Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo tương tác thuốc
Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có thói quen kết hợp các bài thuốc dân gian song song với đơn thuốc tây y với hy vọng tăng cường hiệu quả điều trị hoặc giảm tác dụng phụ. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp thảo dược với thuốc điều trị các bệnh mạn tính như tăng huyết áp hay đái tháo đường tiềm ẩn không ít rủi ro đối với sức khỏe. Hiện nay, xu hướng người dân tìm đến các chế phẩm từ cây cỏ tự nhiên đang ngày càng gia tăng trên phạm vi toàn cầu [1].
Vấn đề đáng lo ngại là phần lớn bệnh nhân thường không thông báo cho bác sĩ điều trị về việc mình đang sử dụng thêm các loại thảo dược [2]. Sự thiếu hụt trao đổi này khiến các tương tác bất lợi giữa hoạt chất thực vật và tân dược rất dễ bị bỏ qua trong thực hành lâm sàng [2].
Chi mè đất rìa và thuốc tây: Nghiên cứu nói gì?
Đối với cây mè đất rìa (thuộc chi Leucas), hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp nào đánh giá tương tác giữa loại cây này với thuốc hạ áp hay thuốc hạ đường huyết trong các tài liệu khoa học được tổng duyệt. Các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở các phân tích tổng quan về cơ chế tương tác chung giữa thảo dược với thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các nghiên cứu trên mô hình tế bào và dược chất chiết xuất. Do đó, người bệnh tuyệt đối không nên tự ý suy diễn rằng thảo dược này hoàn toàn vô hại khi uống cùng thuốc tây.
Trong y văn chuyên ngành thận học, các nguy cơ tương tác tiềm tàng giữa thảo dược với thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc chống đông máu hoặc thuốc hạ huyết áp đã được đưa ra thảo luận về mặt lý thuyết dù các ca lâm sàng cụ thể có thể chưa được ghi nhận đầy đủ [2]. Bằng chứng lâm sàng về tương tác giữa dược liệu tự nhiên và thuốc tổng hợp nhìn chung vẫn còn nhiều hạn chế và đòi hỏi thêm nhiều nghiên cứu sâu rộng [3]. Vì vậy, việc cảnh giác trước các nguy cơ tương tác dược động học và dược lực học là yêu cầu y khoa cần thiết [3].
Cơ chế chuyển hóa qua cytochrome P450 và nguy cơ tiềm ẩn
Để hiểu vì sao thảo dược có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc tây, cần xem xét hệ thống enzym cytochrome P450 tại gan, nơi chịu trách nhiệm chuyển hóa phần lớn tân dược. Khi các hoạt chất trong cây cỏ đi vào cơ thể, chúng có thể kích thích làm tăng hoạt tính (cảm ứng) hoặc ức chế các isoenzyme này, dẫn tới việc làm giảm hoặc tăng nồng độ thuốc tây trong máu. Thảo dược nổi tiếng nhất với đặc tính gây tương tác bất lợi là cỏ thánh John (Saint John's wort), một chất cảm ứng mạnh enzym CYP3A3/4 [4].
Bên cạnh đó, các loại thực phẩm thông thường như bưởi chùm, cùng các thói quen như hút thuốc lá hay uống rượu bia cũng có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ enzym cytochrome P450 [4]. Bốn dạng isoenzyme cytochrome P450 phổ biến nhất tham gia vào các tương tác chuyển hóa thuốc điều trị bao gồm CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [5]. Nếu một thảo dược gây ức chế enzyme chuyển hóa thuốc hạ áp hoặc hạ đường huyết, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt, dẫn đến nguy cơ tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức.
Ngược lại, nếu thảo dược kích thích tăng đào thải thuốc, hiệu quả kiểm soát bệnh của thuốc tây sẽ bị suy giảm nghiêm trọng. Điển hình ở những bệnh nhân ghép thận dùng phác đồ ức chế miễn dịch bằng thuốc ức chế calcineurin, sự thay đổi hoạt tính chuyển hóa của CYP3A4 và protein vận chuyển do các chất thực vật gây ra đã dẫn đến tình trạng ngộ độc hoặc thiếu liều thuốc [2]. Cơ chế biến đổi enzym này có thể kích hoạt bởi nhiều sản phẩm thực vật khác ngoài bưởi chùm hay cỏ thánh John mà hiện nay y học chưa nhận diện hết [2].
Các nghiên cứu thực nghiệm và mô hình dự báo tương tác
Một công trình tổng quan công bố năm 2021 đã tiến hành rà soát tương tác với enzym CYP của 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung dinh dưỡng từ cơ sở dữ liệu Web of Knowledge [5]. Nhóm tác giả đã phân tích 140 trong tổng số 3.125 thử nghiệm lâm sàng và 236 trong 3.374 báo cáo ca bệnh hoặc nghiên cứu trên động vật và ống nghiệm [5]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược, thực phẩm hoặc chất bổ sung với 8 loại thuốc điều trị ung thư [5].
Đáng chú ý, có 21 loại thảo dược và thực phẩm chức năng được xác định là có tương tác rõ rệt với CYP3A4, con đường chuyển hóa chính của rất nhiều dược phẩm hiện đại [5]. Để dự đoán nguy cơ này từ trước, các nhà khoa học đã nỗ lực phát triển mô hình toán dược động học dựa trên các nguyên lý chuyển hóa [6]. Tỷ lệ diện tích dưới đường cong (AUC) dự kiến phụ thuộc chủ yếu vào nồng độ chất ức chế tự do trong thảo dược ([I]), hằng số ức chế (Ki), phân số chuyển hóa qua gan (fh), số lượng thành phần ức chế trong cây (n) và phân số đường chuyển hóa gan (fm) [6].
Theo mô hình toán học này, nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc được xếp loại thấp nếu tổng tỷ số sigma giữa nồng độ hoạt chất và hằng số ức chế nhỏ hơn 0,1, ở mức trung bình nếu giá trị từ 0,1 đến 1,0, và ở mức cao nếu giá trị lớn hơn 1 [6]. Tuy nhiên, nhiều yếu tố phức tạp liên quan đến thành phần cây cỏ khiến việc dự báo trên thực tế gặp khó khăn và các nghiên cứu chuẩn mực trên người vẫn luôn là tiêu chuẩn bắt buộc [6]. Năm 2012, một nghiên cứu khác đã sử dụng sắc ký lỏng hiệu năng cao pha đảo (RP-HPLC) trên 29 hợp chất furanocoumarin để dự đoán mức độ ức chế CYP3A theo mô hình hàm sigma y = 85,36 * x / (14,86 + x) với hệ số tương quan 0,63 nhằm phân loại mức nguy cơ của thảo dược [7].
Tác động từ các hoạt chất thực vật phổ biến: Quercetin và axit caffeic
Trong các loài thực vật tự nhiên, bao gồm nhiều loại cây thuộc chi Leucas, các hợp chất polyphenol như axit caffeic và quercetin thường hiện diện với hàm lượng đáng kể. Một nghiên cứu thực nghiệm trên microsome gan người (HLMs) công bố năm 2014 đã đánh giá chi tiết khả năng ức chế enzym gan của hai hoạt chất này [8]. Kết quả cho thấy cả axit caffeic và quercetin đều là những chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 với hằng số ức chế Ki lần lượt là 1,16 µM và 0,93 µM [8].
Đối với enzym CYP2C9, cả hai hoạt chất này cũng thể hiện khả năng ức chế cạnh tranh mạnh mẽ với giá trị Ki của axit caffeic là 0,95 µM và của quercetin là 1,67 µM [8]. Axit caffeic còn được ghi nhận là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP2D6 với chỉ số Ki bằng 1,10 µM, nhưng chỉ ức chế yếu đối với CYP2C19 và CYP3A4 khi giá trị IC50 vượt quá 100 µM [8]. Trong khi đó, quercetin lại là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP2C19 và CYP3A4 với Ki lần lượt là 1,74 µM và 4,12 µM, đồng thời ức chế ở mức vừa phải đối với CYP2D6 với Ki đạt 18,72 µM [8].
Các số liệu thực nghiệm này chứng minh rằng các phân tử polyphenol đơn lẻ trong thực vật hoàn toàn có khả năng cản trở hoạt động của các enzym chuyển hóa thuốc thiết yếu trong gan người [8]. Mặc dù vậy, nghiên cứu cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục theo dõi các tương tác này trên cơ thể sống để đưa ra khuyến cáo lâm sàng xác đáng [8].
Khoảng trống bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn lành tính", không thể gây ngộ độc hay cản trở thuốc tây. Trên thực tế, dữ liệu tiền lâm sàng từ ống nghiệm hay động vật rất khó để ngoại suy trực tiếp sang tình trạng lâm sàng ở người [3]. Bằng chứng về tương tác thuốc và thảo dược hiện vẫn còn hạn chế và các nhà khoa học cần tiến hành thêm rất nhiều nghiên cứu để xác thực trên thực tế [3].
Đặc biệt, sự thận trọng tối đa phải luôn được đặt ra khi người bệnh sử dụng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp, tức là ranh giới giữa liều có tác dụng và liều gây ngộ độc rất mong manh [3]. Tại chuyên khoa tâm thần, thông tin về tương tác giữa thảo dược với các đích tác dụng của thuốc tâm thần, men monoamine oxidase hay hệ cytochrome P450 hiện vẫn còn phân mảnh và chưa đầy đủ [1]. Tương tự, trong điều trị ung thư, dù các tương tác trên lý thuyết là rất đáng lo ngại, nhưng việc ghi nhận các ca tương tác thực tế trên lâm sàng vẫn chưa được báo cáo đầy đủ [4].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc bệnh nhân sau ghép tạng cần tuyệt đối thận trọng khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào kèm với đơn thuốc tây [2]. Bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị ung thư cũng được khuyến cáo nên tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ khác thay vì tự ý dùng thảo dược có tiềm năng tương tác với phác đồ thuốc hóa trị [4].
Người bệnh đang điều trị bằng thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống đông máu cũng thuộc nhóm có nguy cơ cao gặp biến cố bất lợi [2]. Do chi mè đất rìa chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ, các nhóm đối tượng này không nên tự ý đun sắc hay sử dụng các bài thuốc truyền miệng. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kết hợp cũng cần thông báo chi tiết cho nhân viên y tế về mọi loại thảo dược đang sử dụng [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang cân nhắc dùng thêm mè đất rìa hoặc bất kỳ cây cỏ dân gian nào, nguyên tắc quan trọng nhất là không bao giờ tự ý dừng hoặc thay đổi liều lượng thuốc điều trị tăng huyết áp hay tiểu đường đã được bác sĩ kê đơn. Thảo dược tự nhiên không thể thay thế phác đồ điều trị tiêu chuẩn và việc tự ý kết hợp có thể gây dao động chỉ số đường huyết hoặc huyết áp ngoài tầm kiểm soát [2].
Hãy mang theo mẫu thảo dược hoặc ghi lại tên gọi, cách chế biến để hỏi ý kiến trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ lâm sàng trước khi dùng. Uống cách xa thời điểm dùng thuốc tây ít nhất vài giờ không phải lúc nào cũng loại trừ được tương tác, vì nhiều chất có thể làm biến đổi enzyme gan kéo dài nhiều ngày [6]. Hãy duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục điều độ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn chuyên môn để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.
