Nhiều người cao tuổi thường tìm đến thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện trí nhớ và bồi bổ não bộ. Trong đó, cây thông đất (các loài thực vật thuộc họ Thông đất - Lycopodiaceae) là vị thuốc dân gian được nhiều người truyền tai nhau sử dụng. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hoặc dùng các chế phẩm từ cây thông đất khi đang điều trị bệnh lý mạn tính có thể dẫn đến những rủi ro sức khỏe khôn lường.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh tuyệt đối không nên tự ý phối hợp thông đất với các thuốc điều trị bệnh, đặc biệt là nhóm thuốc điều trị sa sút trí tuệ hoặc thuốc tim mạch. Các hợp chất alkaloid tự nhiên trong thông đất có hoạt tính dược lý mạnh mẽ trên hệ thần kinh, có thể gây ra hiện tượng quá liều do tương tác cộng gộp hoặc tạo ra các tác dụng phụ nghiêm trọng trên nhịp tim.
Cơ chế tác động dược lý của alkaloid trong cây thông đất
Cây thông đất chứa nhiều nhóm alkaloid đặc thù của họ Lycopodiaceae [1]. Về mặt sinh lý thần kinh, enzyme acetylcholinesterase (AChE) có nhiệm vụ phá vỡ và phân giải acetylcholine – một chất dẫn truyền thần kinh quan trọng phục vụ khả năng ghi nhớ và nhận thức [2]. Khi enzyme này bị ức chế, lượng acetylcholine tại các khe tiếp hợp thần kinh (synapse) sẽ tích tụ và tăng lên, giúp tăng cường dẫn truyền tín hiệu [2].
Các alkaloid tự nhiên chiết xuất từ nhiều loài thông đất đã được ghi nhận có khả năng ức chế có hồi phục hoạt động của men acetylcholinesterase (AChE) [3]. Điển hình nhất trong số đó là Huperzine A, một alkaloid dạng lycodine có khả năng ức chế AChE rất mạnh [2, 3]. Khi ức chế AChE, các hoạt chất này gián tiếp làm tăng nồng độ acetylcholine trong não bộ và toàn bộ cơ thể [2]. Tuy nhiên, việc làm tăng chất dẫn truyền này ngoài vùng não còn kích thích các thụ thể cholinergic ở tim và hệ cơ quan khác.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt tính của thông đất?
Đặc tính ức chế men acetylcholinesterase và khả năng chống oxy hóa của các loài thông đất đã được làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật:
Nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên hai loài thông đất Nam Mỹ (Lycopodium clavatum và Lycopodium thyoides) đã đánh giá tác dụng của dịch chiết giàu alkaloid [4]. Trên mô hình ống nghiệm dùng dịch đồng thể não chuột, dịch chiết ức chế AChE phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tại vỏ não, thể vân và hồi hải mã [4]. Khi tiêm phúc mạc liều đơn 1, 10 và 25 mg/kg trên chuột nhắt trắng, các nhà khoa học ghi nhận hoạt tính AChE trong não giảm rõ rệt [4]. Ở chuột 12 tháng tuổi dùng liều 10 và 25 mg/kg qua đường tiêm phúc mạc, dịch chiết còn giảm peroxy hóa lipid và tăng hoạt tính enzyme chống oxy hóa catalase (CAT) ở vỏ não, hồi hải mã và tiểu não [4].
Một tổng quan khoa học năm 2004 tổng hợp dữ liệu từ 54 loài thuộc họ Thông đất, thống kê 201 loại alkaloid khác nhau, chia làm 4 nhóm chính gồm lycopodine, lycodine, fawcettimine và nhóm hỗn hợp [1]. Hoạt chất Huperzine A (thuộc nhóm lycodine) được chứng minh giúp cải thiện khả năng học tập và trí nhớ ở động vật và cho thấy tiềm năng trong điều trị bệnh Alzheimer thông qua ức chế AChE mạnh mẽ [1].
Tại Việt Nam, nghiên cứu năm 2014 phân lập hàng loạt alkaloid từ loài râu rồng (Huperzia squarrosa) [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận hoạt chất mới lycosquarosine A ức chế AChE hoàn toàn phụ thuộc liều với giá trị IC50 là 54,3 mcg/mL [2]. Hoạt chất acetylaposerratinine thậm chí cho thấy tác dụng ức chế mạnh hơn với chỉ số IC50 đạt 15,2 mcg/mL [2]. Các alkaloid khác như Huperzine A, Huperzine B cũng có mặt trong loài thảo mộc này [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2010 và 2022 chỉ ra rằng không phải mọi alkaloid trong cây đều có hoạt tính giống nhau. Nghiên cứu năm 2010 về loài Lycopodium annotinum cho thấy các alkaloid khung lycopodane có hoạt tính ức chế AChE in vitro thấp hơn nhiều so với Huperzine A hoặc B do vị trí nhóm chức không tạo được liên kết hydro bền vững trong hốc gắn của enzyme [5]. Thậm chí, nghiên cứu năm 2022 trên loài Lycopodium japonicum phân lập hợp chất japonisine A cùng 20 alkaloid khác nhận thấy các chất này hoàn toàn không có hoạt tính ức chế AChE [6]. Điều này chứng minh hiệu lực sinh học phụ thuộc rất lớn vào từng loài, từng bộ phận và phương pháp chiết xuất.
Nguy cơ tương tác cộng gộp với thuốc ức chế men cholinesterase
Các thuốc điều trị Alzheimer hiện nay trong y học hiện đại như donepezil, rivastigmine và galantamine hoạt động theo nguyên lý ức chế AChE để bảo tồn acetylcholine [2]. Khi người bệnh tự ý uống thêm cây thông đất hoặc các chế phẩm chiết xuất từ dược liệu này, tương tác cộng gộp dược lực học sẽ xảy ra.
Alkaloid trong thông đất và thuốc điều trị đều cùng phong tỏa enzyme AChE, khiến nồng độ acetylcholine tăng vọt mất kiểm soát [2, 8]. Sự tích tụ quá mức này dẫn tới hội chứng cường cholinergic ngoại biên và trung ương, gây ra hàng loạt triệu chứng ngộ độc như buồn nôn, tiêu chảy dữ dội, tăng tiết nước bọt, co thắt phế quản và co giật cơ. Thay vì giúp cải thiện trí nhớ, sự kết hợp thiếu kiểm soát này đẩy người bệnh vào tình trạng nguy hiểm.
Nguy cơ tương tác bất lợi với thuốc chẹn beta
Acetylcholine khi gắn vào các thụ thể muscarinic tại tim sẽ kích thích dây thần kinh phế vị, dẫn đến hạ nhịp tim và làm chậm dẫn truyền nút nhĩ thất. Do đó, các chất có hoạt tính ức chế AChE như alkaloid trong thông đất có khả năng làm chậm nhịp tim [2, 8].
Mặt khác, nhóm thuốc chẹn beta giao cảm (như bisoprolol, metoprolol, atenolol) là chỉ định phổ biến cho bệnh nhân tăng huyết áp, suy tim hoặc rối loạn nhịp tim với mục đích giảm nhịp tim và giảm công cản của tim. Dù dữ liệu lâm sàng trực tiếp trên người về cặp phối hợp này còn thiếu, nhưng dựa trên cơ chế tác động, việc dùng thông đất chung với thuốc chẹn beta tạo ra hiệu ứng cộng hưởng làm nhịp tim chậm xuống mức nguy hiểm (nhịp chậm bệnh lý), có thể dẫn đến chóng mặt, ngất xỉu hoặc ngừng tim thoáng qua.
Những hiểu lầm thường gặp về cây thông đất
Nhiều người lầm tưởng rằng cây thông đất tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được. Trên thực tế, cây thông đất chứa hàng chục loại alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh trên hệ thần kinh [1]. Việc sắc uống thô tiềm ẩn liều lượng hoạt chất dao động rất lớn, không thể kiểm soát như thuốc viên nén thông thường [3].
Hiểu lầm thứ hai là xem thông đất như một loại thần dược "chữa khỏi" hoàn toàn bệnh Alzheimer. Các nghiên cứu hiện nay khẳng định bệnh lý sa sút trí tuệ có cơ chế thoái hóa thần kinh phức tạp gồm các mảng bám amyloid và thoái hóa sợi [2]. Alkaloid thông đất hay các thuốc ức chế AChE chỉ mang tính hỗ trợ dẫn truyền thần kinh để giảm triệu chứng, không thể chữa khỏi dứt điểm bệnh lý này [2, 8].
Đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang dùng thuốc ức chế cholinesterase để điều trị sa sút trí tuệ (như donepezil, rivastigmine) tuyệt đối không tự ý dùng thêm dược liệu này [2]. Tương tự, bệnh nhân đang điều trị tim mạch bằng thuốc chẹn beta giao cảm hoặc người có tiền sử nhịp tim chậm, block dẫn truyền tim cũng cần tránh xa thảo dược này.
Ngoài ra, dữ liệu nghiên cứu về dịch chiết thông đất hiện nay chủ yếu được thực hiện trên ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) [1, 2]. Chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng an toàn trên phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này hoàn toàn không nên sử dụng thông đất dưới bất kỳ hình thức nào.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang mong muốn dùng cây thông đất để hỗ trợ tuần hoàn não hoặc cải thiện trí nhớ, cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:
Trước hết, luôn đem theo tất cả các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc huyết áp, tim mạch, thần kinh) đến gặp bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dược lý để được tư vấn tương tác. Không tự ý ngắt đọt, thu hái cây tươi ngoài tự nhiên để sắc uống vì hàm lượng alkaloid thay đổi thất thường theo mùa và theo dung môi phân cực khác nhau [3]. Trường hợp được bác sĩ cho phép dùng các chế phẩm tiêu chuẩn, chỉ dùng lượng vừa phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất, tuyệt đối không tăng liều để "nhanh có tác dụng". Trong quá trình dùng, nếu xuất hiện cảm giác mệt mỏi, mắt mờ, hoa mắt, nôn nao hoặc mạch đập chậm bất thường, cần ngưng dùng ngay và tới cơ sở y tế.
Thảo dược tự nhiên chỉ phát huy giá trị tốt nhất khi được hiểu đúng cơ chế và dùng đúng cách. Cây thông đất sở hữu tiềm năng lớn trong nghiên cứu hỗ trợ thần kinh nhưng đồng thời tiềm ẩn tương tác nguy hiểm với các nhóm thuốc điều trị mạn tính. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất, rèn luyện não bộ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp bất kỳ loại thảo dược nào vào phác đồ điều trị.
