Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn tăng cường trí nhớ và phòng ngừa suy giảm nhận thức. Thủy xương bồ (tên khoa học là Acorus calamus) từ lâu đã được nhắc đến trong các bài thuốc cổ truyền như một vị thuốc giúp làm sáng suốt tinh thần, hỗ trợ trí não.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự giúp tăng cường trí nhớ như lời đồn? Bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng các tác dụng bảo vệ thần kinh của thủy xương bồ mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên mô hình động vật và ống nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ độ tin cậy để khẳng định hiệu quả trên người.

Cơ chế tác động lên não bộ được giả định ra sao?

Trong y học cổ truyền, thân rễ của cây thủy xương bồ thường được dùng làm thuốc và đôi khi dùng làm gia vị thay thế nhục đậu khấu hay gừng [1]. Các phân tích hóa học cho thấy cây chứa nhiều hợp chất thực vật như alkaloid, polyphenol, flavonoid, saponin cùng hai hoạt chất chính được chú ý nhất là alpha-asarone và beta-asarone [1].

Cơ chế cải thiện trí nhớ của thảo mộc này được cho là tác động qua hệ cholinergic – mạng lưới dẫn truyền thần kinh giữ vai trò then chốt đối với khả năng ghi nhớ [1, 2]. Khi enzyme acetylcholinesterase hoạt động quá mức, nó sẽ phân hủy chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine, dẫn đến hiện tượng suy giảm trí nhớ thường gặp ở bệnh sa sút trí tuệ [2]. Chiết xuất thủy xương bồ và thành phần alpha-asarone cho thấy khả năng ức chế enzyme này, từ đó giúp duy trì nồng độ acetylcholine cần thiết cho não bộ [2, 3].

Bên cạnh đó, các phản ứng oxy hóa và viêm nhiễm kéo dài là những nguyên nhân hàng đầu gây tổn hại tế bào thần kinh [4, 7]. Dược liệu này được ghi nhận giúp kích thích hệ thống chất chống oxy hóa tự nhiên, giảm sự hình thành các gốc tự do và hạn chế quá trình thoái hóa nơ-ron [1, 7].

Thử nghiệm trên mô hình suy giảm trí nhớ ở loài gặm nhấm

Bằng chứng thực nghiệm đầu tiên đến từ các mô hình gây suy giảm trí nhớ thực nghiệm bằng scopolamine trên chuột [1, 2]. Scopolamine là chất làm sụt giảm acetylcholine, giảm các chất chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD), glutathione (GSH) và tăng hoạt tính acetylcholinesterase trong não chuột [3].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đánh giá việc dùng chiết xuất cồn-nước của Acorus calamus (liều 600 mg/kg thể trọng) kết hợp hoặc đơn lẻ trên chuột sa sút trí tuệ [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất đơn lẻ 600 mg/kg cũng như kết hợp đã cải thiện đáng kể các chỉ số hành vi trong mê lộ nước Morris và mê lộ nâng cao, phục hồi nồng độ SOD, GSH và bảo vệ nơ-ron thần kinh ở vùng hồi hải mã [3]. Tuy vậy, đây chỉ là thử nghiệm cấp tính trên chuột gặm nhấm [3].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2022, hoạt chất alpha-asarone chiết xuất từ thủy xương bồ được thử nghiệm trên chuột cống bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine [2]. Chuột được cho uống alpha-asarone liều 15 và 30 mg/kg thể trọng liên tục trong 14 ngày [2]. Kết quả ghi nhận thuốc làm giảm đáng kể hoạt tính acetylcholinesterase ở các vùng vỏ não, hồi hải mã và thể vân, đồng thời cải thiện phản xạ tránh né và các bài kiểm tra hành vi trong mê lộ nâng cao so với nhóm không điều trị [2].

Tác động trước căng thẳng mạn tính và chấn thương sọ não

Không chỉ trên mô hình dùng hóa chất gây mất trí nhớ, thủy xương bồ còn được thử nghiệm trên động vật chịu áp lực kéo dài. Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát tác động của bột thân rễ thảo mộc này trên chuột cống đực bị căng thẳng hạn chế vận động 6 giờ mỗi ngày trong vòng 21 ngày [4].

Việc chịu áp lực liên tục làm suy giảm hoạt tính bơm Na-K-ATPase và biến đổi chỉ số oxy hóa TBARS trong mô não chuột [4]. Dùng chiết xuất trong 21 ngày đã giúp đảo ngược các thay đổi bất lợi này về mức bình thường, dù chỉ số AOPP (dấu ấn tổn thương protein do oxy hóa) vẫn ở mức cao [4]. Điều này cho thấy thảo mộc giúp giảm bớt phần nào căng thẳng oxy hóa nhưng không triệt tiêu được mọi tổn thương [4].

Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã thử nghiệm chiết xuất thủy xương bồ (190 mg/kg) và hoạt chất alpha-asarone (12,5; 25; 50 mg/kg) trên chuột bị chấn thương sọ não do vật nặng rơi [5]. Kết quả cho thấy chiết xuất liều 190 mg/kg và hoạt chất liều 25-50 mg/kg giúp bảo vệ hàng rào máu não, giảm dấu hiệu stress oxy hóa vào ngày thứ 1 và thứ 3, đồng thời cải thiện điểm số suy giảm thần kinh (NSS) vào ngày thứ 14 và 21 sau chấn thương [5].

Ở góc độ thần kinh ngoại biên, nghiên cứu năm 2011 cũng chỉ ra chiết xuất cồn-nước liều 100 và 200 mg/kg uống trong 14 ngày giúp giảm đau thần kinh do thắt dây thần kinh tọa ở chuột nhờ cơ chế chống viêm, chống oxy hóa và ức chế canxi [6].

Ứng dụng từ thí nghiệm ống nghiệm và loài liên quan

Ngoài nghiên cứu động vật sống, các thử nghiệm ống nghiệm cũng củng cố giả thuyết về tác dụng ức chế enzyme thoái hóa thần kinh. Một thử nghiệm sàng lọc năm 2004 trên 7 vị thuốc cổ truyền Hàn Quốc cho thấy chiết xuất methanolic của Acorus calamus ở nồng độ 200 microgam/ml thể hiện khả năng ức chế enzyme cholinesterase đáng kể [7].

Mặt khác, loài cây cùng chi là thạch xương bồ (Acorus gramineus) cũng có những bằng chứng tương tự. Tổng quan hệ thống tiền lâm sàng năm 2020 gồm 34 nghiên cứu trên 1.431 động vật cho thấy chiết xuất loài này giúp rút ngắn thời gian tìm đích và giảm số lỗi trong các bài tập mê lộ [8]. Cơ chế tác động được ghi nhận bao gồm chống viêm, chống chết rụng tế bào, kích thích hệ cholinergic và bảo vệ mạch máu não [8].

Dù vậy, cần phân biệt rõ Acorus gramineus (thạch xương bồ) và Acorus calamus (thủy xương bồ) là hai loài khác nhau, không thể gộp chung dữ liệu để quy đổi công dụng tương đương cho người.

Giới hạn rất lớn: Khoảng cách từ chuột đến con người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mang lại nhiều triển vọng, khoảng cách từ mô hình động vật đến ứng dụng thực tế trên người là rất xa. Mọi số liệu đo đạc cụ thể về liều lượng (như 15, 30, 190 hay 600 mg/kg) hoàn toàn là số liệu trên chuột và thỏ thí nghiệm [1, 2, 8].

Cho đến nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người chứng minh thủy xương bồ có thể chữa khỏi hay ngăn chặn chứng sa sút trí tuệ [5, 6]. Việc cơ thể chuột phản ứng tốt trong các mê lộ không đồng nghĩa với việc uống thảo mộc này sẽ giúp con người tăng khả năng tập trung, thi cử điểm cao hay chặn đứng bệnh Alzheimer.

Hơn nữa, các thử nghiệm trên động vật thường sử dụng chiết xuất đã chuẩn hóa hoặc các hoạt chất tinh khiết như alpha-asarone với liều được tính toán nghiêm ngặt [2, 8]. Việc tự ý sắc uống thân rễ thô có thể không mang lại nồng độ dược chất tương tự, thậm chí tiềm ẩn rủi ro về độc tính của các thành phần bay hơi chưa được kiểm soát.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dù được dùng trong dân gian, thủy xương bồ không phải là thảo mộc vô hại để tự ý sử dụng hàng ngày:

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng. Hiện tại không có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn của vị thuốc này trên thai nhi và trẻ bú mẹ.
  • Người có bệnh lý gan, thận: Các hoạt chất trong tinh dầu của cây có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa và bài tiết cho các cơ quan nội tạng.
  • Người đang dùng thuốc điều trị thần kinh hoặc sa sút trí tuệ: Thủy xương bồ có đặc tính ức chế men acetylcholinesterase [2, 3], do đó có nguy cơ tương tác bất lợi với các nhóm thuốc điều trị bệnh Alzheimer hoặc thuốc an thần.
  • Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có bệnh nền mạn tính: Phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ dạng chế phẩm nào liên quan đến thảo dược này.

Gợi ý tiếp cận thực tế và lời khuyên cân bằng

Hiện tại, các nghiên cứu chưa đưa ra khuyến nghị về liều dùng cụ thể hoặc thời điểm uống an toàn cho người khỏe mạnh nhằm mục đích bồi bổ trí não. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm chứa thủy xương bồ, người tiêu dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải theo hướng dẫn của chuyên gia y tế hoặc bác sĩ y học cổ truyền uy tín, tránh tâm lý "thảo mộc tự nhiên thì vô hại".

Để duy trì một bộ não khỏe mạnh và minh mẫn, không có dược liệu nào thay thế được lối sống khoa học. Việc ăn uống đủ chất, ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn và thường xuyên rèn luyện trí óc qua việc đọc sách, giải đố hay học kỹ năng mới mới là những biện pháp đã được chứng minh an toàn và hiệu quả nhất. Khi nhận thấy các dấu hiệu suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán chính xác thay vì tự ý dùng thảo dược tại nhà.