Nhiều người dân ở các vùng nông thôn và miền núi vẫn giữ thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà phơi khô, nấu nước uống cả ngày với niềm tin giúp thanh nhiệt, giải độc gan. Trong số các cây thuốc nam quen thuộc, ruối leo (tên khoa học là Senecio scandens) thường được thu hái để chữa viêm nhiễm đường hô hấp, hạ sốt hoặc đun uống kéo dài như một thứ trà bình dân.
Tuy nhiên, việc sử dụng ruối leo liên tục thay nước lọc tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho sức khỏe, đặc biệt là chức năng lọc của thận, hệ thống đông máu và phụ nữ mang thai. Các nghiên cứu độc chất học hiện đại đã ghi nhận dược liệu này chứa nhóm ancaloit có thể gây biến đổi sinh hóa máu, tăng creatinine và gây dị tật thai nhi trên động vật thực nghiệm.
Ruối leo và thói quen nấu nước uống giải độc hằng ngày
Trong đời sống thường nhật, không ít người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống càng nhiều nước sắc lá cây thì cơ thể càng được thanh lọc. Ruối leo là loại dây leo mọc hoang dã, từ lâu đã được nhân dân thu hái cành lá để đun nước uống nhằm trị mụn nhọt, cảm sốt hoặc đau rát họng.
Chính vì được xếp vào nhóm thảo dược hạ sốt và kháng viêm, nhiều gia đình đã chủ quan đun sắc ruối leo thành ấm lớn để cả nhà uống liên tục từ tuần này qua tháng khác. Thói quen sử dụng dài ngày mà không có liều lượng chuẩn hóa hay chỉ định y khoa là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến việc tích tụ các hợp chất tự nhiên có độc tính chậm bên trong nội tạng.
Cần hiểu rằng bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học đều đòi hỏi gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và đào thải ra ngoài. Khi lượng hoạt chất đưa vào cơ thể vượt quá khả năng tự điều hòa của hệ bài tiết, các tế bào nhu mô thận và mạch máu có thể bị tổn thương âm thầm mà không xuất hiện triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu.
Hoạt chất pyrrolizidine alkaloid và nguy cơ tích lũy sinh học
Về mặt hóa thực vật học, ruối leo thuộc chi Senecio, một chi thực vật nổi tiếng trong giới nghiên cứu bởi sự hiện diện của các ancaloit pyrrolizidine (thường gọi tắt là PA). Nhóm chất pyrrolizidine alkaloid đã được y văn ghi nhận là nhóm hợp chất tự nhiên có khả năng gây độc tính sinh học cao nếu tiêu thụ không kiểm soát [1].
Một nghiên cứu phân tích công bố năm 2021 xác định trong thành phần của bài thuốc chứa ruối leo có chứa các alkaloid độc hại thuộc nhóm này bao gồm adonifoline, senkirkine và emiline [1]. Điểm đáng lưu ý là hợp chất adonifoline chỉ tồn tại đặc trưng trong cây ruối leo (Senecio scandens) mà không tìm thấy ở một số loài Senecio khác được đem ra so sánh [1].
Mặc dù trong các mẫu viên nén nghiên cứu không phát hiện thấy senecionine – một loại PA có độc tính rất mạnh, nhưng sự tồn tại của adonifoline và senkirkine vẫn đặt ra yêu cầu phải quản lý chặt chẽ hàm lượng hoạt chất khi đưa vào cơ thể [1]. Khi đun nấu ruối leo uống thay nước lọc dài ngày, các hợp chất alkaloid này liên tục đi vào hệ tuần hoàn, tạo áp lực chuyển hóa trường diễn lên tế bào gan và gây nguy cơ tích lũy độc chất trong cơ thể.
Dữ liệu thực nghiệm 90 ngày: Biến đổi chỉ số đông máu và chức năng thận
Để đánh giá mức độ an toàn của ruối leo khi dùng lặp lại, một nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày đã được tiến hành trên chuột cống Wistar [2]. Các nhà khoa học đã cho chuột đực và chuột cái uống dịch chiết ruối leo hàng ngày qua đường miệng với ba mức liều thử nghiệm là 225 mg/kg/ngày, 450 mg/kg/ngày và 900 mg/kg/ngày [2].
Kết quả quan sát tổng thể trong suốt 90 ngày cho thấy dịch chiết ruối leo không gây ra các biểu hiện ngộ độc cấp tính rõ rệt trên chuột thí nghiệm [2]. Các tác giả nghiên cứu ghi nhận dược liệu này tương đối an toàn ở các liều đã thử nghiệm đối với sự sống của động vật, tuy nhiên các dữ liệu sinh hóa máu lại phản ánh những thay đổi đáng lưu tâm [2].
Cụ thể, nghiên cứu đã phát hiện một số biến đổi về các chỉ số huyết học và chức năng đông máu ở các nhóm chuột dùng dược liệu, bao gồm độ phân bố kích thước hồng cầu (RDW), số lượng tiểu cầu (PLT), tỷ lệ phần trăm bạch cầu đơn nhân (Mo%), thời gian thromboplastin từng phần hoạt hóa (APTT) và thời gian prothrombin (PT) [2]. Điều này chứng minh rằng các hoạt chất trong ruối leo có tác động nhất định đến hệ thống tạo máu và quá trình đông máu [2].
Nguy cơ đối với chức năng thận thể hiện rõ rệt nhất ở các chỉ số sinh hóa máu. Các nhà nghiên cứu ghi nhận nồng độ creatinine (CRN), kali và clorua trong huyết thanh đã gia tăng ở một số cá thể chuột được dùng dịch chiết ruối leo [2]. Creatinine là sản phẩm thoái hóa của phosphocreatine trong cơ bắp, được lọc qua cầu thận và thải ra nước tiểu; sự gia tăng creatinine trong máu là dấu hiệu cảnh báo áp lực bài tiết hoặc suy giảm khả năng lọc của thận [2]. Dù các thông số sinh hóa khác không thay đổi đáng kể, các tác giả kết luận ruối leo có tác động nhẹ đến hệ đông máu cũng như hệ chuyển hóa, đồng thời khuyến cáo cần đặc biệt thận trọng khi dùng ở liều cao [2].
Độc tính sinh sản trên phôi thai: Cảnh báo dị tật xương nghiêm trọng
Bên cạnh nguy cơ đối với thận và quá trình đông máu, độc tính sinh sản của ruối leo là một vấn đề y khoa đã được chứng minh qua thực nghiệm trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá đặc tính độc tính phôi thai của ruối leo, dạng viên phối chế và ancaloit toàn phần trên 220 chuột cống mang thai dòng SD [3].
Các cá thể chuột mang thai được chia thành 11 nhóm, trong đó nhóm đối chứng dương dùng cyclophosphamide liều 10 mg/kg, còn các nhóm thử nghiệm được cho uống dịch chiết nước ruối leo, dạng viên phối chế hoặc ancaloit toàn phần ở các mức liều tương đương 7,5 g, 15,0 g và 30,0 g dược liệu thô trên mỗi kilôgam thể trọng [3]. Thuốc được đưa vào dạ dày chuột mang thai liên tục từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ [3].
Kết quả nghiên cứu cho thấy ở các nhóm dùng liều cao dạng viên phối chế và liều cao ancaloit toàn phần, trọng lượng cơ thể và lượng thức ăn tiêu thụ của chuột mẹ bị sụt giảm [3]. Mặc dù số lượng phôi bị tiêu biến không thay đổi đáng kể giữa các nhóm, nhưng tỷ lệ thai chết lưu tăng lên rõ rệt ở các nhóm dùng liều cao dịch chiết nước và ancaloit toàn phần so với nhóm đối chứng [3].
Đặc biệt nghiêm trọng, ruối leo và các thành phần của nó đã gây ra các biến dạng xương ở phôi thai chuột [3]. Khám nghiệm xương thai nhi ghi nhận các bất thường như thóp phồng rộng, giảm sản xương đỉnh, xương chẩm, cung đốt sống cổ và dị tật ở xương sườn [3]. Toàn bộ các nhóm dùng dịch chiết nước ruối leo, dạng viên phối chế hay ancaloit toàn phần đều ghi nhận tình trạng dị tật xương ở chuột con, trong đó nhóm dùng ancaloit toàn phần có tỷ lệ dị dạng xương cao nhất, lên tới 80% [3]. Từ các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng này, các nhà nghiên cứu kết luận ruối leo và các sản phẩm chứa ruối leo gây độc tính phát triển xương phôi thai và khuyến cáo không được sử dụng cho phụ nữ trong thai kỳ [3].
Bài toán nhầm lẫn dược liệu và sự dao động hàm lượng hoạt chất
Một nguy cơ lớn khác khi người dân tự ý hái ruối leo ngoài tự nhiên là sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật cùng chi hoặc sự không đồng nhất về nồng độ ancaloit trong từng cây thuốc. Nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2021 đã chỉ ra rằng hàm lượng các ancaloit pyrrolizidine (PA) dao động rất lớn giữa các nhà sản xuất và các lô thành phẩm khác nhau [1].
Đáng chú ý, các loài thực vật thuộc chi Senecio có hình thái bên ngoài khá tương tự nhau nhưng thành phần độc chất lại khác biệt sâu sắc [1]. Trong khi ruối leo (Senecio scandens) chứa nồng độ senecionine ở mức không phát hiện được trong các lô viên nén nghiên cứu, thì các loài cùng chi khác như Senecio vulgaris lại chứa hàm lượng senecionine rất cao [1].
Senecionine là một hợp chất được phát hiện trong toàn bộ 8 loài thực vật thuộc chi Senecio được khảo sát trong nghiên cứu năm 2021, ngoại trừ các mẫu viên nén làm từ ruối leo chuẩn [1]. Nếu người thu hái tự nhiên nhầm lẫn ruối leo với các loài cùng chi như Senecio vulgaris, lượng độc chất senecionine cực mạnh sẽ xâm nhập vào cơ thể, đẩy nguy cơ ngộ độc tế bào lên gấp nhiều lần [1]. Vì vậy, việc cấm thay thế ruối leo bằng các loài thảo dược cùng chi có hàm lượng senecionine cao đã được giới nghiên cứu nhấn mạnh [1].
Những ai tuyệt đối cần thận trọng hoặc tránh dùng ruối leo?
Từ các bằng chứng thực nghiệm và cơ chế chuyển hóa của dược liệu, có những nhóm đối tượng nhất định phải tuyệt đối tránh xa hoặc hết sức cẩn trọng khi tiếp xúc với ruối leo:
Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai. Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã chứng minh ruối leo gây sụt cân ở mẹ mang thai, làm tăng tỷ lệ thai chết lưu và gây dị tật xương phôi thai với tỷ lệ lên tới 80% [3]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không được sử dụng ruối leo dưới bất kỳ hình thức nào, dù là thuốc sắc hay viên uống thảo dược [3].
Thứ hai là người có tiền sử bệnh lý về thận hoặc suy giảm chức năng lọc cầu thận. Thử nghiệm bán trường diễn 90 ngày cho thấy ruối leo làm gia tăng nồng độ creatinine, kali và clorua trong huyết thanh động vật [2]. Khi thận đã suy yếu, việc đào thải các ancaloit pyrrolizidine cùng chất chuyển hóa sẽ bị đình trệ, dễ gây rối loạn điện giải và tổn thương chức năng lọc nặng nề hơn [2].
Thứ ba là người có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông. Dược liệu này đã được ghi nhận gây biến đổi các thông số huyết học, số lượng tiểu cầu cũng như kéo dài thời gian đông máu APTT và PT trên động vật [2]. Tự ý uống nước ruối leo kéo dài có thể làm sai lệch quá trình đông máu tự nhiên hoặc tương tác bất lợi với phác đồ điều trị [2].
Cuối cùng, đối với phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên các nhóm này. Người dân không được tự ý suy diễn ruối leo là thảo dược lành tính để sắc cho trẻ em hoặc sản phụ uống nhằm mục đích hạ sốt hay giải độc.
Lời khuyên an toàn: Không thể tùy tiện dùng thay nước lọc
Nhiều người có thói quen tiện tay bốc một nắm lớn ruối leo khô cho vào ấm nước đun sôi rồi uống thay nước uống hàng ngày từ tháng này sang tháng khác. Đây là hành vi sử dụng thảo dược rất sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ tích lũy độc chất chuyển hóa trường diễn cho gan và thận [1], [2].
Trích đoạn nghiên cứu khoa học không cung cấp một mức liều lượng an toàn cụ thể để người dân có thể tự sắc ruối leo uống tại nhà hằng ngày. Do đó, người dân tuyệt đối không tự ước lượng liều theo cảm tính, không dùng ấm sắc ruối leo đặc và không uống liên tục dài ngày khi không có chỉ định từ bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền.
Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh chỉ nên dùng các chế phẩm y học cổ truyền đã được kiểm định chất lượng, có nguồn gốc dược liệu rõ ràng nhằm tránh nguy cơ nhầm lẫn loài chứa độc tính cao [1]. Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc nào có chứa ruối leo, người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và tiến hành xét nghiệm định kỳ chức năng gan, thận cũng như kiểm tra các chỉ số đông máu.
Dược liệu tự nhiên luôn mang lại những giá trị trị liệu nhất định khi được sử dụng đúng cách, đúng liều lượng và đúng đối tượng. Tuy nhiên, ranh giới giữa vị thuốc và chất độc đôi khi chỉ nằm ở thời gian sử dụng và sự cẩn trọng của chính người bệnh. Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước an toàn nhất cho cơ thể mỗi ngày, không loại thảo dược nào có thể thay thế được nước tinh khiết trong việc duy trì hoạt động bài tiết khỏe mạnh.