thải nhiều loại thuốc quan trọng trên lâm sàng ^[1]. Thực phẩm như bưởi chùm, thói quen hút thuốc lá hoặc uống rượu bia cũng làm biến đổi chuyển hóa thuốc qua hệ CYP ^[1]. Các tác giả ghi nhận rằng ở thời điểm đó chưa có tương tác thực tế nào được báo cáo trực tiếp trên lâm sàng điều trị ung thư và các nguy cơ vẫn ở mức lý thuyết, nhưng khuyến cáo bệnh nhân ung thư đang hóa trị nên tìm giải pháp khác thay vì dùng thảo dược có nguy cơ tương tác ^[1].

Tiếp đó, một tổng quan hệ thống công bố năm 2010 trên cơ sở dữ liệu Pubmed và EMBASE tìm kiếm các nghiên cứu trên người từ khi dữ liệu bắt đầu đến tháng 3 năm 2009 ^[2]. Báo cáo nhấn mạnh tương tác giữa thuốc thảo dược và thuốc tổng hợp có ý nghĩa lâm sàng rất lớn đối với tính an toàn và hiệu lực điều trị ^[2]. Các tác giả kết luận rằng dữ liệu tiền lâm sàng thường khó khái quát hóa hoàn toàn sang tình huống ở người, nhưng sự thận trọng là bắt buộc khi thiếu bằng chứng lâm sàng, đặc biệt là với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp ^[2].

Đến năm 2017, một nghiên cứu tổng quan xem xét các tương tác thảo dược - thuốc ở bệnh nhân sử dụng thuốc tâm thần ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thông tin lâm sàng đáng tin cậy về vấn đề này hiện vẫn còn phân mảnh hoặc thiếu hụt ^[7]. Nhiều thành phần thảo dược tác động lên các thụ thể thuốc tâm thần cũng như thể hiện đặc tính ức chế men monoamine oxidase và enzyme Cytochrome P450, gây cản trở tác dụng của thuốc và phán đoán lâm sàng của bác sĩ ^[7].

Quy mô lớn hơn, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá ảnh hưởng của các hợp chất thảo dược, thực phẩm và chất bổ sung lên các dạng men gan CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[8]. Các nhà nghiên cứu rà soát 189 loại thảo dược, thực phẩm và 72 chất bổ sung trên cơ sở dữ liệu Web of Knowledge ^[8]. Dữ liệu phân tích từ 140 trong số 3.125 thử nghiệm lâm sàng và 236 trong số 3.374 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca ^[8]. Kết quả cho thấy 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 loại thuốc chống ung thư, đồng thời xác định 21 loại thảo dược/thực phẩm tương tác với CYP3A4 - con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc trị ung thư ^[8]. Toàn bộ 261 sản phẩm đã được phân loại mức độ tương tác với các men gan chính và lập bảng đối chiếu với 117 loại thuốc ung thư ^[8].

Năm 2022, một nghiên cứu tổng quan khác khẳng định thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đã được chứng minh là các chất ức chế các enzyme khác nhau trong họ CYP ^[3]. Tương tác giữa thảo dược và thuốc thông qua enzyme Cytochrome cần tiếp tục được khám phá vì hầu như mọi loại thuốc đều bị chuyển hóa bởi hệ thống này ^[3]. Các nhà khoa học cũng ứng dụng tính toán cơ học lượng tử, thiết kế thuốc nhờ máy tính và nghiên cứu tương tác protein - thuốc in silico để hiểu cách P450 tương tác với các thành phần thảo mộc nhằm dự đoán cấu hình vị trí hoạt động mới ^[3].

Nghiên cứu thực nghiệm về các hoạt chất thực vật gây ức chế enzyme gan

Các nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ khả năng ức chế trực tiếp các tiểu phân men gan của nhiều hoạt chất chiết xuất từ tự nhiên:

Một nghiên cứu in vitro năm 2014 thực hiện trên microsome gan người bằng cách thêm cơ chất chọn lọc của enzyme Cytochrome P450 có hoặc không có acid caffeic và quercetin ^[5]. Kết quả xác định cả hai hoạt chất đều là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 (với giá trị Ki lần lượt là 1,16 và 0,93 µM) và CYP2C9 (Ki lần lượt là 0,95 và 1,67 µM) ^[5]. Acid caffeic là chất ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 µM) nhưng ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 (IC50 > 100 µM) ^[5]. Trong khi đó, quercetin ức chế cạnh tranh mạnh CYP2C19 và CYP3A4 (Ki lần lượt là 1,74 và 4,12 µM), đồng thời ức chế cạnh tranh vừa phải đối với CYP2D6 (Ki = 18,72 µM) ^[5].

Năm 2015, một nghiên cứu kiểm tra khả năng tương tác của celastrol - hoạt chất chính phân lập từ cây Tripterygium wilfordii Hook F. - sử dụng microsome gan người bằng phương pháp cocktail ^[4]. Nghiên cứu tập trung vào 5 đồng phân men gan gồm CYP1A2, CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 ^[4]. Kết quả cho thấy celastrol ức chế cả 5 dạng enzyme với giá trị IC50 lần lượt là 2,65 µM (CYP3A4), 5,99 µM (CYP2C19), 6,27 µM (CYP2D6), 7,66 µM (CYP1A2) và 9,38 µM (CYP2E1) ^[4]. Hoạt chất này ức chế phi cạnh tranh đối với CYP1A2 và 2E1, ức chế cạnh tranh đối với CYP2C19 và 2D6 với giá trị Ki lần lượt là 1,41; 2,29; 5,27 và 4,21 µM ^[4]. Đồng thời, celastrol là chất ức chế hỗn hợp của CYP3A4 với Ki là 2,02 µM và Kis là 5,49 µM ^[4].

Năm 2023, một nghiên cứu thực nghiệm in vitro và in vivo khảo sát tác động của picroside II (chiết xuất từ thảo dược Picrorhiza scrophulariiflora Pennell) lên men Cytochrome P450 ^[6]. Thử nghiệm in vitro trên microsome gan người và chuột cho thấy picroside II ở nồng độ từ 0,5 đến 200 µM không có tác dụng ức chế rõ rệt ^[6]. Tuy nhiên, khi thử nghiệm in vivo trên chuột bằng đường uống với liều 2,5 mg/kg và 10 mg/kg sử dụng phương pháp UPLC-MS/MS, kết quả cho thấy dùng nhiều liều picroside II 10 mg/kg đã ức chế hoạt tính CYP2C6/11 thông qua việc giảm tốc độ tạo thành 4-hydroxydiclofenac và 4-hydroxymephenytoin ^[6]. Ngược lại, liều 2,5 mg/kg lại làm tăng hoạt tính CYP3A khi thúc đẩy tạo thành 1-hydroxymidazolam và 6-hydroxychlorzoxazone trên chuột, trong khi tác động không đáng kể lên CYP1A, CYP2D1 và CYP2E1 ^[6]. Kết quả chỉ ra picroside II điều hòa hoạt tính enzyme CYP và tham gia vào tương tác thuốc qua trung gian CYP2C và CYP3A ^[6].

Đánh giá bằng chứng và giới hạn dữ liệu về cây gáo vàng

Dù các nghiên cứu khoa học hiện nay đã chứng minh rõ ràng nhiều hoạt chất tự nhiên có khả năng làm thay đổi mạnh mẽ hoạt động của các enzyme gan Cytochrome P450 ^[3], ^[4], ^[5], người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng về giới hạn của tài liệu khoa học hiện có.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng hay tiền lâm sàng trực tiếp trên người đối với các dịch chiết hay hoạt chất từ cây gáo vàng (chi Neonauclea) liên quan đến các enzyme này trong các tài liệu dẫn chứng. Dữ liệu khoa học hiện có về tương tác qua men Cytochrome P450 chủ yếu được thực hiện trên các hợp chất tinh khiết cụ thể như quercetin, acid caffeic, celastrol, picroside II, hoặc các thảo dược khác như Saint John's wort, tỏi, cam thảo ^[1], ^[3], ^[4], ^[5], ^[6]. Phần lớn các phát hiện ức chế men gan mới dừng lại ở mức thử nghiệm in vitro trên microsome gan người hoặc thử nghiệm trên loài chuột ^[4], ^[5], ^[6]. Do đó, người bệnh không nên tự ý suy diễn rằng một loại thảo dược dân gian là hoàn toàn vô hại hoặc có thể dùng chung tùy tiện với các loại thuốc điều trị đặc hiệu ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược chung thuốc tân dược

Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng các bài thuốc từ thân cây, rễ cây thiên nhiên thì luôn lành tính và không bao giờ xung đột với thuốc tây y. Thực tế, thảo dược chứa hàng trăm phân tử sinh học khác nhau, và bất kỳ phân tử nào cũng có thể trở thành chất ức chế hoặc kích thích men gan ^[3], ^[2].

Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ khi nào uống thảo dược mà bị đau bụng, nổi mẩn hay vàng da thì mới là có phản ứng bất lợi. Tương tác dược động học qua men gan CYP diễn ra âm thầm ở cấp độ phân tử ^[3], ^[5]. Người bệnh không thể tự cảm nhận được nồng độ thuốc trong máu đang bị tăng vọt dẫn tới tổn thương gan thận ngầm, hoặc thuốc trị tim mạch, huyết áp đang bị giảm tác dụng dẫn tới cơn tăng huyết áp đột ngột ^[2].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Việc kiểm soát tương tác giữa thảo dược và thuốc tây cần được đặt lên hàng đầu ở những nhóm đối tượng sau:

• Người đang điều trị ung thư bằng hóa trị liệu: Đây là nhóm bệnh nhân sử dụng các loại thuốc chống ung thư có độc tính cao và đường chuyển hóa hẹp, rất nhạy cảm với sự can thiệp của các enzyme CYP3A4, CYP2D6 ^[1], ^[8].
• Người đang sử dụng thuốc điều trị tâm thần: Sự biến đổi hoạt tính men gan CYP có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nồng độ thuốc và kết quả điều trị của bác sĩ chuyên khoa ^[7].
• Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp: Khi nồng độ thuốc chỉ cần dao động nhỏ là có thể gây độc hoặc mất hiệu lực điều trị ^[2].
• Người có bệnh lý nền về gan, suy giảm chức năng gan, người cao tuổi hoặc trẻ em: Những đối tượng này có hệ thống chuyển hóa vốn dĩ đã nhạy cảm, việc bổ sung thêm các hoạt chất thực vật chưa rõ tương tác có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho gan.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Để đảm bảo hiệu quả điều trị và bảo vệ chức năng gan, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn cơ bản sau trong sinh hoạt:

• Tuyệt đối không tự ý kết hợp các bài thuốc sắc, nước ngâm từ thảo mộc hay cây gáo vàng cùng lúc với đơn thuốc tây điều trị bệnh mãn tính khi chưa có ý kiến chuyên môn.
• Nếu muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung nào, hãy đem sản phẩm hoặc đơn thuốc đến tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dược lý.
• Khi được phép dùng đồng thời, cần uống thảo dược và thuốc tân dược cách nhau một khoảng thời gian theo chỉ dẫn của nhân viên y tế để giảm thiểu nguy cơ tiếp xúc đồng thời tại ruột non và gan.
• Chủ động theo dõi các dấu hiệu bất thường của cơ thể như mệt mỏi quá mức, buồn nôn, nước tiểu sẫm màu, hoặc các triệu chứng của bệnh nền không cải thiện dù vẫn uống thuốc đều đặn.

Tóm lại, việc phối hợp các loại dược liệu tự nhiên cùng thuốc tân dược luôn tiềm ẩn nguy cơ tương tác phức tạp qua hệ thống men gan Cytochrome P450 ^[1], ^[3]. Người bệnh cần giữ thái độ cẩn trọng, không tự ý dùng chung và luôn tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.