Uống trà thanh tùng hằng ngày: Rủi ro tích lũy độc tố thần kinh ít người biết

Trào lưu dùng trà thảo mộc tự nhiên và ngộ nhận vô hại

Trong những năm gần đây, xu hướng quay về với các liệu pháp tự nhiên khiến nhiều loại trà thảo mộc truyền thống được tìm kiếm trở lại. Không ít người cho rằng những sản phẩm có nguồn gốc từ cỏ cây tự nhiên thì luôn lành tính hơn thuốc tân dược tổng hợp ^[1]. Thói quen tự ý hái hoặc mua các loại lá khô về đun nước uống thay nước lọc cả ngày đang trở nên phổ biến ở nhiều gia đình.

Thanh tùng châu Âu (danh pháp khoa học: Tanacetum vulgare L., thường gọi là tansy) là một loài cây cỏ thuộc họ Cúc (Asteraceae) từng được dùng lâu đời trong dân gian phương Tây ^[1]. Loài cây này thường được nhắc đến với công dụng kích thích tiêu hóa, trị giun sán hoặc dùng làm chất tạo hương ^[2], ^[3]. Khi du nhập vào các hội nhóm yêu chuộng lối sống thuận tự nhiên, trà thanh tùng nhanh chóng được quảng bá như một thức uống thải độc và bồi bổ sức khỏe.

Tuy nhiên, niềm tin rằng thảo dược thiên nhiên có thể sử dụng thoải mái không giới hạn là một quan niệm rất sai lầm và tiềm ẩn rủi ro sức khỏe nghiêm trọng ^[1]. Bất kỳ loại cây cỏ nào chứa hoạt tính sinh học mạnh đều có thể biến thành chất độc nếu đưa vào cơ thể vượt mức cho phép hoặc dùng liên tục nhiều ngày.

Uống trà thanh tùng hằng ngày có thực sự an toàn?

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Việc uống trà thanh tùng lá khô mỗi ngày một cách tùy tiện, không kiểm soát liều lượng là thói quen không an toàn. Mặc dù các dạng dịch chiết nước truyền thống có khoảng an toàn nhất định ở liều thông thường ^[4], việc lạm dụng kéo dài có nguy cơ tích lũy các hợp chất chuyển hóa gây độc, đặc biệt là độc tính trên hệ thần kinh và đường tiêu hóa ^[1], ^[3].

Cây thanh tùng chứa các hợp chất tinh dầu bay hơi phức tạp, trong đó có thujone – một monoterpene hai vòng khét tiếng với khả năng kích thích và gây độc thần kinh khi tích tụ ở nồng độ cao ^[3]. Khi uống trà hằng ngày, lượng thujone và các thành phần phenolic hoạt tính có thể tích lũy dần trong các mô của cơ thể.

Bên cạnh đó, dịch chiết từ loài cây này còn thể hiện hoạt tính sinh học rất mạnh trên các mô biểu mô và các cơ quan bài tiết ^[1], ^[5]. Do đó, người tiêu dùng không nên tự ý dùng trà thanh tùng như một loại nước uống giải khát hay duy trì thói quen uống liên tục suốt nhiều tuần.

Hoạt chất thujone và các thành phần hóa học phức tạp

Để hiểu rõ tại sao thanh tùng lại tiềm ẩn nguy cơ, cần nhìn vào cấu trúc hóa học của loài thực vật này. Tinh dầu của cây thanh tùng rất phong phú các hợp chất monoterpene mang oxy ^[3]. Thành phần hóa học của cây có thể thay đổi tùy thuộc vào vị trí địa lý, điều kiện thổ nhưỡng và hóa tuýp (chemotype) của từng quần thể cây ^[3].

Một phân tích hóa học vào năm 2023 trên quần thể thanh tùng mọc hoang tại Bulgaria đã xác định được 37 hợp chất có trong tinh dầu của loài cây này ^[3]. Trong đó, các chất chiếm tỷ lệ cao bao gồm camphor (25,24%), trans-chrysantenyl acetate (18,35%), cis-verbenol (10,58%), thujone (6,06%), eucaliptol (5,99%) và alpha-campholenal (5,98%) ^[3]. Quần thể này được xếp vào hóa tuýp camphor ^[3].

Sự hiện diện của thujone với tỷ lệ 6,06% là điểm mấu chốt tạo nên rủi ro sức khỏe ^[3]. Thujone là một độc tố thần kinh được biết đến nhiều qua loại rượu ngải tây (absinthe). Khi hấp thu vào cơ thể, chất này có thể phong bế thụ thể GABA-A trong não, dẫn đến co giật, ảo giác, kích động và rối loạn hành vi nếu tích lũy vượt ngưỡng dung nạp. Dù hàm lượng thujone hòa tan trong nước trà loãng thấp hơn so với tinh dầu nguyên chất, việc uống thường xuyên từ ngày này qua tháng khác vẫn dẫn đến hiện tượng tích lũy mạn tính.

Ngoài thujone, các dẫn xuất acid phenolic chiếm ưu thế trong thành phần polyphenol của cây thanh tùng ^[1]. Các hợp chất này mang lại khả năng chống oxy hóa tự nhiên cao, đứng hàng thứ hai trong số các loài họ Cúc được khảo sát (chỉ sau cây cúc hoàng anh) ^[1]. Tuy nhiên, các chất chống oxy hóa liều cao cũng có thể tương tác phức tạp với quá trình chuyển hóa nội sinh.

Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của thanh tùng

Các nhà khoa học trên thế giới đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đánh giá cả mặt lợi lẫn mặt hại của dịch chiết thanh tùng. Những kết quả thu được cho thấy loài thảo dược này tác động rất mạnh lên tế bào sống và các cơ quan trong cơ thể động vật ^[1], ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã theo dõi độc tính tế bào trong thời gian thực bằng hệ thống xCELLigence và phương pháp đo hoạt tính chuyển hóa MTS ^[1]. Các nhà khoa học đã sử dụng dòng tế bào biểu mô ruột lợn (IPEC-1) để thử nghiệm dịch chiết cồn 50% của lá thanh tùng ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết thanh tùng ở nồng độ từ 125 đến 1000 microgram/mL thể hiện độc tính tế bào rất mạnh, ức chế rõ rệt sự tăng sinh của tế bào biểu mô ruột ^[1]. Điều này cảnh báo rằng việc tiếp xúc quá mức với thanh tùng qua đường uống có thể gây hại cho niêm mạc đường tiêu hóa ^[1].

Về độc tính toàn thân, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2008 đã kiểm tra độc tính cấp và mạn của dịch chiết nước đông khô từ lá thanh tùng trên động vật gặm nhấm ^[4]. Trong thử nghiệm cấp tính trên chuột nhắt, dịch chiết nước gây ra các tác dụng phụ về hành vi nói chung và làm tăng tỷ lệ tử vong phụ thuộc vào liều lượng ^[4]. Mức liều không gây tác dụng phụ quan sát được (NOAEL) qua đường uống là 7,0 g/kg thể trọng, và mức liều thấp nhất bắt đầu gây tác dụng phụ (LOAEL) là 9,0 g/kg thể trọng ^[4]. Khi dùng qua đường tiêm màng bụng, chỉ số NOAEL giảm xuống còn 1,0 g/kg và LOAEL là 1,5 g/kg ^[4]. Liều gây chết 50% số cá thể (LD50) qua đường uống là 9,9 g/kg và qua đường tiêm màng bụng là 2,8 g/kg ^[4].

Trong thử nghiệm độc tính mạn tính cùng nghiên cứu này, dịch chiết nước lá thanh tùng được cho chuột cống uống mỗi ngày ở các mức liều 0, 100, 300 và 600 mg/kg liên tục suốt 90 ngày ^[4]. Các nhà nghiên cứu kiểm tra chỉ số sinh hóa và huyết học sau 30, 60 và 90 ngày ^[4]. Kết quả ghi nhận dịch chiết không làm chuột chết và không gây biến đổi nghiêm trọng nào trên hầu hết chỉ số sinh hóa hay huyết học, ngoại trừ hiện tượng hạ đường huyết ^[4]. Nhóm tác giả nhận định dịch chiết nước của lá thanh tùng có biên độ an toàn tương đối rộng theo liều dùng của y học dân gian cổ truyền ^[4].

Đối với tinh dầu thanh tùng, thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cống Wistar ghi nhận liều gây chết trung bình qua đường tiêm màng bụng (LD50) là 14,9 g/kg thể trọng, trong khi dùng liều đơn qua đường uống không thấy độc tính cấp tính ^[3]. Khả năng hấp thụ gốc oxy (ORAC) của tinh dầu thanh tùng đạt 605,4 micromol TE/mL ^[3]. Tinh dầu và dịch chiết CO2 siêu tới hạn của thanh tùng cũng chứng minh phổ hoạt tính kháng khuẩn rộng đối với các vi sinh vật thử nghiệm ^[2]. Ngoài ra, các bộ phận trên mặt đất của thanh tùng còn được phát hiện có hoạt tính ức chế virus Herpes simplex loại 1 và 2 (HSV-1 và HSV-2) trong phòng thí nghiệm thông qua các hợp chất đặc hiệu ^[6].

Tác động lên đường huyết và cân bằng điện giải

Một vấn đề sức khỏe khác rất cần lưu ý khi dùng trà thanh tùng dài ngày là khả năng gây xáo trộn nước và các chất điện giải trong cơ thể ^[5]. Tác động này đã được làm sáng tỏ qua các thử nghiệm dược lý trên loài chuột cống bình thường ^[5].

Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm tác dụng lợi tiểu của dịch chiết nước lá thanh tùng ở liều 100 mg/kg trên chuột cống Wistar đực ^[5]. Kết quả cho thấy chỉ sau một liều uống duy nhất, lượng nước tiểu bài tiết ra tăng lên đáng kể ở mọi mốc thời gian theo dõi ^[5]. Sau 24 giờ, tổng thể tích nước tiểu đào thải tương đương với nhóm chuột đối chứng được dùng thuốc lợi tiểu tân dược furosemide liều 10 mg/kg ^[5].

Đặc biệt, dịch chiết thanh tùng làm tăng mạnh lượng natri (Na+) và kali (K+) bài tiết qua nước tiểu ^[5]. Trong thử nghiệm bán mạn tính kéo dài 8 ngày, việc dùng thanh tùng tiếp tục kích thích bài niệu và bài xuất natri, đồng thời duy trì việc tăng đào thải kali qua đường tiểu ^[5]. Mặc dù nồng độ natri và kali trong huyết tương của động vật chưa bị biến đổi tức thì trong giai đoạn nghiên cứu ngắn ngày, việc mất kali kéo dài qua nước tiểu là một cảnh báo lớn đối với con người ^[5]. Tình trạng hạ kali máu có thể dẫn đến yếu cơ, chuột rút và rối loạn nhịp tim nguy hiểm.

Bên cạnh nguy cơ mất cân bằng điện giải, tác dụng phụ hạ đường huyết được ghi nhận sau 90 ngày sử dụng dịch chiết thanh tùng trên chuột cống cũng là yếu tố đáng lưu tâm ^[4]. Nếu một người bình thường hoặc người đang điều trị tiểu đường uống loại trà này liên tục, sự sụt giảm đường huyết không kiểm soát có thể gây ra hiện tượng hoa mắt, vã mồ hôi, chóng mặt hoặc ngất xỉu.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược thanh tùng

Nhiều người lầm tưởng rằng đun lá thảo mộc lấy nước uống thì hoàn toàn vô hại vì "độc chất chỉ nằm trong tinh dầu". Thực tế, dù một lượng lớn thujone bay hơi trong quá trình phơi sấy hoặc không tan hết trong nước, các hợp chất phenolic và các phân tử hoạt tính khác vẫn hòa tan đậm đặc vào nước trà ^[1], ^[4]. Khi uống hàng lít nước trà thanh tùng mỗi ngày, lượng độc chất nạp vào theo thời gian vẫn đủ để gây kích ứng niêm mạc ruột ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng tác dụng lợi tiểu của trà thảo mộc với việc "thải độc cơ thể". Khi thấy đi tiểu nhiều hơn sau khi uống trà thanh tùng, người dùng thường tưởng lầm cơ thể đang được thanh lọc. Thực chất, đây là phản ứng kích thích bài niệu mạnh mẽ tương tự thuốc lợi tiểu furosemide hoặc nhóm thiazide ^[5]. Đi tiểu quá mức do thảo dược chỉ làm mất nước và các chất điện giải thiết yếu như kali và natri chứ không đồng nghĩa với việc đào thải độc tố thần kinh ^[5].

Một ngộ nhận khác là suy diễn kết quả an toàn trên động vật sang cơ thể người. Các thử nghiệm độc tính hiện có mới chỉ dừng lại trên chuột nhắt và chuột cống trong phòng thí nghiệm ^[4], ^[5], ^[3]. Động vật có tốc độ chuyển hóa và cơ chế enzym giải độc gan khác biệt so với con người. Do đó, việc chuột cống không chết ở một mức liều nhất định không bảo đảm rằng con người uống trà thanh tùng dài ngày sẽ hoàn toàn vô can trước nguy cơ co giật do thujone hoặc tổn thương đường tiêu hóa ^[1], ^[4].

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng trà thanh tùng?

Từ những bằng chứng về độc tính thần kinh, tác động tế bào ruột, khả năng hạ đường huyết và gây lợi tiểu, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tuyệt đối không tự ý uống trà thanh tùng:

• Người có tiền sử động kinh hoặc rối loạn thần kinh: Thujone có trong cây thanh tùng là chất kích thích thần kinh và có thể làm giảm ngưỡng co giật ^[3]. Việc nạp thujone thường xuyên có thể kích hoạt các cơn co giật bùng phát.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Trong y học dân gian, thanh tùng từng được ghi nhận là một chất kích thích kinh nguyệt ^[6]. Việc sử dụng có thể làm tăng nguy cơ co bóp tử cung, sảy thai hoặc gây nguy hiểm cho sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường: Tác dụng gây hạ đường huyết đã được ghi nhận trong nghiên cứu mạn tính của thanh tùng ^[4]. Nếu dùng chung với thuốc hạ đường huyết, người bệnh có thể rơi vào trạng thái tụt đường huyết đột ngột rất nguy hiểm.
• Người mắc bệnh thận hoặc đang uống thuốc lợi tiểu: Thanh tùng làm tăng bài tiết nước tiểu và tăng đào thải kali qua thận một cách rõ rệt ^[5]. Sự kết hợp này dễ dẫn đến mất nước trầm trọng và hạ kali máu nghiêm trọng.
• Người có bệnh lý viêm loét dạ dày, đại tràng: Dịch chiết thanh tùng thể hiện độc tính tế bào trực tiếp rất mạnh trên tế bào biểu mô ruột ^[1]. Người có đường ruột nhạy cảm uống vào có thể bị đau bụng, tiêu chảy và tổn thương niêm mạc nặng hơn.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn yêu thích các loại thảo dược tự nhiên và muốn sử dụng thanh tùng một cách an toàn, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học dưới đây để tránh rủi ro tích lũy độc chất:

• Không uống thay nước lọc: Trà thanh tùng tuyệt đối không phải là thức uống bù nước hằng ngày. Bạn chỉ nên uống một lượng rất vừa phải theo hướng dẫn của người có chuyên môn và không được uống liên tục quá vài ngày.
• Không tự ý tăng liều lượng lá khô: Không nên gom nhiều lá khô để hãm lấy nước trà quá đặc với hy vọng tăng hiệu quả chữa bệnh. Nồng độ dịch chiết càng cao thì nguy cơ phá hủy tế bào ruột và kích thích hệ thần kinh càng lớn ^[1].
• Thận trọng khi kết hợp các loại thảo mộc: Không nên tự ý phối trộn thanh tùng với các thảo mộc chứa tinh dầu hoặc thảo mộc có tác dụng lợi tiểu khác để tránh gây quá tải cho gan và thận.
• Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào sau khi uống trà như chóng mặt, run rẩy, bồn chồn khó ngủ, buồn nôn, chuột rút hoặc đi tiểu quá nhiều lần, hãy ngừng uống ngay lập tức ^[4], ^[5].
• Tham khảo ý kiến bác sĩ: Nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang phải dùng bất kỳ loại thuốc điều trị nào, luôn luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dược liệu trước khi sử dụng loài cây này.

Tóm lại, thanh tùng châu Âu là một loài thực vật mang nhiều hoạt tính sinh học đặc thù, từ khả năng chống oxy hóa, kháng khuẩn cho đến tác dụng lợi tiểu ^[5], ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, hoạt tính mạnh luôn đi kèm với rủi ro tiềm ẩn, tiêu biểu là sự hiện diện của độc tố thần kinh thujone và độc tính đối với tế bào biểu mô ruột ^[1], ^[3]. Hãy luôn giữ sự tỉnh táo, không lạm dụng thảo mộc tự nhiên theo trào lưu để bảo vệ an toàn tối đa cho sức khỏe của bản thân và gia đình.